V CSK 376/13

Sygn. akt V CSK 376/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa S. C.

przeciwko N. S.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 lutego 2013 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 1.800,-

(jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 18 lipca 2012 r. ustalił nieważność umowy

pożyczki z dnia 14 października 1997 r., zawartej między powodem S. C. jako

pożyczkobiorcą a pozwanym N. S. jako pożyczkodawcą, w zakresie § 3,

nakładającego obowiązek zapłaty odsetek umownych w wysokości 1% wartości

pożyczki za każdy dzień zwłoki w jej zwrocie, oraz oddalił powództwo o ustalenie

nieważności jednostronnej czynności prawnej pozwanego, polegającej na

zarachowaniu wpłaconej przez osobę trzecią kwoty 45.000 zł na spłatę odsetek

umownych. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 27 lutego 2013 r. oddalił apelację

pozwanego opartą m.in. na zarzucie nieważności postępowania.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięcia sądów obu instancji była tożsama.

Ustalono, że w dniu 14 października 1997 r. strony zawarły umowę, na podstawie

której pozwany udzielił powodowi pożyczki w kwocie 7.500 USD (odpowiednik

27.000 zł) z terminem zwrotu do dnia 31 grudnia 1997 r. Według twierdzeń powoda

wskazana kwota obejmowała także wynagrodzenie pozwanego, gdyż rzeczywista

kwota pożyczki wynosiła 5.000 USD. Strony postanowiły, że pożyczkobiorca za

każdy dzień zwłoki w zwrocie zapłaci odsetki umowne w wysokości 1% „wartości

pożyczki" (§ 3 umowy). Na zabezpieczenie roszczeń wynikających z umowy

pożyczki powód wystawił weksel na kwotę 27.000 zł, płatny w dniu 31 grudnia

1997 r. Powód poznał pozwanego za pośrednictwem powiązanego z nim rodzinnie

S. K. - prawnika, z którym współpracował w zakresie prowadzonej działalności

gospodarczej. W dniu 10 maja 1998 r. S. K. przekazał pozwanemu z własnych

środków kwotę 45.000 zł. W pokwitowaniu wskazano, że wpłata następuje „z tytułu

poręczenia wekslowego pożyczki", mimo że na wekslu brak adnotacji o poręczeniu,

ponadto pozwany oświadczył, że zwrot kwoty powoduje wygaśnięcie wszelkich jego

roszczeń wobec S. K., ale nie pozbawia możliwości dochodzenia roszczeń wobec

powoda. Sąd Wojewódzki wyrokiem zaocznym z dnia 25 listopada 1998 r. zasądził

od S. C. na rzecz N. S. na podstawie weksla kwotę 27.000 zł z 1% odsetkami za

każdy dzień zwłoki, począwszy od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia zapłaty. Wyrok

ten, doręczony pod adresem w Polsce, pod którym powód nie przebywał,

3

uprawomocnił się bez zaskarżenia. W oparciu o tytuł egzekucyjny wydany w tym

postępowaniu pozwany, po uzyskaniu klauzuli wykonalności, złożył wniosek o

wszczęcie egzekucji. Komornik pismem z dnia 19 kwietnia 2001 r. zawiadomił

powoda o wszczęciu postępowania egzekucyjnego, wzywając do spłaty długu w

kwocie 27.000 z. wraz z odsetkami w kwocie 325.350,00 zł. Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 28 listopada 2005 r. oddalił powództwo o pozbawienie

wykonalności wskazanego tytułu wykonawczego wytoczone przez S. C. i jego żonę.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 czerwca 2006 r., zmienił to orzeczenie w części

i pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy co do obowiązku zapłaty kwoty 45.000 zł

z odsetkami, uwzględniając spełnienie świadczenia przez osobę trzecią – S. K.

Postępowanie przygotowawcze przeciwko pozwanemu zostało umorzone.

Sąd Okręgowy wskazał, że w dacie zawarcia umowy pożyczki nie

obowiązywał jeszcze art. 359 § 22

k.c., zakazujący zastrzegania odsetek wyższych

niż maksymalne. Stwierdził, że podstawą nieważności umowy w zakresie odsetek

jest sprzeczność tego postanowienia z zasadami współżycia społecznego (art. 58

§ 2 k.c.), gdyż nałożył on obowiązek zakazany normami moralnymi. Zastrzeganie

w umowie pożyczki pomiędzy osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej,

nie mającej uzasadnienia w wysokości inflacji, ani w zyskach osiąganych w ramach

normalnej, rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej stanowi lichwę.

Istotą odsetek zasadniczo jest zrefundowanie osobie, z której środków pieniężnych

się korzysta, niemożności korzystania z nich w danym okresie czasu,

zrekompensowanie spadku wartości pieniądza i przyniesienie wierzycielowi

dochodu, jaki wynikałby z przeciętnej lokaty lub inwestycji pieniężnej w okresie,

w którym korzysta się z jego pieniędzy, także po terminie zwrotu. Nie powinny

to być zyski nadmierne, niemożliwe do uzyskania w normalnym obrocie,

w szczególności jako dochód z kapitału, również w okolicznościach, gdy

pożyczkobiorca pozostawał w zwłoce ze spełnieniem świadczenia.

Takie zachowanie wierzyciela jest moralnie naganne i powinno być oceniane

bardzo negatywnie. Sąd ocenił, że tak nadmierne oprocentowanie jest sprzeczne

z zasadami uczciwości, rzetelności i innych wartości, które kierują społeczeństwem.

Naliczanie odsetek w wysokości 1% wartości pożyczki za każdy dzień zwłoki

oznacza, że w skali roku wynosiłyby one aż 365%, co nie da się pogodzić

4

z podstawowymi zasadami obrotu gospodarczego, uczciwości międzyludzkiej,

a przede wszystkim z zasadą uczciwego zarobku i rzetelności strony udzielającej

pożyczki. W braku spłaty pożyczki w ustalonym terminie pozwany rokrocznie

uzyskałby dochód przekraczający trzykrotnie jej wysokość. Sąd przyjął, że w chwili

zawierania umowy pozwany nie miał zamiaru wykorzystania czy oszukania powoda.

Według wyliczeń Sądu pierwszej instancji w dacie orzekania dług, mimo

przeprowadzonej egzekucji z nieruchomości, nadal przekraczał kwotę 700.000 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 25 listopada

1998 r., nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy, gdyż brak powagi rzeczy

osądzonej, która wymaga tożsamości podmiotów i przedmiotu postępowania oraz

podstawy faktycznej żądania. Wprawdzie orzeczenie wydane w sprawie o zapłatę

zawiera w sobie ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego, jednak

zasada ta nie dotyczy postępowania zakończonego wyrokiem zaocznym, którego

podstawę stanowią, przyjęte za prawdziwe, twierdzenia powoda o okolicznościach

faktycznych przytoczone w pozwie. Sąd Apelacyjny uznał za nieuzasadniony

apelacyjny zarzut nieważności postępowania oparty na art. 379 pkt 3 k.p.c.

Podkreślił, że do ustalenia tożsamości roszczeń nie wystarczy identyczność

przedmiotu i podstawy faktycznej roszczenia. Objęcie w obecnym procesie tą

podstawą kwestii zgodności umowy z zasadami współżycia społecznego, nie

podnoszonej w poprzednim postępowaniu, przesądza o braku res iudicata i tym

samym braku nieważności postępowania w pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny nie

podzielił również zarzutu naruszenia art. 58 § 2 k.c. przyjmując, że nie zachodzi

kolizja wartości powoływanych przez pozwanego. Do oddalenia powództwa nie

mogła prowadzić wola stron dotycząca wysokości odsetek, istniejąca w chwili

zawarcia umowy, gdyż swoboda kontraktowania doznaje ograniczeń i podlega

kontroli m. in. przez pryzmat zgodności umowy z zasadami współżycia społecznego

(art. 3531

k.c.), a wola stron nie prowadzi do konwalidacji bezwzględnie nieważnej

czynności prawnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego powód błędnie odwoływał się do

możliwości zastosowania w sprawie art. 5 k.c., gdyż normatywna funkcja

zasad współżycia społecznego na gruncie przepisów art. 3531

i art. 58 k.c. jest

odmienna. Zasady współżycia społecznego zgodnie z art. 3531

k.c. ograniczają

swobodę kontraktową, w art. 58 § 2 k.c. wyznaczają granice dopuszczalnej treści

5

czynności prawnej, a w art. 5 k.c. służą określeniu zakresu wykonywania praw

podmiotowych. Sięganie do konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego w sytuacji,

gdy zastrzeżona wysokość odsetek jest rażąco wysoka i już z tego powodu umowa

pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego jest

bezprzedmiotowe, gdyż umowa w tym zakresie jest nieważna, zanim jeszcze może

dojść do czynienia z niej użytku. Nie można jednak z góry wykluczyć,

w wyjątkowych wypadkach, skutecznego powołania się przez dłużnika na art. 5 k.c.

wtedy, gdy odsetki stały się nadmierne po powstaniu zobowiązania, a brak podstaw

do zastosowania art. 3581

§ 3 i art. 3571

k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego

zastrzeżenie odsetek w wysokości 1% dziennie należało ocenić jako sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu art. 58 § 2 k.c. i art. 3531

k.c.,

zatem umowę stron w tej części należało uznać na podstawie art. 58 § 2 w zw.

z § 3 k.c. za bezwzględnie nieważną. Wskazał, że Sąd Okręgowy powołał przepis

art. 359 § 22

k.c. posiłkowo a nie jako podstawę rozstrzygnięcia. Chwila jego

wejścia w życie ani przepis przejściowy (art. 5) ustawy z dnia 7 lipca 2005 r.

o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 157, poz. 1316), nie stały na przeszkodzie uwzględnieniu przesłanek

określonych art. 359 § 22

k.c. także do oceny umów zawartych przed dniem 20

lutego 2006 r. Sąd Apelacyjny nie zgodził się z zarzutem, że powód uchylając się

od zwrotu pożyczki nie mógł żądać ochrony z odwołaniem do zasad współżycia

społecznego, gdyż sam te zasady naruszył. Sąd podkreślił ponadto, że już w dniu

10 maja 1998 r. pozwany otrzymał spłatę należności z tytułu pożyczki w kwocie

45.000 zł, dokonaną przez osobę trzecią.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany,

zaskarżając go w całości. W ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.c. zarzucił,

jako mające istotny wpływ na wynik sprawy, naruszenie art. 379 pkt 3 w zw. z art.

366 k.p.c., a w ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. - naruszenie art. 58 § 2

k.c. wnosząc o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i odrzucenie pozwu,

ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

6

Sąd Najwyższy zważył:

W pierwszym rzędzie podkreślić należy, że Sąd Najwyższy rozpoznaje

skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw z tym,

że w granicach zaskarżenia z urzędu bierze pod rozwagę nieważność

postępowania (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Związanie to oznacza, że ocenie Sądu

Najwyższego uchylają się wszystkie inne kwestie prawne, nie podniesione

w skardze, w tym odnoszące się do przesłanki interesu prawnego w procesie

o ustalenie, mocy wiążącej orzeczenia oraz prekluzji materiału faktycznego, który

mógłby być powołany w zakończonym postępowaniu o zapłatę.

Skarga kasacyjna w zakresie bezzasadnego nieuwzględnienia zarzutu

powagi rzeczy osądzonej, poprzez pominięcie prawomocnego rozstrzygnięcia,

które zapadło w sprawie o zapłatę toczącej się uprzednio z udziałem stron

obecnego procesu, mającego skutkować nieważnością postępowania (art. 379 pkt

3 w zw. z art. 366 k.p.c.), nie zasługuje na uwzględnienie. Negatywna przesłanka

procesowa res iudicata jest instytucją prawa procesowego, ale ściśle związaną

z prawem materialnym. Pomijając spory definicyjne, w tym odnoszące się do pojęć

prawomocności materialnej i formalnej, wskazać należy, że merytoryczne

orzeczenie sądu uzyskuje niewzruszalność i stabilność w wyniku dwóch cech

będących skutkiem powagi rzeczy osądzonej, tj. mocy wiążącej treści

rozstrzygnięcia, które stwarza między stronami indywidualną skonkretyzowaną

normę regulującą istniejący, ale sporny dotąd między nimi, stosunek prawny oraz

zakazu ponownego rozstrzygnięcia co do istoty tej samej sprawy. Celem

postępowania cywilnego jest urzeczywistnienie obowiązującej normy prawnej

i zapewnienie stanu pewności prawa w stosunkach cywilnoprawnych podmiotów

biorących udział w danym postępowaniu, ale wyłącznie co do tego co, w związku

z podstawą sporu, stanowiło między tymi stronami przedmiot rozstrzygnięcia

(art. 366 k.p.c.). Każdorazowo granice przedmiotu procesu są określone żądaniem

pozwu, skonkretyzowanym podstawą powództwa, zatem ramy procesu wyznacza

akt woli i wiedzy powoda (art. 321 § 1 k.p.c.). Związanie nim sądu wynika wprost

z zasad dyspozycyjności i autonomii praw prywatnych, obejmujących swobodę

dysponowania uprawnieniami o charakterze procesowym. Wyjście poza te granice

uzależnione jest od woli stron procesu i może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy

7

dopuszcza to prawo procesowe. Przypomnieć zatem trzeba, że powód może

poszerzyć zakres dotychczasowych przytoczeń oraz przedmiotowo zmienić

powództwo, w zakresie żądania lub podstawy faktycznej dotychczasowego

powództwa, poszerzając twierdzenia faktyczne powołane w pozwie (art. 187 § 1 pkt

2 k.p.c.) o nowe okoliczności uzasadniające żądanie lub poprzez wystąpienie

z nowym roszczeniem zamiast lub obok poprzedniego w granicach poprzedniej,

poszerzonej lub nowej podstawy faktycznej (art. 193 k.p.c.). Zmiana taka jest

dopuszczalna w trakcie postępowania pierwszoinstancyjnego, w tym po wniesieniu

sprzeciwu od wyroku zaocznego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca

1988 r., III CZP 50/88, OSP 1990, nr 5-6, poz. 256, wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 31 marca 1998 r., II CKN 637/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 181). Powszechnie

akceptowane jest stanowisko, że możliwe jest również poszerzenie podstawy

faktycznej sporu przez pozwanego podejmującego obronę w procesie poprzez

zgłoszenie tzw. zarzutów umotywowanych.

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności sprawy podkreślić trzeba,

że powód był wystawcą weksla gwarancyjnego wydanego pozwanemu dla

zabezpieczenia roszczeń z łączącej ich umowy pożyczki. Podstawa faktyczna

powództwa w sprawie o zapłatę, która toczyła się pomiędzy wystawcą a remitentem

i została zakończona wyrokiem zaocznym z dnia 25 listopada 1998 r.,

była ograniczona wyłącznie do zobowiązania wekslowego. Wyrok ten zapadł

w oparciu o przyjęcie za prawdziwe twierdzeń powoda o wydaniu weksla

i potwierdzenie ważności tego papieru wartościowego, a stosunek podstawowy,

w tym kwestia ważności postanowień umowy łączącej strony, nie był w ogóle

przedmiotem sprawy.

Obecnie judykatura powszechnie przyjmuje, że źródłem zobowiązania

wekslowego jest umowa dochodząca do skutku poprzez wydanie remitentowi

weksla przez wystawcę, przy czym czynności prawne, z których wynikają

zobowiązania wekslowe, nie określają celu gospodarczego lub społecznego

wynikającego z nich przysporzenia. Określa go dopiero umowa leżąca u podstaw

zaciągnięcia zobowiązania wekslowego, wskazująca tzw. stosunek podstawowy

(kauzalny) dla tego zobowiązania (tu: pożyczka). Wykazanie nieważności lub

unieważnienie umowy, będącej źródłem zobowiązania wekslowego, jest

8

jednoznaczne ze stwierdzeniem nieistnienia tego zobowiązania (por. m.in. uchwała

7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r. III CZP 19/66, OSNCP 1968,

nr 5, poz. 79, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2004 r., IV CK 712/03,

OSNC 2005, nr 7-8, poz. 143, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2012 r., II

CSK 35/11,M.Pr. Bank. 2012, nr 12). Wadami, skutkującymi nieważnością lub

uzasadniającymi unieważnienie (wzruszenie) przez uchylenie się od skutków

prawnych oświadczenia woli, może być dotknięta zarówno umowa mająca być

źródłem zobowiązania wekslowego jak i umowa mająca rodzić stosunek

podstawowy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 1998 r., I PKN 560/97,

OSNAPUS 1999, nr 5, poz. 160, z dnia 17 czerwca 1999 r., I CKN 51/98, OSNC

2000, nr 2, poz. 27, z dnia 18 listopada 1999 r., I CKN 215/98, OSNC 2000, nr 7-8,

poz. 128 i z dnia 10 października 2000 r., V CKN 98/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 88).

W razie nieistnienia lub nieprawidłowości stosunku podstawowego dłużnikowi

wekslowemu (wystawcy) przysługują wobec remitenta zarzuty subiektywne, tzn.

oparte na osobistych stosunkach, w tym zarzut nienależnego świadczenia, a gdy

sumę wekslową już zapłacił - roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia. W tej

relacji podmiotowej bowiem zasada abstrakcyjności weksla doznaje ograniczenia.

Orzecznictwo przyjęło, że wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na

podstawie weksla umożliwia, w wypadku wniesienia zarzutów, poszerzenie

podstawy faktycznej i prawnej sporu o stosunek podstawowy zarówno z inicjatywy

powoda jak i pozwanego, jednak zawsze w granicach nakazu, przy czym nie

kwalifikuje takich czynności jako zmiany powództwa (por. uchwała Izby Cywilnej i

Izby Pracy Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 1972 r., III PZP 17/70, OSNC

1973, nr 5, poz. 72, wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 1997 r., I CKN

48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124, z dnia 24 czerwca 2005 r., V CK 780/04, nie

publ., z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK 86/06, nie publ., z dnia 20 czerwca 2008 r.,

IV CSK 65/08, nie publ., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2005

r., I CK 44/05, nie publ.). Konstrukcja ta znajduje odpowiednie zastosowanie w

postępowaniu rozpoznawczym, w którym pozew oparty był na wekslu i zapadł

wyrok zaoczny.

Stwierdzić zatem należy, że skoro powód zgłosił żądanie zapłaty na

podstawie weksla, do niego ograniczył podstawę faktyczną powództwa, a następnie

9

nie dokonał poprzez zmianę przytoczeń przeniesienia sporu z płaszczyzny

stosunku prawa wekslowego na płaszczyznę stosunku prawa cywilnego oraz nie

doszło do takiego przeniesienia z inicjatywy pozwanego, wobec nie zaskarżenia

wyroku zaocznego, to tak wyznaczona podstawa sporu odpowiednio określiła

przedmiot rozstrzygnięcia sądu. Konsekwentnie brak tożsamości przedmiotowej

roszczeń w sprawie o zapłatę, zakończonej prawomocnym wyrokiem, i w obecnej

sprawie o ustalenie nieważności umowy pożyczki, gdyż nie tylko zgłoszono inne

żądania, które zmierzały do osiągnięcia innego celu, ale także różna była podstawa

faktyczna i prawna sporu oraz nie objęto osądem, wobec niezgłoszenia, zarzutu

nienależności świadczenia z weksla wobec nieistnienia ważnego zobowiązania.

Nie ulega wątpliwości, że tym samym inny był przedmiot rozstrzygnięcia sądu,

a powaga rzeczy osądzonej obejmuje jedynie wyrok orzekający o zobowiązaniu

wekslowym. Zachodzi zatem różnica w porównaniu ze stanem, będącym

przedmiotem oceny w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1998 r,

I PKN 266/98 (OSNP 1999, nr 17, poz. 554). Co do zasady, podniesiony

w poprzedniej sprawie i rozstrzygnięty w niej prejudycjalnie, zarzut nieważności

umowy podstawowej skutkowałby powagą rzeczy osądzonej wydanego w niej

orzeczenia, skuteczną także w obecnym postępowaniu o ustalenie (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2009 r. III CZP 50/09, OSNC 2010, nr 3,

poz. 41). Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela stanowisko przedstawione

w uchwale z dnia 21 listopada 2013 r., III CZP 67/13, Biul. SN 2013, nr 11, poz. 12

i powołanych w jej uzasadnieniu licznych judykatach.

Jak podniesiono w początkowej części rozważań, wobec niewskazania

w skardze na prekluzję materiału faktycznego, istniejącego w chwili wydawania

poprzedniego orzeczenia, i ewentualnie wynikające z niej zarzuty (por. uchwałę 7

sędziów Sądu Najwyższego - zasadę prawną - z dnia 23 października 1954 r., I CO

41/54, OSN 1956, Nr 1, poz. 3, uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1954

r., II CO 26/54, OSN 1955, Nr 2, poz. 30, z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 477/10

OSNC 2010, Nr 2, poz. 165, z dnia 2 lutego 2011, III CZP 128/10, OSNC 2011, nr

10 poz. 108, z dnia 23 maja 2012 r., III CZP 16/12 OSNC 2012, Nr 11, poz. 129,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2012 r., V CSK 541/11, nie publ.),

10

rozważanie przez Sąd Najwyższy czy w okolicznościach sprawy miałaby ona

zastosowanie jest niedopuszczalne.

Chybiona jest również podstawa kasacyjna obejmująca naruszenie art. 58

§ 2 k.c. Upatruje go skarżący w błędnej ocenie, że przyjęcie odsetek w takiej

wysokości jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy nie

miały one służyć uzyskaniu nadmiernego wynagrodzenia, tylko zdyscyplinowaniu

powoda w zakresie terminowego zwrotu pożyczki, niemożności powoływania się

przez powoda na tę sprzeczność wobec uchylania się od spłaty pożyczki, ponadto

niewydaniu przez sąd orzeczenia określającego inną wysokość odsetek

„co najmniej na poziomie znacznie wyższym jak odsetki ustawowe". Sąd Najwyższy

podziela stanowisko, że przed zmianą przepisów kodeksu cywilnego, polegającą na

wprowadzeniu art. 359 § 22

k.c., zakazującego zastrzegania odsetek wyższych niż

maksymalne, podstawą stwierdzania nieważności postanowień umów w tym

przedmiocie jest art. 58 § 3 w zw. z 58 § 2 k.c. i art. 3531

k.c. (por. uchwałę 7

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1991 r., III CZP 15/91, OSNCP 1992, nr

1, poz. 1; uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 1992 r., III CZP

141/91, OSNCP 1992, nr 6, poz. 90, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia

2003 r., II CKN 1097/00, OSNC 2004, nr 4, poz. 55, wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia

27 maja 2010 r., III CSK 230/09, nie publ.). Wyrok ustalający bezwzględną,

następującą z mocy prawa nieważność postanowienia umowy w chwili jej zawarcia

ma charakter deklaratywny i wywołuje skutek wsteczny (ex tunc). Powództwo nie

zmierzało do uzyskania wyroku kształtującego, a pozwany nie zgłosił w tym

przedmiocie stosownego wniosku opartego na zarzucie obezwładniającym żądanie

pozwu w części. Z tych względów Sąd z urzędu nie mógł orzec o innym

ukształtowaniu między stronami wysokości odsetek. Trafne i należycie

umotywowane jest stanowisko sądu drugiej instancji co do oceny lichwiarskich

odsetek jako naruszających zasady współżycia społecznego oraz braku podstaw

zastosowania tzw. „zasady czystych rąk”.

W tym stanie rzeczy, wobec braku uzasadnionych podstaw kasacyjnych, Sąd

Najwyższy oddalił skargę pozwanego (art. 39814

k.p.c.). O zwrocie kosztów

postępowania kasacyjnego na rzecz powoda postanowiono w oparciu o zasadę

11

odpowiedzialności za wynik sprawy (art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1, art. 39821

i art.

391 § 1 k.p.c.).