II CSK 557/13

Sygn. akt II CSK 557/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie ze skargi "P." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w Z.

przeciwko "P. G." Spółce Akcyjnej w P.

o uchylenie wyroku sądu polubownego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej skarżącego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Skarżąca – P. Spółka z o.o. wniosła o uchylenie wyroku Stałego Sądu

Polubownego Sądu Gospodarczego Izby Przemysłowo - Handlowej w P. z dnia 26

czerwca 2012 r. oddalającego powództwo przeciwko P. G. Spółce Akcyjnej. Jako

podstawy uchylenia wyroku powołała w skardze: nienależyte zawiadomienie o

postępowaniu (art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.), pozbawienie możliwości obrony swoich

praw przed Sądem Polubownym (art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c.), niezachowanie przez

Sąd Polubowny podstawowych zasad postępowania wyrażonych w § 16

regulaminu, tj. zasady koncentracji dowodów i szybkości postępowania oraz

zasady równego traktowania stron określonej w art. 1183 k.p.c. (art. 1206 § 1 pkt 4

k.p.c.), oraz naruszenie bezwzględnie obowiązujących przepisów Regulaminu

Sądu Polubownego (art. 1206 § 1 pkt 4), wydanie wyroku oczywiście niezgodnego

ze stanem faktycznym, a przez to uchybienie podstawowym zasadom porządku

prawnego (art. 45 Konstytucji RP) i ustanowionej w art. 32 Konstytucji zasadzie

równości stron wobec prawa (art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c.).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 21 grudnia 2012 r. uwzględnił skargę w

oparciu o następujące ustalenia.

Strony, jako przedsiębiorcy zawarły w dniu 20 sierpnia 2007 r. umowę

udzielenia licencji i wdrożenia zintegrowanego systemu informatycznego GR.

Oświadczyły wolę ugodowego załatwiania sporów wynikłych z tych umów,

a w razie niemożności uzyskania rozwiązania sporu określiły jako właściwy do

jego rozstrzygnięcia Sąd Polubowny Izby Przemysłowo - Handlowej w P. Przed

Sądem tym skarżąca domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 148.989 zł z

ustawowymi odsetkami z tytułu zwrotu wynagrodzenia w związku z odstąpieniem

od umów. W odpowiedzi na pozew, doręczonej powódce na posiedzeniu w dniu 15

maja 2012 r., pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, zarzucała przedawnienie

dochodzonego roszczenia, kwestionowała skuteczność odstąpienia przez powódkę

od wykonanej umowy o dzieło. Sąd Polubowny wraz z doręczaniem odpowiedzi na

pozew zakreślił stronie powodowej 14 - dniowy termin do ustosunkowania się do

zawartych w niej twierdzeń i zarzutów. W kolejnych pismach procesowych strony

podtrzymały swoje dotychczasowe stanowisko. Na posiedzeniu w dniu 12 czerwca

3

2012 r. powódkę reprezentował zastępujący ją radca prawny oraz dyrektor spółki, a

pozwaną ustanowiony jako jej pełnomocnik adwokat i prezes zarządu. W toku

posiedzenia stanowisko powódki zaprezentował pełnomocnik, nadto wysłuchany

został prezes zarządu pozwanej, po czym głos zabrał ponownie pełnomocnik

powódki. Po zarządzonej przerwie strony podtrzymały swoje twierdzenia w

zakresie zarzutu przedawnienia, a następnie przewodniczący zamknął rozprawę i

odroczył ogłoszenie orzeczenia do dnia 26 czerwca 2012 r. Pismem z dnia 14

czerwca 2012 r. pełnomocnik powódki wniósł o otwarcie rozprawy, odroczenie

terminu posiedzenia i wyznaczenie nowego terminu po dniu 2 lipca 2012 r. W dniu

26 czerwca 2012 r. Sąd Polubowny ogłosił wyrok oddalający powództwo. Sąd

Polubowny przyjął jako umowną datę oddania dzieła przez powodową spółkę 31

marca 2008 r. zaś jako dzień jego wykonania 23 lutego 2009 r. Na tej podstawie

uznał, że oświadczenie powódki o odstąpieniu od umowy z dnia 1 marca 2011 r.

zostało złożone po zakreślonym przez ustawę terminie dwóch lat i po upływie

dwóch lat od podanej przez pozwaną daty wykonania dzieła i niezależnie od tego

czy było merytorycznie zasadne, nie wywarło skutków prawnych wiążących się ze

skutecznym odstąpieniem od umowy. W związku z tym zarzut przedawnienia

wywodzony przez pozwaną z treści art. 646 k.c. jest chybiony, co nie zmienia faktu,

że powództwo obejmujące żądanie zwrotu wynagrodzenia jest niezasadne i jako

takie nie zasługuje na uwzględnienie. Stanowisko to przesądziło jednocześnie o

oddaleniu przez Sąd Polubowny zbędnych w jego ocenie w tej sytuacji wniosków

dowodowych powódki.

W ocenie Sądu Okręgowego rozpoznającego skargę powódki podlegała ona

uwzględnieniu z uwagi na wystąpienie przesłanek określonych w art. 1206 § 2 pkt

2 i § 1 pkt 4 k.p.c., a to wobec nierozpoznania przez Sąd Polubowny istoty sprawy,

nieuwzględnienia twierdzeń powódki zawartych w piśmie z dnia 23 maja 2012 r., co

stanowiło naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego Rzeczypospolitej

Polskiej, tj. zasady równości i bezstronności. Nie zaistniały natomiast dalsze

wskazane przez skarżącą podstawy uchylenia wyroku Sądu Polubownego.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła apelacją strona pozwana.

4

Sąd Apelacyjny, przychylając się do podniesionego przez skarżącą zarzutu

naruszenia art. 1206 § 2 pkt 2, i art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c., wyrokiem z dnia 3

kwietnia 2013 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego przez oddalenie skargi powódki o

uchylenie wyroku Sądu Polubownego.

W motywach wyroku Sąd Apelacyjny, odnosząc się do istoty postępowania

o uchylenie wyroku sądu polubownego wskazał, że sąd powszechny nie może

w ramach tego postępowania rozpoznawać merytorycznie sporu pomiędzy

stronami postępowania polubownego, a naruszenie przez sąd polubowny prawa

materialnego może prowadzić do uchylenia jego wyroku jedynie wówczas, gdy

powoduje to jego sprzeczność z podstawowymi zasadami porządku prawnego

Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd rozpoznający skargę nie bada, czy doszło do

naruszenia prawa materialnego i czy wyrok ma oparcie w ustalonych faktach lecz

rozpoznaje sprawę tylko z punktu widzenia przyczyn uchylenia wyroku

wymienionych wyczerpująco w art. 1206 k.p.c. Sąd Apelacyjny nie zgodził się

z oceną Sądu Okręgowego, że przed Sądem Polubownym rozstrzygającym spór

między stronami doszło do naruszenia zasad postępowania w następstwie

nierównego ich taktowania, poprzez niewzięcie pod uwagę zgłoszonych przez

powódkę twierdzeń dotyczących wykonania dzieła zawartych w jej piśmie

procesowym. Kwestia ta była bowiem przedmiotem rozważań Sądu Polubownego,

który rozstrzygnął ją w oparciu o załączone do akt dowody i umowy, zaś odmienna

ocena materiału dowodowego, niż prezentowana przez oferującą go stronę nie

może być traktowana jako naruszenie zasady bezstronności. Tym samym nie

zachodziła wskazana w art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c. podstawa uzasadniająca

uchylenie wyroku Sądu Polubownego. Sąd Apelacyjny nie stwierdził też podstawy

do uchylenia wyroku Sądu Polubownego w oparciu o art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c.

z powodu podnoszonej przez skarżącą sprzeczności wyroku z podstawowymi

zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, do której dochodzi gdy

naruszenie prawa materialnego prowadzi do pogwałcenia zasad państwa prawa

(praworządności). Wskazał przy tym, że przesłanka ta powinna być traktowana

w sposób zawężający. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, stanowisko Sądu

Okręgowego wyrażające przekonanie, że Sąd Polubowny błędnie ocenił

przedawnienie roszczenia w oparciu o art. 646 k.c., stanowiło w istocie dokonanie

5

niedopuszczalnego merytorycznego badania sporu. Nie może więc zyskać

aprobaty wniosek, do jakiego w wyniku tego doszedł Sąd Okręgowy, jakoby wyrok

Sądu Polubownego był sprzeczny z podstawowymi zasadami porządku prawnego

w Rzeczypospolitej Polskiej. Przy stosowaniu tej zasady nie chodzi bowiem o to

aby oceniane orzeczenie było zgodne ze wszystkimi wchodzącymi w grę

przepisami prawa materialnego lecz o to, czy wywarło skutek sprzeczny

z podstawowymi zasadami krajowego porządku prawnego. Takiej zaś

sprzeczności w okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny nie stwierdził.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego skarżąca - powódka

sformułowała zarzuty naruszenia art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. i art 646 k.c. oraz art.

636 k.c. i art. 491 k.c., art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 45 i art. 32 Konstytucji

RP przez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, art.

1206 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 1183 k.p.c. i w zw. z § 48 i § 58 Regulaminu Sądu

Polubownego Izby Przemysłowo Handlowej w P.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę przez orzeczenie

co do istoty sprawy i oddalenie apelacji lub uchylenia wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawidłowo, na tle poglądów przyjmowanych w doktrynie i judykaturze, Sąd

Apelacyjny określił istotę i cel postępowania ze skargi o uchylenie wyroku sądu

polubownego, jako zmierzającego do zbadania i oceny, czy w sprawie wystąpiła

określona podstawa uchylenia tego wyroku.

Kognicja sądu powszechnego rozpoznającego skargę nie obejmuje, co do

zasady, kontroli zgodności wyroku sądu polubownego z prawem materialnym, ani

badania czy ma on oparcie w faktach wskazanych w jego uzasadnieniu (m. in.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 21 grudnia 2004 r., I CK 405/04, niepubl., z dnia

8 grudnia 2006 r., V CSK 321/06, niepubl., z dnia 11 maja 2007 r., I CSK 82/07,

OSNC 2008, nr 6, poz. 64, z dnia 3 września 2009 r., I CSK 53/09, niepubl.).

Kwestia zgodności rozstrzygnięcia sądu polubownego z ustalonym stanem

faktycznym pozostaje przy tym poza zakresem kontroli kasacyjnej w zw. z treścią

art. 3983

§ 3 k.p.c. Naruszenie przez sąd polubowny prawa materialnego

6

właściwego dla rozstrzyganej sprawy, którym co do zasady jest związany na

podstawie art. 1194 § 1 k.p.c., podlega kontroli sądu powszechnego

rozpoznającego skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego jedynie pod kątem

zastosowania klauzuli porządku publicznego - z urzędu lub na podstawie zarzutu

skargi. Sama tylko nieprawidłowa wykładnia prawa materialnego, ani też jego

niewłaściwe zastosowanie przez sąd polubowny nie uzasadnia uwzględnienia

skargi. Naruszenie prawa materialnego będzie stanowić podstawę uchylenia

wyroku jedynie wówczas, gdy jego skutki nie dają się pogodzić z podstawowymi

zasadami porządku prawnego. Trafnie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny, że

wykładnia tego pojęcia powinna mieć charakter zawężający i jak podnosi się

w orzecznictwie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2007 r., I CSK 82/07)

przeprowadzana ad casum ocena, czy orzeczenie narusza podstawowe zasady

porządku publicznego powinna być dokonywana ostrożnie. Strony dokonując

wyboru polegającego na poddaniu sporu rozstrzygnięciu sądu polubownego,

w którym mogą uzyskać szybsze niż przed sądem powszechnym rozstrzygnięcie

sprawy, powinny jednocześnie mieć na uwadze, że wiąże się on z rezygnacją

z niektórych gwarancji procesowych obowiązujących w postępowaniu sądowym

i liczyć się z ograniczonym zakresem kontroli sądu powszechnego w odniesieniu

do wyroku wydanego w postępowaniu polubownym.

Przed przystąpieniem do oceny podstaw wniesionej skargi kasacyjnej

wskazać trzeba na istotne dla kwalifikacji objętych nimi zarzutów, wyłączenie

z zakresu stosowania klauzuli porządku publicznego, jako przyczyn uchylenia

wyroku sądu polubownego, okoliczności odrębnie wymienionych w art. 1206 § 1

k.p.c., których udowodnienie leży przede wszystkim w interesie strony (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 listopada 2013 r., IV CSK 187/13, niepubl.). Stanowią je

okoliczności wymienione w art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c., (w tym pozbawienie strony

możności obrony swoich praw przed sądem polubowny) w art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c.

(w tym niezachowanie podstawowych zasad postępowania przed sądem

polubownym wynikających z ustawy lub określonych przez strony) i art. 1206 § 1

pkt 5 k.p.c.

Z tej przyczyny, podnoszone przez skarżącą uchybienia w zakresie

niezachowania zasad postępowania przed Sądem Polubownym podlegają

7

rozpoznaniu w ramach zarzutu naruszenia art. 1206 § 1 pkt 4 z pominięciem,

objętej także podstawami wniesionej skargi, klauzuli porządku prawnego.

Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 1206 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw.

z art. 1183 k.p.c. skarżąca uzasadniała bezpodstawnym oddaleniem przez Sąd

Apelacyjny jej skargi o uchylenie wyroku Sądu Polubownego, mimo uchybienia

w postępowaniu polubownym zasadzie równego traktowania stron, co było

następstwem nieuwzględnienie jej twierdzeń i dowodów przedstawionych w piśmie

z dnia 23 maja 2012 r. oraz nierozpoznania istoty sprawy.

Gwarantowana przepisem art. 1183 k.p.c. równość stron w postępowaniu

arbitrażowym przejawia się w zapewnieniu stronom możliwości skorzystania

z takich samych środków procesowych tj. wysłuchania oraz przedstawienia swoich

twierdzeń i dowodów. Przeprowadzenie przez sąd polubowny postępowania

z pominięciem zaoferowanego przez stronę dowodu może uzasadniać zarzut

naruszenia art. 1183 k.p.c., jeżeli dowód ten był konieczny do rozstrzygnięcia

sprawy. O tym, jakie okoliczności są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy

a w konsekwencji tego, czy wymagają one dowodzenia decyduje wykładnia

normy prawnej, która została prze sąd zastosowana. Jeżeli sądowi polubownemu

nie można przypisać bezpodstawnego zaniechania obowiązku orzeczniczego,

a pominięcie zgłoszonego przez stronę dowodu - jak w sprawie niniejszej - było

wynikiem przyjętej przez ten sąd wykładni prawa materialnego, to sam fakt, że

może być ona oceniona jako błędna nie może uzasadniać uwzględnienia skargi

o uchylenie tego wyroku chyba, że wyrok uchybia jednocześnie podstawowym

zasadom porządku prawnego. Stanowią je fundamentalne reguły konstytucyjne

i naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa materialnego

i procesowego (m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia prawa 3 września 2009 r.,

I CSK 53/09 i z dnia 9 marca 2012., I CSK 312/11, niepubl.).

Aktualny w obecnym stanie prawnym pozostaje pogląd wyrażony przez Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 21 lutego 1973, I CR 663/73 (P i P 1976 r. nr 5, s. 131),

podzielany przez skład obecnie orzekający, zgodnie z którym nie można uważać

za uchybienie podstawowym zasadom porządku prawnego zastosowania przez

8

sąd polubowny przepisów o przedawnianiu lub prekluzji, choćby nastąpiło to na

podstawie ich błędnej wykładni.

Z tych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c.