II CSK 52/14

Sygn. akt II CSK 52/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa T. G.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o rentę wyrównawczą,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 maja 2014 r.

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda T. G. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w P. z dnia 23 lutego 2012 r., którym oddalone zostało powództwo o

rentę wyrównawczą, skierowane przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu

Państwa, reprezentowanemu przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

Oddalając powództwo Sąd pierwszej instancji ustalił, że na rzecz powoda

została orzeczona - prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 28 grudnia

1998 r. - renta wyrównawcza w kwocie 237 złotych miesięcznie, zasądzona od

Zakładów […] Przedsiębiorstwa Państwowego, z tytułu wypadku przy pracy. Dnia

23 września 2002 r. została ogłoszona upadłość tego Przedsiębiorstwa, a

wierzytelność powoda nie została objęta planem podziału funduszy masy upadłości.

Dnia 19 stycznia 2006 r. Sąd Rejonowy stwierdził ukończenie postępowania

upadłościowego, co spowodowało wykreślenie upadłego Przedsiębiorstwa z

Krajowego Rejestru Sądowego postanowieniem z dnia 4 maja 2006 r. Sądu

Rejonowego w Ł. Na wniosek Wojewody […] Sąd Rejonowy przekazał z konta

zaliczek kwotę 140.599,75 złotych na rachunek funduszu celowego Ministra

Skarbu Państwa, jako resztę zaliczek niewykorzystanych w ukończonym

postępowaniu upadłościowym.

W tak ustalonych okolicznościach Sąd Okręgowy nie dopatrzył się

zasadności uwzględnienia powództwa, opartego na podstawie art. 40 § 2 k.c.,

z uwzględnieniem art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r.

o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981

ze zm., dalej jako „u.p.p."). Zdaniem Sądu prawna strona powództwa winna

uwzględnić powołany art. 49 ust. 1 u.p.p. w brzmieniu po nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 5 grudnia 2002 r. (Dz.U. Nr 240, poz. 2055), wchodzącej w życie

dnia 15 stycznia 2003 r. W tym stanie prawnym brak było podstaw do przyjęcia

odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania pozostałe po zlikwidowanym

i wykreślonym z rejestru przedsiębiorstwie państwowym. Sąd nie przyjął także

3

odpowiedzialności Skarbu Państwa na podstawie art. 405 k.c., uznając

ponadto roszczenie powoda za przedawnione na podstawie art. 291 k.p.

Rozpoznając, a następnie oddalając apelację powoda, Sąd drugiej instancji

podzielił, co do swej istoty przedstawione stanowisko Sądu Okręgowego.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił zaskarżonemu wyrokowi Sądu

Apelacyjnego naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2 w związku z art.

391 § 1 i art. 378 § 1 oraz art. 382 k.p.c. poprzez zaniechanie wskazania

w uzasadnieniu faktów uznanych za udowodnione oraz wyjaśnienia podstawy

prawnej rozstrzygnięcia. W skardze sformułowano także zarzuty naruszenia

przepisów prawa materialnego: art. 405 k.c. w związku z art. 49 ust. 1 i 3 u.p.p.

poprzez błędną wykładnię, a także art. 40 § 2 k.c. w związku z art. 49 ust. 2 u.p.p.

poprzez błędną wykładnię. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona co do części sformułowanych w niej

zarzutów. Zgodnie z wykładnią art. 40 § 2 k.c., utrwaloną

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przepis ten nie ma zastosowania do sytuacji,

w których Skarb Państwa przejął mienie zlikwidowanego przedsiębiorstwa

państwowego na podstawie art. 49 ust. 1 u.p.p. Jeżeli bowiem do

przejęcia tego dochodzi już po zakończeniu likwidacji przedsiębiorstwa, brak

jest podmiotu, z którym Skarb Państwa mógłby odpowiadać solidarnie za jego

zobowiązania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2006 r., III CSK

4/06, BSN 2006, nr 4, z dnia 3 lutego 2011 r., I CSK 259/10, nie publ.

oraz z dnia 4 października 2012 r., I CSK 632/11, nie publ.). W konsekwencji,

likwidacja przedsiębiorstwa państwowego i przejęcie pozostałego po niej

mienia na podstawie art. 49 ust. 1 u.p.p. nie uzasadnia przypisanie długów

przedsiębiorstwa Skarbowi Państwa. W tym zakresie uzasadnienie zaskarżonego

orzeczenia odpowiada prawu, zaś zarzut skargi kasacyjnej jest nieuzasadniony.

4

Odmiennie ocenić należy natomiast oba zarzuty odnoszące się do

naruszenia art. 405 k.c. Sprowadzają się one do stwierdzenia, że Sąd Apelacyjny

błędnie nie zastosował w sprawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu jako

podstawy zasądzenia na rzecz powoda świadczenia pieniężnego od Skarbu

Państwa. Nie ulega wątpliwości (choć skarżący nie stwierdza tego wprost),

że argumentacja ta ma charakter równoległy w stosunku do zarzutu naruszenia art.

40 § 2 k.c. w związku z art. 49 u.p.p. Jeżeli bowiem drugie z tych twierdzeń

okazałoby się uzasadnione, Skarb Państwa odpowiadałby wobec powoda

w ramach pierwotnego stosunku zobowiązaniowego, którego stroną było

przedsiębiorstwo państwowe, nie zaś w ramach stosunku o charakterze wtórnym,

opartym o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. Biorąc pod uwagę,

że argumentacja oparta o art. 40 § 2 k.c. okazała się niezasadna, otwiera to

drogę do oceny, czy w sprawie mógł mieć zastosowanie art. 405 k.c.

Instytucja bezpodstawnego wzbogacenia, uregulowana w art. 405

i następnych k.c., pełni w systemie prawa funkcję ogólnego mechanizmu

pozwalającego na restytucję korzyści majątkowych uzyskanych cudzym kosztem

bez tytułu prawnego. Powstanie roszczeń z tego tytułu wymaga zaistnienia stanu

wzbogacenia po stronie jednego podmiotu i związanego z nim zubożenia po stronie

drugiego oraz brak podstawy prawnej dla tego stanu rzeczy. Nie ulega wątpliwości,

że w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy doszło do spełnienia trzech

pierwszych przesłanek. Przesunięcie majątkowe, polegające na przejęciu przez

Skarb Państwa majątku pozostałego po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego,

oznaczało powstanie po jego stronie stanu wzbogacenia, który jednocześnie wiązał

się ze zubożeniem po stronie powoda. Przejęcie przez Skarb Państwa mienia

pozostałego po likwidacji przedsiębiorstwa państwowego odbyło się poza granicami

art. 40 § 2 k.c. (w myśl opisanego wyżej sposobu rozumienia tego przepisu na tle

art. 49 u.p.p.), powód utracił zatem możliwość realizacji roszczenia o wypłatę renty

wyrównawczej. Nie ulega także wątpliwości, że pomiędzy oboma zdarzeniami

zachodził związek funkcjonalny. Przejęcie mienia przedsiębiorstwa państwowego,

z którego nastąpiłaby zapłata renty wyrównawczej, pozbawiło powoda możliwości

jej uzyskania - a zarazem, wygaśnięcie roszczenia o zapłatę renty (wobec likwidacji

5

dłużnika, którym było przedsiębiorstwo państwowe) sprawiło, że pozostała kwota

mogła zostać przejęta przez Skarb Państwa.

Istota problemu występującego w rozpoznawanej sprawie sprowadzała się

natomiast do odpowiedzi na pytanie o istnienie podstawy prawnej dla tego stanu

rzeczy. Sądy pierwszej i drugiej instancji upatrywały jej w art. 49 ust. 1 u.p.p.

w brzmieniu sprzed dnia 15 stycznia 2003 r., zgodnie z którym z dniem likwidacji

lub upadłości przedsiębiorstwa państwowego mienie pozostałe po jego likwidacji

lub upadłości przejmuje minister właściwy do spraw Skarbu Państwa lub Agencja

Własności Rolnej Skarbu Państwa. W dotychczasowym orzecznictwie możliwość

uznania tego przepisu za podstawę prawną wzbogacenia w rozumieniu art. 405 k.c.

została jednak - w stanie faktycznym analogicznym do rozpoznawanej sprawy -

zakwestionowana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 listopada 2009 r.,

III CSK 242/09 (nie publ.). Jak stwierdzono w uzasadnieniu tego orzeczenia,

oparcie nabycia pewnej korzyści o przepis prawa, nie zawsze wyklucza roszczenie

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Znaku równości pomiędzy oboma skutkami

nie można postawić wówczas, gdy celem tego przepisu nie jest przeniesienie

składnika majątku ze stratą dla tego, kto wiązał z nim swoje uprawnienia.

Biorąc pod uwagę, że - jak stwierdził Sąd Najwyższy - celem art. 49 ust. 1 u.p.p.

jest wyłącznie zagospodarowanie mienia pozostałego po zakończeniu

postępowania likwidacyjnego lub upadłościowego przedsiębiorstwa państwowego,

przepis ten nie może legitymizować wzbogacenia, które nastąpiło z uszczerbkiem

dla osób trzecich.

Stanowisko to zasługuje na pełne podzielenie także na gruncie

rozpoznawanej sprawy. Wykładnia art. 405 k.c. w związku z art. 49 u.p.p. przyjęta

przez Sądy obu instancji jest sprzeczna z celem mechanizmu przejęcia mienia

byłego przedsiębiorstwa państwowego przez Skarb Państwa, jak i z leżącymi

u jego podstaw założeniami aksjologicznymi. Rozwiązanie to służyć ma wyłącznie

uporządkowaniu sytuacji prawnej mienia pozostałego po postępowaniu

upadłościowym lub likwidacyjnym, jedynie pośrednio prowadząc do powstania

przysporzenia po stronie Skarbu Państwa. Skutek taki byłby przy tym w wyraźny

sposób niesprawiedliwy, prowadząc do sytuacji, w której Skarb Państwa uzyskałby

prawa majątkowe bez wyraźnego oparcia w jakichkolwiek uwarunkowaniach

6

ekonomicznych - a jedynie z tego powodu, że dotychczasowy podmiot tych praw

przestał istnieć.

Wobec braku możliwości stosowania w tym zakresie art. 40 § 2 k.c., przepisy

o bezpodstawnym wzbogaceniu pozostają najbardziej adekwatną podstawą dla

realizacji przez powoda interesu majątkowego, który wcześniej mógł zostać

zaspokojony w ramach roszczenia przysługującego przeciwko przedsiębiorstwu

państwowemu.

Wniosku tego nie zmienia, z zasady, fakt braku uwzględnienia danego

roszczenia w postępowaniu prowadzącym do zakończenia bytu prawnego

przedsiębiorstwa państwowego (w okolicznościach rozpoznawanej sprawy - braku

objęcia tego roszczenia planem podziału funduszy masy upadłości).

Należy zauważyć, że instytucja bezpodstawnego wzbogacenia ma ze swojej

natury charakter uniwersalny, pozwalając na korygowanie różnorodnych przesunięć

majątkowych, pozbawionych właściwego tytułu (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 458/06, nie publ.). Z tej perspektywy, brak

uwzględnienia roszczenia na wcześniejszym etapie nie wyklucza z góry

zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Należy bowiem

zauważyć, że art. 49 u.p.p. zakłada pozostanie pewnych składników mienia

przedsiębiorstwa państwowego, które zostają zagospodarowane przez Skarb

Państwa. W konsekwencji, instytucja bezpodstawnego wzbogacenia, ze względu

na swoją uniwersalną rolę w systemie prawa, może stanowić - motywowane

funkcjonalnie i aksjologicznie - uzupełnienie postępowania likwidacyjnego lub

upadłościowego.

Z tych powodów, sprawa wymaga ponownego rozpoznania przez Sąd

Apelacyjny. Powinien on przede wszystkim ustalić, czy w jej stanie faktycznym

spełnione zostały przesłanki stosowania instytucji bezpodstawnego wzbogacenia.

Obok tego, uzasadnienie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim odnosi się do

stosowania w sprawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, wymaga

modyfikacji i poszerzenia. Choć wywód Sądu Apelacyjnego pozwala na kontrolę

zaskarżonego orzeczenia i wskazuje na wzięcie pod uwagę wszystkich zarzutów

apelacji (co czyni nietrafnym zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

7

i art. 378 § 1 oraz art. 382 k.p.c.), jest on jednak w tym zakresie z pewnością zbyt

lakoniczny i oględny, by mógł w pełni i przekonująco motywować wydane

orzeczenie.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji, w oparciu o art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawiając Sądowi

Apelacyjnemu.