I UK 414/13

Sygn. akt I UK 414/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania K. T.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej B. T.

o prawo do renty rodzinnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 14

maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 23 listopada 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił ubezpieczonej K. T. wypłaty renty rodzinnej od 1 marca 2011 r.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 22 maja 2012 r. oddalił odwołanie ubezpieczonej od powyższej decyzji, a Sąd

Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 14 maja 2013

r. oddalił jej apelację od orzeczenia pierwszoinstancyjnego.

Sądy obydwu instancji ustaliły, że K. T., urodzona 27 lutego 1986 r., od 1

listopada 2003 r. pobierała rentę rodzinną po zmarłym ojcu A. T. Razem z

ubezpieczoną do renty rodzinnej uprawniona jest jej matka B. T. K. T. w dacie

przyznania prawa do renty rodzinnej miała ukończone 16 lat życia, a więc

warunkiem pobierania świadczenia było kontynuowanie nauki. Z zaświadczeń

wystawionych przez Liceum Ogólnokształcące „F.” z 8 września 2003 r. oraz 1

września 2004 r. wynika, że odwołująca się była uczennicą tej szkoły i ukończyła

naukę 31 sierpnia 2005 r. Następnie decyzją władz Uniwersytetu [...] została

przyjęta na pierwszy rok studiów dziennych na kierunku prawo (studia dzienne

magisterskie) w roku akademickim 2005/2006. Wobec przedkładania wymaganych

zaświadczeń o kontynuowaniu edukacji, kolejnymi decyzjami organu rentowego

przedłużano prawo ubezpieczonej do renty rodzinnej na dalszy okres, ostatnio do

dnia 28 lutego 2011 r. Prawomocną decyzją z 23 lutego 2011 r. organ rentowy

wstrzymał dalszą wypłatę świadczenia z uwagi na ukończenie przez K. T. 25 roku

życia i decyzją z tej samej daty dokonał przeliczenia renty rodzinnej pobieranej

przez B. T. stwierdzając, że świadczenie to przysługuje uprawnionej na stałe. W

dniu 21 listopada 2011 r. ubezpieczona złożyła wniosek o przyznanie prawa do

renty rodzinnej za okres wsteczny, tj. od marca 2011 r., dołączając zaświadczenie,

z którego wynika, iż od 1 października 2005 r. jest studentką Wydziału Prawa i

Administracji Uniwersytetu […] oraz że w roku akademickim 2010/2011 zaliczyła

piąty rok studiów, zaś planowany termin ukończenia studiów określono na 30

września 2012 r. Odwołująca się w roku akademickim 2010/2011, trwającym od 1

października 2010 r., była studentką czwartego roku studiów. Jednocześnie

uzyskała zgodę na studiowanie awansem przedmiotów z piątego roku. Nie była

wpisana na piąty rok studiów, studiując jedynie - w trybie § 26 Regulaminu studiów

3

w Uniwersytecie […] - przedmioty objęte siatką dla piątego roku i realizując cały

obowiązkowy program studiów. Czwarty rok studiów zaliczyła 9 listopada 2011 r. W

tej samej dacie zaliczyła także ostatni (piąty) rok studiów, zdając wszystkie

przedmioty objęte programem studiów. Nigdy nie była wpisana na piąty rok studiów.

Ubezpieczona nie ukończyła studiów, ponieważ nie przedstawiła pracy

magisterskiej, w związku z czym w dniu 26 marca 2012 r. zostało wszczęte

postępowanie mające na celu skreślenie jej z listy studentów.

Dokonując prawnej analizy powyższego stanu faktycznego Sąd Apelacyjny

zważył, że wykładnia celowościowa i funkcjonalna art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) przemawia za możliwością

wyjątkowego przedłużenia prawa do renty rodzinnej tylko tym studentom, którym

brakuje już niewiele miesięcy do zdobycia dyplomu wyższych studiów, a

pozbawienie ich w tym krótkim okresie prawa do renty rodzinnej mogłoby

doprowadzić do zaniechania dalszej nauki i zaprzepaszczenia kilkuletnich starań,

zmierzających do uzyskania wyższych kwalifikacji zawodowych i możliwości

zatrudnienia zgodnego z ich poziomem. Wobec faktu, iż w przepisie tym

ustawodawca użył sformułowania "będąc na ostatnim roku studiów", ocena

uprawnień wnioskodawcy uzależniona jest od ustalenia, czy w dniu osiągnięcia

wieku 25 lat był on studentem ostatniego roku studiów na uczelni wyższej.

Ustalenie daty, w której dziecko pobierające rentę rodzinną było na ostatnim roku

studiów w rozumieniu art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

następuje na podstawie wpisu na ostatni rok studiów, dokonanego w oparciu o

regulamin obowiązujący uczelnię. W regulaminie określa się również indywidualny

tok studiów, w którym daty rozpoczęcia i ukończenia poszczególnych semestrów i

lat studiów nie muszą zbiegać się z datami obowiązującymi ogół studentów. W

każdym wypadku regulamin uczelni decyduje o tym, na którym roku studiów

kształci się student. Sąd Apelacyjny zgodził się z tezą ubezpieczonej, że „ostatni

rok studiów w szkole wyższej” w rozumieniu art. 68 ust. 2 powołanej ustawy nie jest

tożsamy z „piątym rokiem studiów”; w jej przypadku - jako studentki Wydziału

Prawa i Administracji Uniwersytetu […] - studia stacjonarne jednolite magisterskie

obejmowały pięć lat (dziesięć semestrów). A zatem, dla przedłużenia wypłaty renty

4

rodzinnej - na podstawie wspomnianego art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS - w dniu 27 lutego 2011 r., czyli w dacie ukończenia 25 roku życia

(przypadającej na rok akademicki 2010/2011), ubezpieczona pozostawała

studentką ostatniego, czyli piątego roku studiów. Tymczasem w roku akademickim

2010/2011 odwołująca się faktycznie była studentką czwartego, a więc

przedostatniego roku studiów, studiując jednocześnie - w oparciu o § 26

Regulaminu studiów w Uniwersytecie […] - przedmioty przewidziane programem

nauczania dla piątego roku studiów, co nie oznacza jednak, że w omawianym

okresie była ona studentką ostatniego roku studiów. Zgodnie wszak z § 19 pkt 1

powyższego Regulaminu, okresem zaliczeniowym jest semestr. Semestralny tryb

zaliczeń dotyczy również przedmiotów trwających dłużej niż jeden semestr. Po

myśli zaś pkt 2 tego samego przepisu - warunkiem zaliczenia jest uzyskanie

zaliczeń wszystkich przedmiotów i praktyk przewidzianych planem studiów tak, aby

łącznie w ciągu całego roku akademickiego liczba punktów kredytowych wynosiła

nie mniej niż 60. Z mocy pkt 9 przytoczonego przepisu Regulaminu, zaliczenie

semestru zimowego powinno nastąpić nie później niż do 25 marca, a zaliczenie

semestru letniego lub roku - nie później niż do 25 września. Tak więc, niezależnie

od tego, że w trakcie czwartego roku studiów apelująca równolegle studiowała

przedmioty objęte planem studiów na piątym roku, w dniu 27 lutego 2011 r. brak

było jakichkolwiek podstaw do uznania, iż zaliczyła ona czwarty rok studiów, co w

konsekwencji uprawniałoby do stwierdzenia, że 25 lat życia osiągnęła będąc na

ostatnim roku studiów w szkole wyższej. Wyprowadzenie tego rodzaju wniosku było

zaś możliwe dopiero w chwili uzyskania przez nią zaliczenia wszystkich

przedmiotów i praktyk przewidzianych planem studiów dla czwartego roku, co z

całą pewnością nie mogło nastąpić wcześniej niż po zaliczeniu semestru letniego. Z

wyjaśnień Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu z 27 marca 2012 r. wynika

natomiast, że K. T. zaliczyła czwarty rok studiów 9 listopada 2011 r., z tą samą datą

zaliczając również ostatni - piąty rok studiów. Także zatem i ta okoliczność

wyklucza przyjęcie, iż w dniu 27 lutego 2011 r. była ona studentką ostatniego roku

studiów w szkole wyższej, uprawnioną do przedłużenia wypłaty renty rodzinnej do

zakończenia tegoż roku studiów, tj. - zgodnie z § 4 pkt 1 Regulaminu studiów - do

dnia 30 września 2011 r. Uwzględnieniu stanowiącego przedmiot sporu roszczenia

5

ubezpieczonej sprzeciwia się nadto data jego zgłoszenia (21 listopada 2011 r.).

Wedle art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenia wypłaca

się bowiem poczynając od miesiąca powstania prawa do tych świadczeń, nie

wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję

z urzędu, z uwzględnieniem ust. 2, który nie dotyczy rozpatrywanej sprawy, co

oznacza, że na wniosek złożony w dniu 21 listopada 2011 r. ubezpieczona, z

oczywistych względów, nie mogła uzyskać zaspokojenia swoich pretensji w

zakresie przyznania prawa do renty rodzinnej za okres od 1 marca 2011 r. W

okolicznościach faktycznych sprawy brak także jakichkolwiek podstaw do przyjęcia,

że odmowa wypłaty renty rodzinnej za okres po dniu 28 lutego 2011 r. była

następstwem błędu organu rentowego w rozumieniu art. 133 ust. 1 pkt 2 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS. Do dnia 21 listopada 2011 r., tj. do dnia złożenia

przedmiotowego wniosku, organ rentowy nie posiadał bowiem wiedzy odnośnie

tego, że równolegle z czwartym rokiem studiów ubezpieczona zaliczyła także piąty

rok, zaś wobec treści zaświadczenia Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu z

17 maja 2011 r., z którego wynika, iż w czasie ósmego, letniego semestru

przypadającego na rok akademicki 2010/2011 odwołująca się realizuje awansem

program roku piątego, krytyki nie wytrzymują jej twierdzenia, że uzyskanie tego

rodzaju zaświadczenia mogło nastąpić dopiero po zaliczeniu czwartego roku

studiów (czyli po dniu 9 listopada 2011 r.).

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ubezpieczonej. Skargę

oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ art. 68 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) polegającego na uznaniu, że skarżąca w

dacie ukończenia przez nią 25 roku życia nie była studentką ostatniego (czyli w jej

przypadku czwartego) roku studiów; 2/ art. 160 ust. 1, 1a i 2 ustawy z dnia 27 lipca

2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 572 ze

zm.) w związku z § 5 ust. 1 i 3, § 26 i § 19 ust. 9 Regulaminu studiów w

Uniwersytecie […] uchwalonego przez Senat Uniwersytetu uchwałą nr 17 z dnia 25

kwietnia 2006 r., z uwzględnieniem zmian wprowadzonych uchwałami: nr 33 z dnia

26 września 2006 r., nr 53 z dnia 17 kwietnia 2007 r., nr 18 z dnia 7 kwietnia 2009 r.,

nr 39 z dnia 22 września 2009 r. oraz nr 56 z dnia 20 kwietnia 2010 r. (zwany dalej

6

Regulaminem studiów), przez błędną jego wykładnię i zastosowanie polegające na

uznaniu, że Regulamin studiów nie zezwala na skrócenie okresu studiów

przewidzianego planem studiów, z uwagi na indywidualny tok studiów oraz

studiowanie w trybie określonym w § 26 Regulaminu studiów; 3/ art. 129 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez dokonanie jego błędnej wykładni, w

sposób godzący w cele renty rodzinnej, czyli dostarczenie środków utrzymania w

czasie, gdy w związku z kształceniem dziecko nie wykonuje pracy dającej źródło

utrzymania. Skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę skarżonego wyroku przez

przyznanie jej świadczenia rentowego za wnioskowany przez nią okres od marca

do listopada 2011 r. wraz z ustawowymi odsetkami za zwłokę od dnia 1 marca

2011 r. do dnia zapłaty. Ponadto wniosła o zasądzenie od Skarbu Państwa na

rzecz pełnomocnika ubezpieczonej kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych, a od ubezpieczyciela na rzecz ubezpieczonej - kosztów opłaty

sądowej w kwocie 30 zł.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że z treści zaświadczenia z

dnia 27 marca 2012 r. wydanego przez Prodziekana Wydziału Prawa i Administracji

Uniwersytetu […] wynika wprost, iż skarżąca zrealizowała cały obowiązkowy

program studiów w trakcie czwartego roku i w związku z tym nigdy nie została

wpisana na piąty rok studiów. Tym samym z zaświadczenia tego wynika, że rok

czwarty był ostatnim rokiem studiów, na który była wpisana skarżąca, co jest

zgodne z treścią § 5 ust. 1 i 3 oraz § 26 Regulaminu studiów. Wbrew twierdzeniom

Sądu drugiej instancji, możliwe jest przy tym zaliczenie semestru letniego w dacie

późniejszej niż 25 września, na skutek skierowanego do dziekana wniosku studenta

o tak zwane przedłużenie sesji na podstawie § 19 ust. 9 Regulaminu studiów.

Skarżąca wskazała, że w odpowiedzi na jej wniosek z 21 listopada 2011 r. o

wypłatę renty rodzinnej, ZUS wystosował pismo z 23 listopada 2011 r., w którym

poinformował skarżącą, że: „warunkiem kontynuacji wypłaty renty rodzinnej po

ukończeniu 25 roku życia jest przedłożenie odpowiedniego zaświadczenia

wystawionego przez władze uczelni, potwierdzającego fakt zdania wszystkich

egzaminów przewidzianych w ramach przedostatniego roku studiów oraz uzyskanie

wpisu na ostatnim roku studiów w dacie ukończenia 25 roku życia”. Uzyskanie

przez skarżącą zaświadczenia o tej treści było niemożliwe zarówno z przyczyn

7

faktycznych jak i prawnych, ze względu na fakt studiowania przez nią w trybie § 26

Regulaminu studiów. Dopiero po zaliczeniu przez skarżącą wszystkich egzaminów

przewidzianych planem studiów na czwarty i na piąty rok nastąpiło

skonkretyzowanie stanu faktyczno-prawnego, a mianowicie tego, że skarżąca w

roku akademickim 2010/2011 zaliczyła ostatni rok studiów będąc wpisaną na

czwarty rok, tym samym okazało się, iż przedostatnim rokiem studiów był dla niej

rok trzeci, przypadający odpowiednio na rok akademicki 2009/2010. W przypadku,

gdyby skarżąca w roku akademickim 2010/2011 nie zdała któregoś z egzaminów

przewidzianych planem studiów dla roku piątego oraz zdała pozostałe egzaminy

przewidziane dla roku czwartego, to zostałaby ona w zwykłym trybie wpisana na

rok piąty i byłaby zobowiązana w roku akademickim 2011/2012 do zdania tego

egzaminu. W takiej sytuacji w dacie ukończenia przez ubezpieczoną 25 roku życia

(rok akademicki 2010/2011) nie było możliwe uzyskanie przez skarżącą

zaświadczenia, że ukończyła ona przedostatni rok studiów i uzyskała wpis na

ostatni rok studiów, z uwagi na fakt studiowania przez nią w trybie § 26 Regulaminu

studiów. Ostateczne ustalenie, który rok studiów był ostatni a który przedostatni,

zależało więc od zaliczenia przez nią wszystkich egzaminów przewidzianych

planem studiów dla kierunku prawo. Brak możliwości pozyskania przez skarżącą

przedmiotowego zaświadczenia w dacie 27 lutego 2011 r. był zatem wynikiem

okoliczności obiektywnych, na które nie miała ona żadnego wpływu. Wbrew

twierdzeniom Sądu drugiej instancji, zaświadczenie władz uczelni z 17 maja 2011 r.

stwierdza jedynie, że skarżąca jest studentką roku czwartego i jednocześnie

realizuje „awansem”, czyli w trybie § 26 Regulaminu studiów, przedmioty z piątego

roku. Treść tego zaświadczenia nie spełnia wymogów określonych w piśmie ZUS z

dnia 23 listopada 2011 r., gdyż nie precyzuje, czy rok na który w dacie 17 maja

2011 r. była wpisana skarżąca, jest jej ostatnim czy też przedostatnim rokiem

studiów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem uzasadnione są

zarzuty podnoszone w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia prawa

materialnego przy ferowaniu zaskarżonego wyroku.

8

Analizę prawidłowości przedmiotowego rozstrzygnięcia rozpocząć wypada

od stwierdzenia, że na gruncie unormowań ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 1440 ze zm.; zwana dalej: ustawą o emeryturach i rentach z FUS lub

ustawą) prawo do renty zarówno z tytułu niezdolności do pracy, jak i renty rodzinnej,

ustawodawca wiąże z podleganiem ubezpieczeniu społecznemu. Powiązanie

prawa do renty rodzinnej z ubezpieczeniem społecznym polega na tym, że osoba,

po śmierci której powstaje to prawo, musi mieć odpowiednio długi okres

ubezpieczenia albo, po osiągnięciu takiego okresu, korzystać ze świadczeń z tego

ubezpieczenia - emerytury lub renty (art. 65 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS). Ubezpieczenie społeczne obejmuje także członków rodziny ubezpieczonego

w postaci prawa do renty rodzinnej w razie jego śmierci. Prawo to obejmuje jednak

tylko tych członków rodziny, co do których na zmarłym ciążył ustawowy obowiązek

ich utrzymania, a którzy nie mieli możliwości zgłoszenia się do własnego

ubezpieczenia. Są to między innymi dzieci zmarłego. Zgodnie bowiem z art. 68 ust.

1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i

dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej: 1) do ukończenia 16 lat; 2)

do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż

do osiągnięcia 25 lat życia, albo 3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie

niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do

pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Generalnie prawo do renty rodzinnej

przysługuj zatem tym dzieciom zmarłego żywiciela, które ze względu na wiek lub

pobieranie nauki nie mają możliwości wykonywania pracy zarobkowej lub innej

działalności stanowiącej tytuł podlegania ubezpieczeniom społecznym. W

konsekwencji tego, także prawo do renty rodzinnej bez względu na wiek

przysługuje takiemu dziecku całkowicie niezdolnemu do pracy, jak również

niezdolnemu do samodzielnej egzystencji, które nie miało możliwości uzyskania

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, a więc takiemu, które stało się

niezdolne do pracy w czasie, gdy nie mogło podlegać ubezpieczeniu społecznemu

z powodu wieku lub uczęszczania do szkoły. Intencją ustawodawcy było

powiązanie wymienionej w art. 68 ust. 1 ustawy granicy wieku zachowania

uprawnień do renty rodzinnej (16 lat) z najniższym wiekiem, od jakiego w świetle

9

art. 190 § 2 k.p. wolno młodzieży podejmować zatrudnienie w charakterze

pracownika młodocianego. Celem tego unormowania jest więc zapewnienie

środków finansowych młodej osobie do dnia, gdy może ona już samodzielnie

zarabiać na swoje utrzymanie, jeżeli nie zamierza uzyskać wyższych kwalifikacji

zawodowych w drodze nauki w szkole W sytuacji kontynuowania nauki po

ukończeniu 16 roku życia (co jest powszechne), osobie takiej przysługuje prawo do

dalszej wypłaty renty rodzinnej aż do ukończenia nauki, nie dłużej niż do

osiągnięcia 25 lat życia. Przez naukę w szkole rozumie się przy tym naukę w

szkołach podstawowych, gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych (publicznych i

niepublicznych), szkołach wyższych (państwowych i niepaństwowych), szkołach

prowadzonych przez Kościół katolicki, a także pozaszkolnych formach kształcenia,

dokształcania bądź doskonalenia zawodowego (np. w ramach różnego rodzaju

kursów lub praktyk zawodowych). W grę wchodzą wszelkie formy kształcenia w

systemie stacjonarnym, zaocznym, wieczorowym i korespondencyjnym. Renta

rodzinna przysługuje również słuchaczom studiów doktoranckich i studiów

podyplomowych (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r., II UKN

699/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 127 z aprobującą glosą M. Skąpskiego; dnia 13

stycznia 2006 r., I UK 155/05, OSNP 2006 nr 23 – 24, poz. 368; z dnia 17

października 2006 r., II UK 73/06, OSNP 2007 nr 21 – 22, poz. 325 i z dnia 22

stycznia 2008 r., I UK 207/07, OSNP 2009 nr 5 – 6, poz. 74). Okres pobierania

nauki pojmowany jest zaś szeroko, gdyż obejmuje nie tylko okres efektywnego

uczestniczenia w zajęciach objętych programem nauczania, ale także okres wakacji,

urlopu zdrowotnego dla ucznia szkoły średniej czy urlopu dziekańskiego dla

studenta wyższej uczelni (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2000 r.,

II UKN 739/99, OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 215), jak również przerw w edukacji

wynikających ze skreślenia z listy uczniów i ponownego przyjęcia w ich poczet

(wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 1968 r., III TR

1772/67, OSPiKA 1969 nr 12, poz. 250 i z dnia 29 listopada 1967 r., IV TR 95/76,

niepublikowany oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1986 r., II UZP

47/85, OSNCP 1986, poz. 204, nawiązująca do wyroków Sądu Najwyższego z dnia

29 stycznia 1981 r., II URN 7/81, niepublikowanego i z dnia 27 kwietnia 1982 r.,

II URN 74/82 (OSNCP 1982 nr 11-12, poz. 176, a także wyroki tego Sądu z dnia 6

10

maja 1986 r., II URN 45/86, PiZS 1986 nr 10 - 11, s. 83, z dnia 16 kwietnia 1999 r.,

II UKN 571/98, niepublikowany, z dnia 3 października 2000 r., II UKN 739/99,

OSNAPiUS 2002 nr 9, poz. 215 i z dnia 24 listopada 2004 r., I UK 3/04, OSNP

2005 nr 8, poz. 116). Bez znaczenia pozostaje przyczyna wydłużenia czasu nauki

czy studiowania, ale za niewystarczające należy uznać samo zapisanie się do

szkoły lub na studia, jeżeli dziecko nie uczestniczy w żadnych zajęciach, nie pisze

prac kontrolnych, nie uzyskuje zaliczeń i nie przystępuje do egzaminów, co

ostatecznie powoduje skreślenia go z listy uczniów czy studentów (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 5 lipca 2012 r., I UK 65/12, LEX nr 1231467 i z dnia 3 sierpnia

2012 r., I UK 96/12, LEX nr 1226829).

Z woli ustawodawcy, z dniem ukończenia granicy wiekowej 25 lat, prawo do

renty rodzinnej ustaje bez względu na okres, jaki pozostał do zakończenia nauki w

szkole, jeżeli jest ona odbywana w szkole niebędącej szkołą wyższą. Jedyny

wyjątek w tym zakresie ustanowiony został w art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. W myśl tego przepisu, jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc

na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się

do zakończenia tego roku studiów. Hipotezą omawianej normy prawnej objęte są

jednak tylko osoby odbywające studia w szkole wyższej (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 3 marca 2011 r., II UK 303/10, OSNP 2012 nr 7 – 8, poz. 98), w tym studia

na zagranicznych uczelniach (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2010 r.,

III UK 50/10, OSNP 2012 nr 3 – 4, poz. 49) oraz studia doktorancie prowadzone

przez Polską Akademię Nauk (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października

2006 r., II UK 73/06, OSNP 2007 nr 21 – 22, poz. 205). Najwięcej kontrowersji

budzi przy tym ustalenie znaczenia użytego w tym przepisie zwrotu "będąc na

ostatnim roku studiów". Ustawa nie zawiera jakiejkolwiek definicji tego pojęcia, ani

nie odsyła w tym zakresie do przepisów innych aktów prawnych. Odpowiedzi na to

pytanie o istotę powyższego sformułowania nie daje też ani dawna ustawa z dnia

12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) ani

obecnie obowiązująca ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie

wyższym (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 572 ze zm.). Art. 144 ust. 1

pierwszej z wymienionych ustaw oraz art. 161 ust. 1 drugiej zawierają jednak

upoważnienie do dla senatu uczelni do uchwalania regulaminu studiów, którego

11

przedmiotem, stosownie do art. 160 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, powinna

być organizacja i tok studiów, a w ich ramach – określenie liczby lat i semestrów

studiów oraz dat ich rozpoczęcia i zakończenia. W judykaturze przyjmuje się zatem,

że określenie ostatniego roku studiów następuje na podstawie regulaminu uczelni,

a studentem ostatniego roku studiów jest osoba legitymując się stosownym wpisem

na ten rok (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2003 r., II UK 138/03,

OSNP 2004 nr 15, poz. 271; z dnia 19 kwietnia 2006 r., II UK 134/05, LEX nr

1001297; z dnia 20 kwietnia 2006 r., I UK 265/05, Pr.Pracy 2006 nr 7 – 8, s. 53 i z

dnia 8 sierpnia 2007 r., II UK 1/07, OSNP 2008 nr 19 – 20, poz. 295 z glosą

krytyczną A. Wypych – Żywickiej OSP 2009 nr 3, poz. 27). Zauważa się, że

wprawdzie regulamin studiów nie ma charakteru normatywnego i nie należy do

konstytucyjnie określonych źródeł prawa (art. 87 Konstytucji RP), a tylko normy

prawne z takich źródeł wynikające stanowią prawo materialne w rozumieniu

art. 393 (1) pkt 1 k.p.c., to jednak musi być uznany za akt prawny konkretyzujący i

uściślający znaczenie sformułowania "ostatni rok studiów w szkole wyższej",

zamieszczonego w art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W związku

z tym ustalenie, kiedy dziecko pobierające rentę rodzinną było na ostatnim roku

studiów w rozumieniu tego przepisu, następuje na podstawie wpisu na ostatni rok

studiów, dokonanego w oparciu o regulamin obowiązujący uczelnię. W regulaminie

określa się również indywidualny tok studiów, w którym daty rozpoczęcia i

ukończenia poszczególnych semestrów i lat studiów nie muszą zbiegać się z

datami obowiązującymi ogół studentów. W każdym wypadku regulamin uczelni

decyduje o tym, na którym roku studiów kształci się student.

Podejmując próbę dekodowania normy prawnej zawartej w art. 68 ust. 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS trzeba jednak mieć na uwadze językowy

kontekst całej regulacji tego artykułu. Warto zauważyć, że w komentowanym

przepisie ustawodawca nie posłużył się określeniem "dziecko posiadające wpis na

ostatni rok studiów" ani "będące studentem ostatniego roku studiów". Wydaje się

więc, że formalny status ubezpieczonego jako studenta ostatniego roku studiów nie

przesądza jeszcze o zachowaniu przez dziecko prawa do renty rodzinnej po

ukończeniu przez nie 25 roku życia. Analiza treści unormowań art. 68 ust. 1 i ust. 2

ustawy prowadzi do wniosku, iż decydujące znaczenie dla przesunięcia wiekowych

12

granic uprawnienia dziecka do przedmiotowego świadczenia jest fakt pobierania

nauki. Zatem tak jak umieszczenie na liście uczniów lub studentów szkoły nie

przesądza o zachowaniu przez dziecko prawa do renty rodzinnej po ukończeniu 16-

tego roku życia, jeśli mimo legitymowania się stosownym wpisem faktycznie nie

realizuje ono obowiązku szkolnego, tak również możliwość przedłużenia wypłaty

świadczenia rentowego po osiągnięciu przez uprawnionego wieku 25 lat

uzależniona jest nie tyle od formalnego wpisu na listę studentów ostatniego roku

studiów w szkole wyższej ile od rzeczywistego studiowania na tymże roku. Sam

wpis na kolejny rok studiów ma charakter techniczny, porządkujący i ułatwiający

prowadzenie statystyki związanej z procesem nauczania w szkole wyższej. Zgodnie

z postanowieniami regulaminów wyższych uczelni, zasadniczo uzyskanie wpisu na

kolejny rok studiów następuje po zakończeniu poprzedniego roku studiów, a więc

po zaliczeniu przedmiotów objętych programem nauczania na tymże roku. Wpis na

dany rok studiów stanowi nie tylko potwierdzenie rozliczenia poprzedniego roku

akademickiego (uzyskania zaliczeń i zdania egzaminów w semestrze letnim tegoż

roku), ale jest także podstawą uczestnictwa w zajęciach w kolejnym roku

akademickim. Opisaną sytuację należy uznać za standardowa. Istnieją wszak

wyjątki od niej, dotyczące osób korzystających z indywidualnego toku studiów,

które posiadając wpis na dany rok studiów, decyzją właściwego organu uczelni

uzyskują zgodę na uczestniczenie w zajęciach i zdawanie egzaminów z kolejnego

roku. Jest to właśnie klasyczny przykład niepokrywania się dat rozpoczęcia i

zakończenia poszczególnych semestrów i lat studiów z obowiązującymi ogół

studentów uczelni. Może się zatem zdarzyć, że nie mając formalnego wpisu na

ostatni rok studiów, student na podstawie postanowień regulaminu szkoły wyższej

oraz w określonym tymi postanowieniami trybie, za zgodą właściwego organu

uczelni uczestniczy w zajęciach i zdaje egzaminy z przedmiotów objętych siatką

przewidzianą dla tego roku, a zatem studiuje (czyli pobiera naukę) na ostatnim roku

studiów. W rzeczywistości dany rok akademicki jest dla niego jednocześnie

przedostatnim i ostatnim rokiem studiów. W przeciwnym razie – przyznając wpisowi

na listę studentów decydujące znaczenie w interpretacji pojęcia "będąc na ostatnim

roku studiów"- można dojść do zgoła paradoksalnego wniosku, że osoba, które

mimo nielegitymowania się tego rodzaju wpisem faktycznie zrealizowała cały

13

program studiów i zdała wszystkie przewidziane tym programem egzaminy, nigdy

nie była na ostatnim roku studiów w ujęciu komentowanego przepisu. Tymczasem

również takie osoby, jeśli ukończyły 25 rok życia w trakcie rzeczywistego, zgodnego

z regulaminem uczelni pobierania nauki jednocześnie na przedostatnim i ostatnim

roku studiów, zachowują prawo do renty rodzinnej, ale tylko do zakończenia tego

roku akademickiego. Przepis art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

łączy bowiem maksymalny czas trwania uprawnień rentowych z zakończeniem

ostatniego roku studiów a nie z zakończeniem studiów, pod którym to ostatnim

pojęciem art. 167 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym rozumie zasadniczo datę

złożenia egzaminu dyplomowego. Nadto zgodnie z literalnym brzmieniem art. 68

ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, po ukończeniu przez ubezpieczonego

25 roku życia w trakcie pobierania nauki na ostatnim roku studiów możliwość

przedłużenia uprawnień rentowych nie rozciąga się na kolejny rok akademicki w

razie ewentualnego niezaliczenia ostatniego roku studiów i powtarzania go w tymże

kolejnym roku akademickim. Odmowa przyznania tej grupie ubezpieczonych prawa

do renty rodzinnej po ukończeniu 25 roku życia byłaby tym bardziej niezrozumiała

w sytuacji, gdy judykatura zalicza do kręgu adresatów komentowanej normy

prawnej także osoby, które osiągnęły określony w przepisie wiek, powtarzając

ostatni rok studiów (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., II UK

174/05, OSNP 2007 nr 7 – 8, poz. 107) lub będąc na ostatnim roku studiów po

uprzednim ukończeniu studiów magisterskich na innym kierunku (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r., III UK 49/06, OSNP 2007 nr 13 – 14, poz.

205), a więc osoby, które - jak w pierwszym przypadku – z różnych powodów nie

dochowały regulaminowego terminu ukończenia nauki w szkole wyższej, albo – jak

w drugim – kontynuowały studia mimo możliwości podjęcia zatrudnienia zgodnego

z posiadanymi już kwalifikacjami.

Przyjmując, że skarżąca należy do grona uprawnionych do renty rodzinnej

objętych regulacją art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wypada

stwierdzić, iż rację ma Sąd Apelacyjny uznając za bezzasadne oparcie przez

ubezpieczoną żądania spełnienia spornego świadczenia za okres wsteczny na

podstawie art. 133 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Niewątpliwie decyzji o wstrzymaniu

wypłaty renty rodzinnej nie można kwalifikować jako błędu organu rentowego,

14

nawet w szerokim słowa tego znaczeniu (a więc jako wszelkich zaniedbań tego

organu, każdej obiektywnej wadliwości, niezależnie od tego, czy była ona skutkiem

pomyłki, celowego działania organu, czy też rezultatem niewłaściwych działań

pracodawców albo wadliwej techniki legislacyjnej i w konsekwencji

niejednoznaczności stanowionych przepisów), skoro do dnia wystąpienia z

przedmiotowym wnioskiem, tj. do 21 listopada 2011 r., Zakład Ubezpieczeń

Społecznych nie miał wiedzy o tej istotnej dla roszczeń ubezpieczonej okoliczności,

jaką było równoległe realizowanie przez nią programu dwóch lat studiów w dniu

ukończenia 25 roku życia. Nie mógł zatem prowadzić w tym zakresie postępowania,

czynić ustaleń faktycznych i dokonywać ich oceny prawnej. Należy również

zgodzić się ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji, iż niniejszy spor dotyczy prawa

do świadczenia. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

postanowienia z dnia 20 lutego 2007 r., II UZ 66/06 (OSNP 2008 nr 7 – 8, poz. 116)

sprawa o "przedłużenie" prawa do renty rodzinnej do zakończenia ostatniego roku

studiów w szkole wyższej, wszczęta po wydaniu przez organ rentowy decyzji o

ustaniu tego prawa, jest sprawą o przyznanie renty w rozumieniu art. 3982

§ 1 k.p.c.

Analizując pretensje ubezpieczonej w kontekście unormowania art. 129 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z FUS Sądy obydwu instancji nie przywiązały

jednak właściwej wagi do faktu, że wniosek rentowy skarżącej z 21 listopada 2011 r.

nie był pierwszorazowy, lecz dotyczył kontynuacji prawa do świadczenia

przyznanego z dniem 1 listopada 2003 r. i realizowanego do dnia 28 lutego 2011 r.

Niniejszy wniosek nawiązuje do decyzji organu rentowego z 23 lutego 2011 r.

wstrzymującej wypłatę renty rodzinnej z dniem 1 marca 2011 r. Wnioskodawczyni

stawiając tezę o zachowaniu przez nią uprawnień rentowych po tejże dacie

wskazuje na okoliczności istniejące w chwili wydania wspomnianej decyzji (tj.

równoległego realizowania programu przedostatniego i ostatniego roku studiów

prawniczych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu […]), której to

okoliczności nie mogła wcześniej udowodnić z uwagi na brak wystawionego przez

władze uczelni dokumentu w postaci zaświadczenia o treści wymaganej przez

organ rentowy. Mimo niepowołania przez ubezpieczoną właściwej podstawy

prawnej wniosku, rzeczą Sądów orzekających w sprawie było dokonanie

prawidłowej kwalifikacji żądania skarżącej w świetle przepisów prawa materialnego.

15

Przedmiotowy wniosek dotyczył bowiem ponownego ustalenia prawa do

świadczenia w rozumieniu art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Zgodnie z tym przepisem, prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu

ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po

uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe

dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które

mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Co do przesłanek

ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości godzi się zauważyć,

że doktryna nadaje pojęciu "przedłożenia nowych dowodów" szersze znaczenia od

podstaw wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 1 pkt 5 k.p.a.) i

obejmując nim przypadki ujawnienia dowodów istniejących zarówno przed jak i po

wydaniu decyzji, pod warunkiem, że wynikają z nich fakty uwzględniane w tejże

decyzji (R. Babińska, Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa

2007, s. 123). Dowodem uzasadniającym ponowne ustalenie prawa do świadczenia

może zaś być właściwe wszystko, co wpływa na prawo do świadczenia lub jego

wysokość (K. Ślebazak (w:) Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Emerytury pomostowe. Komentarz pod redakcją B. Gudowskiej i K.

Ślebzaka, Warszawa 2013, s. 715). Z kolei użyty w przepisie zwrot "nowe

okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji" definiowany jest przez naukę

prawa i judykaturę, jako ogół wymagań formalnych i materialnoprawnych

związanych z ustaleniem decyzją rentową prawa do świadczeń, a więc jako fakty

warunkujące powstanie prawa do świadczeń, jak i uchybienia normom prawa

procesowego lub materialnego przez organ rentowy, wpływające potencjalnie na

dokonaną ex lege sytuację prawną zainteresowanego (por. Babińska,

Wzruszalność…, s. 132 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lipca 2013 r.,

III UK 145/12, LEX nr 1408199). W przeciwieństwie do dowodów, nie muszą to być

przy tym okoliczności nowe (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2007 r.,

II UZP 3/07, OSNP 2007 nr 23 – 24, poz. 355).

Resumując, zgłoszony przez skarżącą wniosek rentowy z 21 listopada

2011 r., będący w rzeczywistości wnioskiem o ponowne ustalenie prawa do

świadczenia, powinien być rozpatrzony w pierwszej kolejności z punktu widzenia

jego dopuszczalności w świetle art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z

16

FUS, a następnie pod kątem spełniania przez wnioskodawczynię przesłanek prawa

do renty rodzinnej z art. 68 ust. 2 tej ustawy.

Podzielając zatem kasacyjne zarzuty naruszenia prawa materialnego przy

ferowaniu zaskarżonego wyroku, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.