III CZP 18/14

Sygn. akt III CZP 18/14

UCHWAŁA

Dnia 14 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie w postępowaniu upadłościowym E. P. sp. z o.o.

w W.

w przedmiocie rozpoznania zażalenia wierzyciela W. I.

AG w M. na postanowienie sędziego-komisarza z dnia 27 września 2013 r.

w przedmiocie rozpoznania zarzutów do odrębnego planu podziału,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 14 maja 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Rejonowy w W.

postanowieniem z dnia 30 stycznia 2014 r.

"Czy treść art. 345 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo

upadłościowe i naprawcze, w zakresie w jakim stanowi o zaspokojeniu

wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie z sumy uzyskanej

z likwidacji obciążonego przedmiotu, obejmuje swą treścią czynsze

najmu i dzierżawy, o których mowa w art. 88 ust. 1 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece?"

podjął uchwałę:

Czynsz najmu i dzierżawy nieruchomości obciążonej hipoteką

pobrany po ogłoszeniu upadłości zalicza się do sumy uzyskanej

z likwidacji tej nieruchomości (art. 336 ust. 1 i 345 ust. 1 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn.

tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.), z której podlegają

zaspokojeniu wierzytelności zabezpieczone hipoteką.

2

UZASADNIENIE

Przedstawione przez Sąd Rejonowy zagadnienie prawne powstało w

postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego w związku

ze złożeniem przez wierzyciela hipotecznego zażalenia na postanowienie

sędziego-komisarza wydane w przedmiocie rozpoznania zarzutów na odrębny plan

podziału. W skład majątku upadłego wchodziły między innymi dwie nieruchomości,

które przed ogłoszeniem upadłości zostały obciążone hipotekami

zabezpieczającymi należności przysługujące skarżącemu wierzycielowi.

W toku postępowania syndyk sporządził odrębny plan podziału sum uzyskanych

ze zbycia obu tych nieruchomości jako zorganizowanych części przedsiębiorstwa

upadłego. W planie tym do podziału zostały przeznaczone kwoty odpowiadające

cenie sprzedaży nieruchomości, które pomniejszono o koszty postępowania

upadłościowego. W zarzutach przeciwko planowi wierzyciel wniósł o podwyższenie

sum przeznaczonych do podziału między innymi o kwotę 6.076.794,95 zł, która

stanowiła sumę pobranych przez syndyka po ogłoszeniu upadłości czynszów najmu

i dzierżawy nieruchomości obciążonych hipoteką, powołując się na postanowienia

art. 336 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe i naprawcze

(jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm. - dalej jako p.u.n.) w zw. z art. 88

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U.

z 2013 r., poz. 707 ze zm. - dalej jako u.k.w.h.). Zarzuty wierzyciela nie zostały

w tym zakresie uwzględnione przez sędziego-komisarza, który przyjął, że art. 345

ust. 1 p.u.n. pozwala wierzycielowi hipotecznemu korzystać z prawa odrębności

wyłącznie co do sum pochodzących z likwidacji obciążonego przedmiotu,

natomiast przychody z tytułu najmu lub dzierżawy powinny zasilać ogólne

fundusze masy upadłości jako dochód z prowadzenia przedsiębiorstwa upadłego,

gdyż art. 88 u.k.w.h. nie znajduje zastosowania w postępowaniu upadłościowym.

Na postanowienie wydane w tym przedmiocie przez sędziego-komisarza wierzyciel

wniósł zażalenie do sądu upadłościowego jako sądu drugiej instancji (art. 350 ust. 3

w zw. z art. 222 ust. 1 zd. 2 p.u.n.).

3

Według Sądu rozpoznającego zażalenie w związku z zarzutami stawianymi

przez wierzyciela hipotecznego można zająć dwa stanowiska. Po pierwsze, jeżeli

przepisy prawa upadłościowego nie posługują się pojęciem „zajęcia”, ani same nie

regulują bliżej zagadnienia wpływu upadłości na zakres obciążenia hipotecznego,

to w przypadku ogłoszenia upadłości nie powstają skutki, o których mowa w art. 88

ust. 1 u.k.w.h. Natomiast drugie stanowisko, prezentowane także w doktrynie

wskazuje, że przepis art. 88 ust. 1 u.k.w.h. wymaga odpowiedniego stosowania na

gruncie prawa upadłościowego.

Przedstawione zagadnienie nie było dotychczas przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego. Według nielicznie prezentowanych w piśmiennictwie

stanowisk usprawiedliwione jest odpowiednie stosowanie art. 88 ust. 1 u.k.w.h. do

postępowania upadłościowego. W ten sposób ma zostać zlikwidowana luka

polegająca na braku w prawie upadłościowym regulacji, do jakiej masy upadłości

powinny wchodzić czynsze z tytułu najmu lub dzierżawy nieruchomości obciążonej

hipoteką należącej do upadłego. Poza tym podnosi się również konieczność

zachowania jednolitych skutków hipoteki, bez względu na to, czy wierzyciel

hipoteczny ma uzyskać zaspokojenie w drodze egzekucji, czy w toku upadłości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Według ustawowej definicji zawartej w art. 65 ust. 1 u.k.w.h. hipoteka jest

ograniczonym prawem rzeczowym zabezpieczającym oznaczoną wierzytelność

wynikającą z określonego stosunku prawnego, na mocy którego wierzyciel może

dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się

własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela

nieruchomości (art. 65 ust. 1 u.k.w.h.). Zakres obciążenia hipoteką obejmuje jednak

nie tylko nieruchomość, ale również inne określone przez ustawę mienie należące

do majątku dłużnika rzeczowego (por. art. 84 i n. u.k.w.h.), w tym rozciąga się na

roszczenia o czynsz najmu i dzierżawy nieruchomości (art. 88 ust. 1 u.k.w.h.).

Rozszerzenie zakresu obciążenia hipoteką na przedmioty majątkowe inne aniżeli

sama nieruchomość oznacza, że wierzyciel może poszukiwać z nich zaspokojenia

na tych samych zasadach, jak z głównego przedmiotu hipoteki, a więc bez względu

4

na to, czyją stały się one własnością, i - co należy wyraźnie podkreślić -

z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi dłużnika rzeczowego.

Poszerzenie zakresu obciążenia hipoteką o dodatkowe składniki majątku

dłużnika ma związek z tym, że mogą one w określony sposób wpływać na wartość

rynkową nieruchomości, co z kolei bezpośrednio oddziałuje na możliwość

uzyskania przez wierzyciela zaspokojenia w sytuacji, gdyby należność

zabezpieczona hipoteką nie została wykonana. O wartości nieruchomości decyduje

także to, czy i w jakim zakresie może ona przynosić właścicielowi dochód z tytułu

czynszu najmu lub dzierżawy (por. art. 152 ust. 2 i art. 153 ust. 2 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, jedn. tekst: Dz. U. z 2014 r.,

poz. 518 ze zm., pozwalające szacować wartość nieruchomości między innymi przy

zastosowaniu podejścia dochodowego).

W świetle art. 88 ust. 1 u.k.w.h. rozszerzenie zakresu obciążenia hipoteką na

roszczenia właściciela nieruchomości o czynsz najmu lub dzierżawy nie ma

charakteru bezwzględnego. Zgodnie bowiem z tym przepisem, pomimo objęcia

tego rodzaju roszczeń hipoteką właściciel zachowuje uprawnienie do pobierania

czynszu do momentu, gdy wierzyciel nie przystąpi do przymusowej realizacji

odpowiedzialności z hipoteki, co jest z reguły uzależnione od powstania stanu

wymagalności zabezpieczonej wierzytelności.

Przymusowe zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości

następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, chyba

że z nieruchomości dłużnika jest prowadzona egzekucja przez administracyjny

organ egzekucyjny (art. 75 u.k.w.h.). Przepisy regulujące zarówno egzekucję

sądową, jak i egzekucję administracyjną, są w pełni skoordynowane z regulacją

zawartą w art. 88 ust. 1 u.k.w.h. Przewidziano w nich mianowicie, że zajęcie

nieruchomości poza samą nieruchomością obejmuje to wszystko, co według

przepisów prawa rzeczowego stanowi przedmiot obciążenia hipoteką (art. 929 § 1

k.p.c. i art. 110 e § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1015 ze zm. -

dalej jako u.p.e.a.), a więc także roszczenie właściciela o czynsz najmu lub

dzierżawy. Po zajęciu nieruchomości wszystkie zaległe, bieżące i przyszłe

5

świadczenia, które stanowią dochód z niej, powinny być uiszczane do rąk zarządcy

(por. art. 934 k.p.c. i art. 110 h § 2 u.p.e.a.). Nadwyżkę z tego tytułu po pokryciu

kosztów egzekucji i wydatków związanych z utrzymaniem nieruchomości za czas

do dnia przejścia własności na nabywcę, zarządca ma obowiązek składać na

rachunek depozytowy, przy czym nadwyżkę tę dołącza się do ceny, która będzie

uzyskana za nieruchomość (art. 941 k.p.c. i art. 110 l § 2 k.p.c.), a następnie

powinna zostać rozdysponowana w ramach podziału sumy uzyskanej z egzekucji

(art. 1023 i n. k.p.c. oraz art. 115 i n. u.p.e.a.).

II. Podobnie jednoznacznych rozwiązań nie zawierają przepisy regulujące

postępowanie upadłościowe w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację

majątku upadłego. Zgodnie z art. 62 p.u.n. majątek należący do upadłego

w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania

upadłościowego wchodzi w skład masy upadłości. Masa ta obejmuje zatem

zarówno nieruchomość upadłego obciążoną hipoteką, jak i pozyskane na rzecz

upadłego po ogłoszeniu upadłości czynsze z tytułu najmu lub dzierżawy tej

nieruchomości. Ustalona w ten sposób masa upadłości podlega likwidacji, która co

do zasady może polegać na sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego w całości lub

jego zorganizowanych części, sprzedaży nieruchomości lub ruchomości,

ściągnięciu wierzytelności od dłużników upadłego lub wykonaniu innych jego praw

majątkowych wchodzących w skład masy upadłości albo ich zbyciu (art. 311 ust. 1

p.u.n.). Uzyskane w ten sposób środki ulegają następnie podziałowi w ramach

podziału funduszów masy upadłości (art. 335 p.u.n.), przy czym sumy uzyskane

z likwidacji rzeczy, wierzytelności i praw obciążonych hipoteką przeznacza się

w ramach oddzielnego planu podziału (art. 348 ust. 1 i art. 488 ust. 1 p.u.n.)

w pierwszej kolejności na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były

zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach (art. 336 i art. 345 p.u.n.), ponieważ

należności te korzystają z tzw. prawa odrębności (do odrębnego zaspokojenia).

Samo brzmienie przepisów regulujących podział środków uzyskanych w toku

upadłości nie przesądza, czy czynsz najmu lub dzierżawy nieruchomości

obciążonej hipoteką pobrany po ogłoszeniu upadłości zasila ogólne fundusze

masy upadłości, czy też powinien zostać przeznaczany na zaspokojenie

6

wierzytelności zabezpieczonych hipoteką w ramach oddzielnego planu podziału.

Prawodawca stosuje bowiem w tym zakresie różnorodną terminologię.

W art. 348 ust. 1 p.u.n. wyraźnie stwierdza się, że oddzielny plan podziału

obejmuje sumy uzyskane ze sprzedaży rzeczy lub praw obciążonych rzeczowo.

Podobnie w oznaczeniu tytułu VIII tej ustawy rozróżniono z jednej strony podział

funduszów masy upadłości oraz z drugiej strony podział sum uzyskanych ze zbycia

rzeczy lub prawa obciążonych w ten sposób. Sformułowań tych nie można jednak

rozumieć dosłownie, chociażby z tego powodu, że likwidacja tego rodzaju

składników masy upadłości odbywa się także w inny sposób aniżeli poprzez

sprzedaż , co wprost wynika z art. 311 p.u.n. Punktem odniesienia w tym zakresie

nie może również być art. 314 ust. 1 p.u.n., w którym przewidziano, że w razie

zbycia przedsiębiorstwa, w którego skład wchodzą przedmioty obciążone

ograniczonymi prawami rzeczowymi, wartość składników mienia obciążonych tymi

prawami podlega ujawnieniu w umowie sprzedaży, a uzyskana cena podlega

podziałowi z uwzględnieniem art. 336 i 340 p.u.n. Przepis ten ma bowiem jedynie

na celu umożliwienie wyodrębnienia z ceny uzyskanej ze sprzedaży

przedsiębiorstwa kwoty, która odpowiada wartości składników tego

przedsiębiorstwa obciążonych rzeczowo. Z przepisu tego nie wynika natomiast, by

suma podlegająca w takim wypadku podziałowi w ramach oddzielnie

sporządzanego planu nie mogła obejmować także innych środków należących do

masy upadłości.

Bardziej miarodajne w tym zakresie pozostaje brzmienie art. 336 ust. 1, art.

339 i art. 345 ust. 1 p.u.n., w których prawodawca posługuje się pojęciem „sumy

uzyskanej z likwidacji” rzeczy, wierzytelności i praw obciążonych hipoteką.

Przez likwidację należy natomiast rozumieć wszystkie czynność podejmowane

w toku postępowania upadłościowego w celu konwersji masy upadłości na

fundusze wyrażone w środkach pieniężnych (por. art. 306 i n. p.u.n.). W pojęciu tym

mieści się także pobranie czynszu najmu lub dzierżawy nieruchomości upadłego

obciążonej hipoteką, skoro jednym ze sposobów likwidacji jest ściągnięcie

wierzytelności upadłego (art. 331 ust. 1 p.u.n.).

7

Jeszcze inaczej został określony zakres mienia przeznaczonego na

zaspokojenie wierzycieli w razie ogłoszenia upadłości emitenta obligacji, jeżeli

dla zabezpieczenia praw z obligacji ustanowiono zabezpieczenie na jego majątku.

Osobną masę upadłości tworzy wówczas przedmiot zabezpieczenia praw

z obligacji (art. 488 ust. 1 p.u.n.). Również jednak z tego sformułowania nie wynika

wprost, czy w przypadku nieruchomości obciążonej hipoteką przedmiot ten

obejmuje także czynsz najmu i dzierżawy pobrany w postępowaniu upadłościowym .

Bezpośredniej odpowiedzi na rozważane zagadnienie nie można również

odnaleźć w ustawie o księgach wieczystych i hipotece. Z art. 88 ust. 1 tej ustawy

można jedynie wysnuć wniosek a contrario, że właściciel nieruchomości obciążonej

hipoteką nie może pobierać czynszu najmu lub dzierżawy po zajęciu nieruchomości

przez wierzyciela hipotecznego, z czego w dalszej konsekwencji wynika, że czynsz

ten powinien zostać przeznaczony na zaspokojenie tego wierzyciela, ponieważ jest

objęty zakresem obciążenia hipoteki. Zajęcie nieruchomości jest natomiast

czynnością egzekucyjną podejmowaną wyłącznie w ramach egzekucji sądowej

(art. 925 k.p.c.) albo w egzekucji administracyjnej (art. 110 c § 1 u.p.e.a.). W świetle

tego przepisu nie wiadomo zatem, jak należy określić losy prawne czynszu najmu

lub dzierżawy nieruchomości, jeżeli ogłoszona została upadłość jej właściciela

obejmująca likwidację majątku.

Dotychczasowe rozważania prowadzą do konkluzji, że w przepisach

prawnych brak jest dostatecznie jednoznacznych unormowań, które pozwalałyby na

rozstrzygnięcie rozpatrywanego zagadnienia. W tej sytuacji powstaje konieczność

odwołania się w procesie wykładni do racji systemowych i racji o charakterze

funkcjonalnym. Utwierdzają one w przekonaniu, że czynsz najmu i dzierżawy

nieruchomości obciążonej hipoteką pobrany po ogłoszeniu upadłości właściciela

powinien zostać przeznaczony na zaspokojenie wierzyciela hipotecznego w ramach

tzw. prawa odrębności.

III. Przepisy wyznaczające zakres obciążenia hipoteką mają charakter

bezwzględnie wiążący i statuują prawo wierzyciela hipotecznego do zaspokojenia

z wszystkich przedmiotów majątkowych objętych hipoteką z pierwszeństwem przed

wierzycielami osobistymi. Przepisy te powinny być wobec tego stosowane

8

jednolicie bez względu na to, w jakim postępowaniu następuje przymusowe

zaspokojenie wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie. Wyznaczają one bowiem

pewien ogólny standard zabezpieczenia wierzyciela (bezpieczeństwa hipoteki),

który nie może ulegać zmianie w zależności od tego, czy wierzyciel będzie

poszukiwał zaspokojenia swej wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym,

czy też w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego.

Ryzyka związane z odmiennym ukształtowaniem zakresu obciążenia hipoteką

byłyby przy tym bardzo trudne do skalkulowania na etapie ustanawiania tego

zabezpieczenia, ponieważ w zasadzie nie da się przewidzieć, w jakim trybie

wierzyciel hipoteczny będzie ostatecznie zmuszony dochodzić swych roszczeń.

Warto podkreślić, że tryb ten zależy niekiedy od różnorakich okoliczności, w tym

także podlegających szacunkowej ocenie sądu. W art. 13 ust. 2 p.u.n. przewidziano

bowiem, że sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości w razie stwierdzenia,

że majątek dłużnika jest obciążony między innymi hipoteką w takim stopniu,

że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania,

a w wyniku takiego rozstrzygnięcia wierzyciel powinien udać się na drogę

postępowania egzekucyjnego. Również w przypadku ogłoszenia upadłości

z możliwością zawarcia układu postępowanie egzekucyjne z nieruchomości

obciążonej hipoteką może być kontynuowane albo odrębnie wszczęte (argument

z art. 140 i art. 141 ust. 1 p.u.n.), ponieważ układ co do zasady nie obejmuje

wierzytelności zabezpieczonej na mieniu upadłego hipoteką, w części znajdującej

pokrycie w wartości przedmiotu zabezpieczenia (art. 273 ust. 2 p.u.n.).

Nie sposób założyć, że prawodawca tworząc różne mechanizmy dochodzenia

roszczeń z tytułu hipoteki jednocześnie nie brał pod uwagę, że zakres mienia

przeznaczanego na preferencyjne zaspokojenie wierzyciela hipotecznego jest taki

sam zarówno w postępowania egzekucyjnym (sądowym i administracyjnym), jak

i w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego.

Przeciwko proponowanemu kierunkowi wykładni nie może przemawiać to,

że w ustawie o księgach wieczystych i hipotece nie został osobno uregulowany

przypadek zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką z czynszu najmu

lub dzierżawy pobranego w toku postępowania upadłościowego. Za rozstrzygające

w tej mierze nie może zostać uznane samo brzmienie art. 88 ust. 1 u.k.w.h.,

9

w którym prawodawca poprzestał wyłącznie na odwołaniu się do czynności „zajęcia”

nieruchomości. Taka redakcja tego przepisu jest bowiem konsekwencją tego,

że jego geneza sięga do obecnie nieobowiązującego stanu prawnego. Regulacja ta

nawiązuje do art. 214 dekretu z dnia 11 października 1946 r.- Prawo rzeczowe,

który zawierał takie samo unormowanie i został zaczerpnięty bezpośrednio z

projektu prawa rzeczowego opracowanego przez międzywojenną Komisję

Kodyfikacyjną . Tymczasem w chwili wejścia w życie prawa rzeczowego, jak i

uchwalania ustawy o księgach wieczystych i hipotece, postępowanie upadłościowe

było regulowane przez rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24

października 1934 r. Zgodnie z art. 118 § 1 tego rozporządzenia w toku

postępowania upadłościowego nieruchomości były co do zasady sprzedawane

przez licytację publiczną według przepisów kodeksu postępowania cywilnego o

egzekucji, a w jej trakcie należało zachować wszystkie stadia sprzedaży

egzekucyjnej, począwszy od zajęcia po przysądzenie. Znamienne w związku z tym

pozostaje, że zarówno art. 200 pr. rzecz., jak i art. 75 u.k.w.h. w żaden sposób nie

wskazują, aby zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości mogło

nastąpić w ramach postępowania upadłościowego, odsyłając w tej mierze

wierzyciela wyłącznie na drogę egzekucji. Współcześnie nie ulega natomiast

kwestii, że wierzyciel hipoteczny może uzyskać zaspokojenie z nieruchomości

także w postępowaniu upadłościowym obejmującym likwidację majątku upadłego,

co oznacza, że unormowanie tego zagadnienia w art. 75 u.k.w.h. nie jest zupełne z

uwagi na zmiany legislacyjne, jakie nastąpiły w systemie prawnym. Pozwala to z

podobnych względów w takim sam sposób potraktować regulację zawartą w art. 88

ust. 1 u.k.w.h.

Do ustalenia pozostaje kwestia, w jaki sposób określić chwilę, od której

w razie ogłoszenia upadłości czynsz najmu i dzierżawy nieruchomości powinien

przypadać na zaspokojenie wierzyciela hipotecznego. Zarówno egzekucja (sądowa

i administracyjna), jak i postępowanie upadłościowe, mają na celu umożliwienie

wierzycielowi przymusowego dochodzenia roszczenia. Pierwszą czynnością,

z którą w postępowaniu egzekucyjnym łączą się skutki ograniczenia swobody

dłużnika w korzystaniu z nieruchomości obciążonej hipoteką, w tym również odjęcie

prawa pobierania czynszu najmu lub dzierżawy, jest zajęcie tej nieruchomości

10

(por. art. 929 i n. k.p.c. i art. 110f i n. u.p.e.a.). Podobne znaczenie prawne dla

majątku dłużnika ma ogłoszenie jego upadłości, ponieważ z tą chwilą majątek ten

staje się masą upadłości (art. 61 p.u.n.), a w razie ogłoszenia upadłość obejmującej

likwidację majątku upadłego, upadły traci prawo zarządu oraz możliwość

korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy (art. 75 ust. 1 p.u.n.).

Można w związku z tym przyjąć, że odpowiednikiem czynności zajęcia

nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym jest ogłoszenie upadłości dłużnika,

zwłaszcza że najpóźniej z tą chwilą wierzytelność hipoteczna staje się wymagalna

(por. art. 91 ust. 1 p.u.n.), co jest zasadniczym warunkiem dopuszczalności zajęcia

nieruchomości przez wierzyciela hipotecznego, do czego odwołuje się prawodawca

w treści art. 88 ust. 1 u.k.w.h.

W świetle tych uwag za uzasadnione można uznać stanowisko, że art. 88

u.k.w.h. stosowany w drodze analogii w postępowaniu upadłościowym począwszy

od chwili ogłoszenia upadłości - jako przepis ustawy stanowiący inaczej

w rozumieniu art. 335 ust. 1 p.u.n. - umożliwia wyłączenie z ogólnych funduszów

masy czynszu najmu i dzierżawy nieruchomości obciążonej hipoteką i dokonanie

podziału tego czynszu jako sumy uzyskanej z likwidacji nieruchomości obciążonej

w ten sposób (art. 336 p.u.n.).

Przyjęcie takiej konstrukcji nie prowadzi do pokrzywdzenia innych wierzycieli

biorących udział w postępowaniu upadłościowym oraz paraliżu tego postępowania

poprzez pozbawienie syndyka środków na jego prowadzenie. Postępowanie

upadłościowe określa zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli

od niewypłacalnych dłużników (art. 1 ust. 1 pkt 1 p.u.n.) i ma na celu zaspokojenie

tych roszczeń w jak najwyższym stopniu (art. 2 p.u.n.). Przepisy regulujące to

postępowanie nie wyznaczają jednak dopuszczalnego poziomu zaspokojenia

poszczególnych wierzycieli, ponieważ o tym decydują normy materialnoprawne,

w tym dotyczące zabezpieczeń rzeczowych, jakim jest między innymi hipoteka.

Jedyną przyczyną braku możliwości zaspokojenia w tej sytuacji niektórych

wierzycieli w postępowaniu upadłościowym jest więc to, że nie dysponują oni

zabezpieczeniem wierzytelności korzystającym z pierwszeństwa. Skutek w postaci

wyłączenia tych wierzycieli od zaspokojenia w zbliżonym stopniu występuje przy

tym zarówno w postępowaniu upadłościowym, jak i w postępowaniu egzekucyjnym

11

(por. art. 1025 k.p.c., art. 115 § 1 i 2 u.p.e.a., art. 345 i art. 346 p.u.n.). W związku

z tym należy stwierdzić, że gdyby prawodawca chciał w prawie upadłościowym

odstąpić od ukształtowanych przez siebie reguł zaspokojenia z mienia, które

jest objęte hipoteką, to uczyniłby to wprost, wobec czego istnienie ograniczeń praw

wierzycieli hipotecznych w tym zakresie nie powinno być przedmiotem żadnych

domniemań.

Proponowane rozwiązanie nie sparaliżuje przebiegu postępowania

upadłościowego. W ustawie zostało bowiem przewidziane wyraźnie, że sąd ma

obowiązek umorzyć postępowanie upadłościowe, jeżeli majątek pozostały po

wyłączeniu z niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką,

zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską nie

wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania lub gdy wierzyciele zobowiązani

uchwałą zgromadzenia wierzycieli albo postanowieniem sędziego-komisarza nie

złożyli w wyznaczonym terminie zaliczki na koszty postępowania, a brak jest

płynnych funduszów na te koszty (art. 361 pkt 1 i 2 p.u.n.).

Z tych wszystkich względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.