II CSK 451/13

Sygn. akt II CSK 451/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Cementowni "W." - Spółki Akcyjnej

z siedzibą w T.

przeciwko Skarbowi Państwa - Staroście P.

o ustalenie opłaty rocznej z tytułu użytkowania wieczystego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 maja 2014 r.

skargi kasacyjnej strony powodowej

oraz skargi kasacyjnej strony pozwanej,

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 marca 2013 r.

I. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 lit. b) oraz c) i nadaje im

brzmienie:

"b) na kwotę 217.291,52 (dwieście siedemnaście tysięcy

dwieście dziewięćdziesiąt jeden złotych pięćdziesiąt dwa grosze)

zł za rok 2011,

2

c) na kwotę 302.820,00 (trzysta dwa tysiące osiemset

dwadzieścia złotych) zł poczynając od dnia 1 stycznia 2012 r.";

II. oddala skargę strony powodowej;

III. zasądza od strony powodowej na rzecz Skarbu Państwa -

Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3.600 (trzy tysiące

sześćset złotych) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 14 czerwca 2012 r. ustalił, że

powódkę Cementownię „W.” spółkę akcyjną w T. oraz pozwanego Skarb Państwa –

Starostę Powiatu P. wiąże – od 1 stycznia 2010 r. - nowa wysokość opłaty rocznej z

tytułu użytkowania wieczystego szczegółowo opisanych działek gruntu położonych

w T., o łącznej powierzchni 263,7724 ha, w kwocie 302.820 zł, płatnej do 31 marca

każdego roku z góry, z odsetkami ustawowymi w razie zapłaty po tym terminie,

oddalił dalej idące żądanie, tj. ustalenia wysokości opłaty rocznej w wysokości

200.797,80 zł oraz zaliczenia na poczet różnicy między opłatą dotychczasową a

opłatą zaktualizowaną wartości nakładów poniesionych przez powódkę na budowę

urządzeń infrastruktury technicznej i orzekł o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powódki, wyrokiem z dnia 13 marca

2013 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że opłatę roczną należną

od powódki na rzecz pozwanego ustalił na kwoty: 131.763,04 zł za 2010 r., po

217.291,52 zł za lata 2011 i 2012 oraz 302.820 zł , poczynając od 1 stycznia 2013

r., oddalił apelację w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu za instancje

odwoławczą.

Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku, podzielił podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia art.

77 ust. 2a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn.

tekst: Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.; dalej: „u.g.n.”) przez jego

niezastosowanie. Wskazał, że skoro dotychczasowa opłata roczna wynosiła

65.881,52 zł a opłata zaktualizowana (302.820 zł) przewyższa ją ponad dwukrotnie,

to – stosownie do powołanego przepisu – w pierwszym roku po dokonaniu

wypowiedzenia opłaty, tj. w 2010 r., powódka powinna uiścić opłatę w podwójnej

wysokości opłaty dotychczasowej (131.763,04 zł), w następnych dwóch latach –

w wysokości powiększonej dodatkowo o połowę nadwyżki (131.763,04 zł +

85.528,48 zł), zaś w 2013 r. – kwotę 302.820 zł.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zaliczeniu na poczet różnicy między opłatą

dotychczasową a opłatą zaktualizowaną podlegają – zgodnie z art. 77 ust. 4 u.g.n. -

jedynie nakłady na budowę urządzeń infrastruktury technicznej dokonane przez

użytkownika wieczystego przed dniem 5 grudnia 1990 r. Powódka, powstała

4

z przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego (Kombinatu Cementowo –

Wapienniczego w D.) - będącego użytkownikiem wieczystym przedmiotowego

gruntu od dnia 5 grudnia 1990 r. - w spółkę akcyjną Skarbu Państwa, nie może

domagać się skutecznie zaliczenia nakładów poczynionych przez to

przedsiębiorstwo przed wskazaną datą; nakłady te – pod rządem art. 128 § 1 k.c. -

stanowiły własność ogólnonarodową a uchylenie tego przepisu z dniem 1 lutego

1989 r. nie spowodowało uwłaszczenia państwowych osób prawnych do

składników mienia znajdujących się w ich zarządzie. Nakłady z późniejszego

okresu, których zaliczenia domagała się powódka, nie spełniają natomiast kryteriów

określających nakłady poniesione na budowę urządzeń infrastruktury technicznej

(art. 77 ust. 4 u.g.n.) oraz nakłady konieczne (art. 77 ust. 6 i art. 143 ust. 2 u.g.n.).

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony,

powołując się na podstawę określoną w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Powódka zarzuciła naruszenie art. 77 ust. 4 i art. 143 ust. 2 u.g.n.

w związku z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy

o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 79, poz. 464 ze zm.) i art. 8 ust. 2

ustawy z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz. U.

Nr 51, poz. 298) przez błędne przyjęcie, że nie jest możliwe zaliczenie nakładów

dokonanych przed 5 grudnia 1990 r., zaś nakłady dokonane po tej dacie nie

spełniają kryteriów nakładów na budowę urządzeń infrastruktury technicznej oraz

art. 108 § 1 w związku z art. 98 § 1 i 3 oraz art. 100 k.p.c. i w związku z art. 391 § 1

k.p.c. przez uznanie, że zmiana wyroku nie rzutowała na konieczność

stosunkowego rozdzielenia kosztów a apelacja w tym zakresie była bezzasadna.

Powołując się na te zarzuty, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

w części oddalającej apelację i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania bądź wydanie orzeczenia co do istoty sprawy

przez uznanie, że powódce przysługuje prawo odliczenia zaliczenia nakładów na

budowę urządzeń infrastruktury technicznej o wartości 609.000 zł.

Pozwany zarzucił błędną wykładnię art. 77 ust. 2a u.g.n., polegającą na

bezzasadnym uznaniu, że użytkownik wieczysty w trzecim roku od aktualizacji

wnosi opłatę w wysokości równej opłacie wnoszonej w drugim roku od aktualizacji.

W konkluzji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że wysokość opłaty,

5

jaka powinna być wnoszona przez powódkę za rok 2012 i lata następne,

to 302.8020,00 zł.

W odpowiedziach na skargi kasacyjne strony wniosły o ich oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do skargi kasacyjnej pozwanego,

kwestionującej określenie wysokości opłaty rocznej z tytułu użytkowania

wieczystego nieruchomości gruntowej, obciążającej powódkę w kolejnych latach po

dokonaniu aktualizacji tej opłaty, jako że zaliczenie wartości nakładów, o którym

mowa w art. 77 ust. 4 u.g.n. – objęte skargą kasacyjną powódki – jest zabiegiem

wtórnym wobec ustalenia wzrostu opłaty (zob. uzasadnienie wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 223/12, nie publ.). Skarga ta

zasługiwała na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie podniesione w niej argumenty

mogły być uznane za trafne.

Nie można zgodzić się z zapatrywaniem skarżącego, że w toku sądowego

postępowania aktualizacyjnego, uregulowanego w art. 80 u.g.n., nie jest

dopuszczalne rozstrzyganie innych kwestii niż ustalenie, iż aktualizacja opłaty była

nieuzasadniona lub że była uzasadniona w innej wysokości. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ugruntował się pogląd przeciwny, wskazujący na możliwość objęcia

przedmiotem tego postępowania – poza samą zasadnością zmiany opłaty rocznej,

jej wysokości lub zastosowanej stawki procentowej – także okresu obowiązywania

nowej stawki lub opłaty (zob. wyrok z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 418/07,

nie publ.), czy też zaliczenia wartości nakładów, przewidzianego w art. 77 ust. 4 i 6

u.g.n. (zob. wyroki: z dnia 12 kwietnia 2013 r., IV CSK 613/12, nie publ. i z dnia

31 stycznia 2013 r., II CSK 223/12). Przeważa również zapatrywanie, że sąd

powinien określić w orzeczeniu kształtującym obowiązek użytkownika wieczystego

z tytułu opłaty rocznej wysokość jego świadczeń w poszczególnych okresach

z uwzględnieniem regulacji zawartej w art. 77 ust. 2a u.g.n. (zob. postanowienie

z dnia 27 czerwca 2013 r., III CZ 29/13, nie publ. oraz wyroki: z dnia 21 lutego

2013 r., IV CSK 430/12 nie publ. i z dnia 5 grudnia 2013 r., V CSK 5/13, nie publ.).

Nie przekonuje odmienne stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z dnia 6 grudnia 2012 r., III CSK 62/12 (nie publ.), wskazujące

na dopuszczalność zastosowania art. 77 ust 2a u.g.n. dopiero po uprawomocnieniu

6

się konstytutywnego wyroku aktualizującego wysokość opłaty rocznej. Zaliczenie

wartości nakładów, przewidziane w art. 77 ust. 4-6 u.g.n. może nastąpić również

w razie spełnienia przesłanki w postaci zaktualizowanej opłaty rocznej

przewyższającej opłatę dotychczasową; nie stanowi to jednak przeszkody do

rozstrzygnięcia o żądaniu zgłoszonym w tym zakresie w postępowaniu

uregulowanym w art. 80 u.g.n. Trzeba zaś mieć na uwadze, że art. 4 ustawy z dnia

28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 187, poz. 1110) nakazuje stosować w sprawach

wszczętych i niezakończonych przed wejściem życie tej regulacji (przed dniem

9 października 2011 r.), dotyczących aktualizacji opłat z tytułu użytkowania

wieczystego, zmieniony art. 77 u.g.n. wraz z dodanym do niego ust. 2a,

określającym – w razie spełnienia przesłanki określonej w tym przepisie –

wysokość opłaty obciążającej użytkownika wieczystego w kolejnych trzech latach

od aktualizacji.

Rację ma natomiast skarżący zarzucając, że ustalenie przez Sąd

Apelacyjny wysokości opłaty należnej za czas od 1 stycznia 2012 r. nastąpiło

z naruszeniem art. 77 ust. 2a u.g.n. Przepis ten stanowi, że w przypadku, gdy

zaktualizowana wysokość opłaty rocznej przewyższa co najmniej dwukrotnie

wysokość dotychczasowej opłaty rocznej, użytkownik wieczysty wnosi opłatę

roczną w wysokości odpowiadającej dwukrotności dotychczasowej opłaty rocznej.

Nadwyżkę ponad dwukrotność dotychczasowej opłaty rozkłada się na dwie równe

części, które powiększają opłatę roczną w następnych dwóch latach. Opłata roczna

w trzecim roku od aktualizacji jest równa kwocie wynikającej z tej aktualizacji. Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 28 lutego 2013 r., III CZP 110/12 (OSNC 2013, Nr 10,

poz. 114) wyjaśnił, że w przypadku, gdy zaktualizowana wysokość opłaty osiągnie

próg wyznaczony w przytoczonym przepisie, użytkownik wieczysty w drugim roku

od aktualizacji wnosi opłatę w wysokości stanowiącej sumę dwukrotności

dotychczasowej opłaty i połowy nadwyżki ponad dwukrotność tej opłaty,

a w trzecim roku od aktualizacji wnosi opłatę w wysokości stanowiącej sumę opłaty

ustalonej w drugim roku i połowy nadwyżki ponad dwukrotność dotychczasowej

opłaty. Uzasadniając to stanowisko, Sąd Najwyższy podkreślił, że przy

zastosowaniu wskazanej metody w trzecim roku od aktualizacji opłata osiąga

7

wysokość wynikającą z aktualizacji, co oznacza, że zdanie trzecie art. 77 ust. 2a

u.g.n. jest w istocie pozbawione znaczenia normatywnego, potwierdza bowiem

tylko to, co wynika ze zdania drugiego. Pogląd ten, aprobowany przez skład

orzekający, Sąd Najwyższy podtrzymał w wyroku z dnia 9 grudnia 2013 r., V CSK

5/13.

Skoro w niniejszej sprawie zaktualizowana opłata w kwocie 302.820 zł

przewyższa ponad dwukrotnie wysokość dotychczasowej opłaty rocznej

wynoszącej 65.881,52 zł, to – jak trafnie wskazał skarżący - powódka powinna

wnieść opłatę: w pierwszym roku od aktualizacji, tj. w roku 2010 - w wysokości

odpowiadającej dwukrotności opłaty dotychczasowej (131.763,04 zł), w 2011 r. –

w wysokości dwukrotnej opłaty dotychczasowej, powiększonej o połowę nadwyżki

(217.291,52 zł), a od 1 stycznia 2012 r. – stanowiącą sumę opłaty ustalonej za

drugi rok i połowy nadwyżki przekraczającej dwukrotność opłaty dotychczasowej

(302.820 zł).

Za bezzasadną natomiast należało uznać skargę kasacyjną strony

powodowej.

Zgodnie z art. 77 ust. 4 u.g.n., przy dokonywaniu aktualizacji opłaty rocznej

z tytułu użytkowania wieczystego na poczet różnicy między opłatą dotychczasową

a opłatą zaktualizowaną zalicza się wartość nakładów poniesionych przez

użytkownika wieczystego nieruchomości na budowę urządzeń infrastruktury

technicznej po dniu ostatniej aktualizacji. Stosownie zaś do art. 77 ust. 5 u.g.n.,

zaliczenie takie następuje również w przypadku, gdy wymienione nakłady nie

zostały uwzględnione w poprzednio dokonywanych aktualizacjach. Z treści

powyższych unormowań jednoznacznie wynika, że zarachowaniu podlega jedynie

wartość określonych nakładów dokonanych przez użytkownika wieczystego po dniu

ostatniej aktualizacji bądź wcześniej, jeżeli nie dokonano zaliczenia przy

poprzednich aktualizacjach; w każdym jednak wypadku chodzi o nakłady dokonane

po ustanowieniu prawa użytkowania wieczystego. Wbrew zatem zarzutowi

skarżącej, zaliczenie nakładów poniesionych na przedmiotową nieruchomość przed

dniem 5 grudnia 1990 r., w którym Kombinat Cementowo-Wapienniczy „W.” w D.

został jej użytkownikiem wieczystym, nie wchodziło w ogóle w rachubę.

8

Na uwzględnienie nie zasługiwało również stanowisko skarżącej

kwestionujące zasadność dokonanej przez Sąd Apelacyjny wykładni pojęcia

„urządzenia infrastruktury technicznej” w rozumieniu art. 77 ust. 4 u.g.n.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że znaczenie tego pojęcia należy

odczytywać z uwzględnieniem art. 143 ust. 2 u.g.n., mimo że przepis ten został

zamieszczony w rozdziale normującym udział w kosztach budowy urządzeń

infrastruktury technicznej w formie opłaty adiacenckiej (zob. uzasadnienie wyroku

z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 223/12). Pogląd ten jest przekonywający, gdyż

nie sposób zakładać, aby racjonalny ustawodawca w jednym akcie prawnym

posługiwał się określonym zwrotem – bez wyraźnego zastrzeżenia przeciwnego -

w różnych znaczeniach. Znamienne jest, że skarżąca, usiłując podważyć to

zapatrywanie, nie zaprezentowała własnego – innego – rozumienia pojęcia

„urządzeń infrastruktury technicznej”. Sąd Apelacyjny trafnie zatem uznał, że nie

ma podstaw do uwzględnienia wniosku powódki o zaliczenie równowartości

nakładów na poczet różnicy między opłatą dotychczasową a opłatą zaktualizowaną.

Prawidłowo również przyjął, że dokonana korekta wyroku Sądu pierwszej instancji

nie miała istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia o kosztach procesu i nie

uzasadniała odstąpienia od zasady odpowiedzialności za jego wynik.

W świetle przytoczonej argumentacji zarzuty naruszenia przepisów

wskazanych przez skarżącą nie mogły wywrzeć zamierzonego skutku.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną powódki

(art. 39814

k.p.c.), zaś uwzględniając skargę pozwanego, uchylił zaskarżony wyrok

w pkt 1 lit. b) oraz c) i orzekł o obciążającej powódkę opłacie zgodnie z wnioskiem

skarżącego (art. 39816

k.p.c.).