III SK 50/13

Sygn. akt III SK 50/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa I. W.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

z udziałem F. K. T. i wspólnicy spółki jawnej w C. i innych,

o ochronę konkurencji i nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 grudnia 2012 r.

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 270

(dwieście siedemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 19 grudnia 2012 r., rozpoznając apelację

powoda I. W., prowadzącego działalność gospodarczą jako S. P. C. I. W. w K.

2

(powód), zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego Sądu Ochrony Konkurencji i

Konsumentów z 6 września 2011 r., w ten sposób, że uchylił decyzję Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu) z 31 grudnia 2008

r., …114/2008 w zakresie punktu I b) 2, I d) 5 oraz I e) 4. Decyzją tą Prezes Urzędu

uznał za praktykę ograniczającą konkurencję zawarcie przez Z. Ch. H. S.A. w C. z

16 przedsiębiorcami niedozwolonego porozumienia ograniczającego konkurencję

na rynku krajowym sprzedaży hurtowej farb, lakierów i wyrobów pomocniczych

polegającego na bezpośrednim ustaleniu cen sprzedaży towarów poprzez ustalenie

cen sprzedaży wyrobów ZCh H. S.A. przez członków sieci dystrybucji, co naruszało

art. 6 ust. 1 pkt 1 uokik. Porozumienie to ustalało minimalną marżę od ceny zakupu

wyrobów ZCh H. S.A., która w przypadku odbiorców hurtowych i sieci detalicznych

wynosiła 2%, a w przypadku odbiorców detalicznych 5%. W dniu 3 sierpnia 2004 r.

ZCh H. S.A. wystawiły powodowi ostatnią fakturę za zakupione przez niego

produkty. W dniu 10 kwietnia 2006 r. wypowiedziano umowę stanowią podstawę

porozumienia. Postępowanie antymonopolowe wszczęto 18 grudnia 2007 r.

Uchylając decyzję Prezesa Urzędu w opisanej powyżej części Sąd

Apelacyjny uwzględnił zarzut naruszenia art. 93 uokik. Dla zastosowania tego

przepisu kluczowe znaczenie ma ustalenie, w którym momencie dochodzi do

zaprzestania stosowania praktyki ograniczającej konkurencję. Sąd Okręgowy

przyjął, że jest nią chwila wypowiedzenia umowy kwalifikowanej jako porozumienie

ograniczające konkurencję. Zdaniem Sądu Apelacyjnego zaprzestanie stosowania

praktyki polegającej na naruszeniu art. 6 ust. 1 pkt 1 uokik ma miejsce wtedy, gdy

strony faktycznie zaprzestały realizacji porozumienia. Termin wszczęcia

postępowania rozpoczyna bieg od końca roku, w którym zaprzestano stosowania

antykonkurencyjnej umowy. Z samego sformułowania „zaprzestano stosowania”

wynika, że chodzi o zaprzestanie działania, a więc faktycznego wykonywania

porozumienia, a nie o formalne istnienie porozumienia. Dla zakończenia

stosowania porozumienia nie jest potrzebne wyraźne, zgłoszone w sposób

formalny, odstąpienie od porozumienia. W przeciwnym razie mogłoby dojść do

sytuacji, w której skutkiem wypowiedzenia umowy porozumienie zostałoby już

zakończone w rozumieniu art. 93 uokik, mimo iż faktycznie byłoby nadal

realizowane. Sąd Apelacyjny odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z 2 lipca

3

2009 r., III SK 10/09, zgodnie z którym zaniechanie stosowania praktyki to

rzeczywiste zaprzestanie zachowania. W przypadku umów, które jedynie określają

zasady współpracy, jak w niniejszej sprawie, często dochodzi do zaniechania

współpracy bez formalnego wypowiedzenia umowy, albowiem strony nie są

zobowiązane do konkretnych zachowań.

W ocenie Sądu drugiej instancji art. 93 uokik miał na celu zharmonizowanie

ochrony przed praktykami ograniczającymi konkurencję na rynku z zasadą

pewności obrotu. Sąd Okręgowy oparł się w swej argumentacji na wyroku TS z 7

stycznia 2004 r. w sprawie C-204/00 Aarlborg Portland, wywodząc, że nie doszło

do upływu terminu z art. 93 uokik, ponieważ zgodnie ze stanowiskiem TSUE tylko

jasny i konkretny przekaz odnośnie zaprzestania udziału w porozumieniu świadczy

o zaniechaniu praktyki ograniczającej konkurencję, a za taki przekaz można uznać

tylko wypowiedzenie umowy. W ocenie Sądu drugiej instancji wymóg jasnego i

konkretnego przekazu ma charakter czysto oceny i nie wynika z żadnych przepisów.

Zaprzestanie jakiejkolwiek współpracy gospodarczej pomiędzy stronami

porozumienia w sposób wystarczający konkretyzuje wolę stron.

Prezes Urzędu zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w

całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 93 w związku z art. 6 ust.

1 pkt 1 uokik poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez

przyjęcie, że rozpoczęcie biegu terminu przedawnienia z art. 93 uokik, w przypadku

gdy dowodem zawarcia porozumienia jest zawarcie umowy, nie wymaga

wyraźnego oświadczenia przedsiębiorcy, a w szczególności wypowiedzenia umowy

oraz naruszenie art. 479(31a) § 3 k.p.c. poprzez uchylenie decyzji Prezesa Urzędu

w sytuacji braku przesłanek do wydania wyroku uchylającego decyzję RKT-

114/2008. Prezes Urzędu wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania; ewentualnie uchylenie wyroku i oddalenie

apelacji powoda w całości.

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi i

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

Skarga kasacyjna Prezesa Urzędu nie ma uzasadnionych podstaw.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że oczywiście nieuzasadniony jest

zarzut naruszenia art. 479(31a) § 3 k.p.c. poprzez uchylenie decyzji Prezesa

Urzędu, w sytuacji, gdy takie rozstrzygnięcie było konsekwencją wykładni i

zastosowania przez Sąd Apelacyjny przepisów prawa materialnego do ustalonego

w sprawie stanu faktycznego, zaś treść rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji

pokrywa się z motywami leżącymi u jego podstaw.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie

konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) zakazane są

porozumienia, których celem lub skutkiem jest wyeliminowanie, ograniczenie lub

naruszenie w inny sposób konkurencji na rynku właściwym, polegające m.in. na:

ustalaniu, bezpośrednio lub pośrednio, cen i innych warunków zakupu lub

sprzedaży towarów. Stosownie natomiast do art. 93 tej ustawy - nie wszczyna się

postępowania w sprawie stosowania praktyk ograniczających konkurencję, jeżeli od

końca roku, w którym zaprzestano ich stosowania, upłynął rok.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 93 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1

uokik należy podkreślić, że jak już wyjaśniono w orzecznictwie i piśmiennictwie,

określony w art. 93 uokik termin wszczęcia postępowania antymonopolowego przez

Prezesa Urzędu (tzw. przedawnienie antymonopolowe), którego upływ skutkuje

wygaśnięciem kompetencji organu ochrony konkurencji do wszczęcia

postępowania antymonopolowego, pełni rolę stabilizującą w obrocie gospodarczym.

Przepis art. 93 uokik konkretyzuje także przesłankę interesu publicznego z art. 1

uokik: ustawodawca przyznając Prezesowi Urzędu daleko idące uznanie co do

konieczności podjęcia interwencji wobec zachowań określonego przedsiębiorcy

(przedsiębiorców) rozstrzygnął jednocześnie w art. 93 uokik, że w interesie

publicznym nie jest podejmowanie przez organ ochrony konkurencji interwencji

wówczas, gdy od momentu zaprzestania naruszania konkurencji przez

przedsiębiorcę (przedsiębiorców) upłynął określony w tym przepisie czas.

Jak zaś wyjaśniono w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 20 lutego

2014 r., III SK 26/13 wygaśnięcie kompetencji Prezesa Urzędu do wszczynania

postępowania w sprawie praktyk ograniczających konkurencję zostało połączone

przez prawodawcę z upływem okresu czasu liczonego od zaprzestania stosowania

5

praktyki. W przypadku porozumień ograniczających konkurencję ze względu na cel,

do których należą porozumienia z art. 6 ust. 1 pkt 1 uokik, zasadniczo sama treść

porozumienia, wsparta oceną kontekstu gospodarczo-prawnego porozumienia,

przesądza o ograniczeniu konkurencji już wskutek samego zawarcia porozumienia.

Dla art. 93 uokik znaczenie ma jednak tylko, czy zaprzestano stosowania

porozumienia. W ocenie Sądu Najwyższego nawet porozumienie, którego celem

jest ograniczenie konkurencji, jest stosowane wówczas, gdy jego strony zachowują

się w sposób odpowiadający poczynionym ustaleniom (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 lutego 2014 r., III SK 26/13). Trwanie porozumienia, przy

braku dowodów wskazujących na koordynację rynkową zachowań uczestników

porozumienia bądź pozwalających na domniemanie takiej koordynacji za sprawą

zmniejszenia poziomu niepewności co do zachowań innych uczestników

porozumienia (w zakresie dotyczącym jego treści), nie przesądza, że porozumienie

jest stosowane w rozumieniu art. 93 uokik. Jest to konsekwencją wspomnianego

wcześniej rozróżnienia między samym ograniczeniem konkurencji (do którego w

niektórych przypadkach wystarczy porozumienie się co do koordynacji zachowań) a

stosowaniem praktyki ograniczającej konkurencję.

W sytuacji, gdy jeden z uczestników zaprzestaje wykonywania porozumienia,

nie niweczy to całego porozumienia, ale w stosunku do tego uczestnika zakazanej

praktyki rozpoczyna bieg termin z art. 93 uokik. Nie ma przy tym znaczenia, czy taki

przedsiębiorca złożył odpowiednie oświadczenie innym uczestnikom porozumienia,

aczkolwiek złożenie takiego oświadczenia ułatwia dowód zaprzestania stosowania

praktyki.

Z uzasadnienia Sądu pierwszej instancji wynika, że również przed terminem

ostatniego zakupu od zakładu H. powód nie przestrzegał zasad antykonkurencyjnej

umowy, sprzedając towar po niższych cenach niż ustalono w umowie z zakładami

H.

Stosownie do art. 101a Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej

(poprzednio art. 81 Traktatu WE) niezgodne z rynkiem wewnętrznym i zakazane są:

wszelkie porozumienia między przedsiębiorstwami, wszelkie decyzje związków

przedsiębiorstw i wszelkie praktyki uzgodnione, które mogą mieć wpływ na handel

między Państwami Członkowskimi i których celem lub skutkiem jest zapobieżenie,

6

ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wewnątrz rynku wewnętrznego, a w

szczególności te, które polegają na ustalaniu w sposób bezpośredni lub pośredni

cen zakupu lub sprzedaży albo innych warunków transakcji.

Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawie C-

204/00 P wyraził – przytoczony przez Sąd pierwszej instancji - pogląd, że jeżeli

przedsiębiorstwo milcząco popiera inicjatywę, która ze względu na swój

antykonkurencyjny charakter jest niezgodna z prawem, nie dystansując się

publicznie od jej treści lub nie zawiadamiając o niej organów administracyjnych, to

skutecznie zachęca do kontynuowania naruszeń i utrudnia jego wykrycie. Ten

współudział stanowi bierny sposób uczestnictwa w naruszeniu, tym samym może

on być podstawą uznania odpowiedzialności tego przedsiębiorstwa. Co więcej,

okoliczność, że przedsiębiorstwo nie stosuje w praktyce uzgodnień zapadłych

podczas spotkania, które miało cel niezgodny z zasadami konkurencji, nie może

zwolnić go od odpowiedzialności za udział w kartelu, chyba że zdystansowało się

ono publicznie od uzgodnień zapadłych w ramach kartelu.

Nie kwestionując tych konstatacji należy zwrócić uwagę, że unijne

orzeczenia zapadają na ogół w odmiennych stanach faktycznych. Wyrok Sądu

(dawniej: Sądu Pierwszej Instancji) z dnia 6 lutego 2014 r. w sprawie T-27/10

zwraca uwagę, że skoro zakaz udziału w praktykach i porozumieniach

antykonkurencyjnych oraz kary, jakie mogą ponieść sprawcy naruszenia, są znane,

to jest normalne, że działania wiążące się z tymi praktykami i porozumieniami

podejmowane są potajemnie, że spotkania odbywają się w tajemnicy, najczęściej w

państwie trzecim, zaś związana z tym dokumentacja jest ograniczona do minimum

(wyrok Trybunału z dnia 7 stycznia 2004 r. w sprawach połączonych C-204/00 P, C-

205/00 P, C-211/00 P, C-213/00 P, C-217/00 P i C-219/00 P Aalborg Portland i in.

przeciwko Komisji, Rec. s. I-123, pkt 55). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

przestrzeganie rozsądnego terminu w postępowaniach administracyjnych z zakresu

polityki konkurencji stanowi ogólną zasadę prawa, której poszanowanie zapewniają

sądy Unii, zaś zasada ta, inspirowana art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności, została ustanowiona w art. 41 Karty praw

podstawowych.

7

Odnosząc te rozważania do realiów niniejszej sprawy – należy stwierdzić, że

zawierane przez przedsiębiorstwo H. umowy z kontrahentami nie miały charakteru

tajnego, natomiast ceny zakupionych przez odwołującego się towarów – dostępne

były powszechnie w jego magazynach. W tych okolicznościach zaniechanie

dalszych zakupów u organizatora działań antykonkurencyjnych i odstąpienie od

przestrzegania uzgodnionych cen towarów – mogło być zinterpretowane przez Sąd

Apelacyjny jako „zdystansowanie się publicznie od uzgodnień zapadłych w ramach

porozumienia cenowego” i stosowania praktyk ograniczających konkurencję w

rozumieniu art. 93 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i

konsumentów.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 39814

k.p.c., należało orzec

jak w sentencji wyroku.