III CZP 20/14

Sygn. akt III CZP 20/14

UCHWAŁA

Dnia 30 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSA Katarzyna Polańska-Farion (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku P. K.

przy uczestnictwie K. G. i A. Ł.

o nadanie klauzuli wykonalności,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 30 maja 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w K.

postanowieniem z dnia 22 listopada 2013 r.,

"Czy od dnia 3 maja 2012 r. skuteczne jest doręczenie przesyłki

zawierającej pismo sądowe pełnomocnikowi pocztowemu

ustanowionemu przed datą wejścia w życie art. 139 § 11

k.p.c.,

tj. przed dniem 3 maja 2012 r.?"

podjął uchwałę:

W postępowaniu wszczętym po dniu wejścia w życie art. 139

§ 11

k.p.c. pismo sądowe może zostać odebrane przez osobę

upoważnioną na podstawie pełnomocnictwa pocztowego

udzielonego przed dniem 3 maja 2012 r.

2

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 1 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w K. nadał klauzulę

wykonalności wyrokowi zaocznemu wydanemu w dniu 2 września 2009 r. przez

Sąd Okręgowy w K. przeciwko K. G. i A. Ł., z ograniczeniem ich odpowiedzialności

do prawa własności dwóch nieruchomości położonych w K. oraz do wysokości

hipotek obciążających te nieruchomości.

Zażalenie A. Ł. na powyższe postanowienie zostało odrzucone przez Sąd

Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 5 lipca 2013 r.

Sąd ten ustalił, że zawiadomienie o wszczęciu egzekucji, skierowane do A. Ł.

i złożone w placówce pocztowej, odebrał dorosły domownik i pełnomocnik

pocztowy dłużnika w dniu 19 kwietnia 2013 r. Zażalenie wniesione w dniu 30

kwietnia 2013 r. podlegało w tej sytuacji odrzuceniu jako spóźnione.

W zażaleniu na postanowienie z dnia 5 lipca 2013 r. dłużnik zarzucił

nieskuteczność doręczenia zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, ponieważ

pełnomocnictwo pocztowe, którym legitymował się odbiorca przesyłki sądowej

zostało udzielone w 2011 r., a więc przed wejściem w życie regulacji zawartej w art.

139 § 11

k.p.c.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie

występuje zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozpoznania postanowieniem z dnia 22 listopada 2013 r.,

nadają mu formę pytania: czy od dnia 3 maja 2012 r. skuteczne jest doręczenie

przesyłki zawierającej pismo sądowe pełnomocnikowi pocztowemu ustanowionemu

przed datą wejścia w życie art. 139 § 11

k.p.c., tj. przed dniem 3 maja 2012 r.?

Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że wprowadzony z dniem 3 maja 2012 r.

do kodeksu postępowania cywilnego art. 139 § 11

k.p.c. ma znaczenie zarówno

materialnoprawne, jak i procesowe. Rodzi to wątpliwości co do tego jaka reguła

intertemporalna decydować powinna o czasowym zakresie jego stosowania.

Gdyby ujmować pełnomocnictwo pocztowe jako instytucję procesową, to zgodnie

z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 233, poz. 1381),

3

pełnomocnicy pocztowi, niezależnie od daty udzielenia im pełnomocnictw, mogliby

podejmować w placówkach pocztowych pisma sądowe kierowane do stron

postępowania, o ile tylko postępowania te zostałyby wszczęte po dniu 3 maja

2012 r. Przyjęcie tej zasady rodziłoby jednak trudności praktyczne, ponieważ

operatorzy pocztowi nie mają wiedzy o tym, kiedy zostało wszczęte postępowanie.

Z kolei nadanie materialnego charakteru normie zawartej w art. 139 § 11

k.p.c.

mogłoby uzasadniać tezę, że do pełnomocnictw pocztowych udzielonych przed

dniem 3 maja 2012 r. przepis ten nie powinien mieć zastosowania (z uwagi na

działanie zasady tempus regit actum), ale nie byłoby również wykluczone przyjęcie

zapatrywania, iż omawiany przepis winien określać treść pełnomocnictwa

pocztowych udzielonych przed tą datą ze względu na zasadę bezpośredniego

działania ustawy nowej w wypadku trwałych stosunków prawnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie dotyczy instytucji doręczania pism

sądowych, która stanowi istotny element procedury cywilnej, gwarantujący

możliwość sprawnego przeprowadzenia postępowania, z zapewnieniem realizacji

konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Z uwagi na znaczenie doręczeń, ich

regulacja w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jest dość szczegółowa,

a swoboda dyspozycji stron w zakresie wyboru sposobu doręczeń została

wyłączona.

Zgodnie z art. 133 § 1 k.p.c. jeżeli stroną jest osoba fizyczna, doręczenia

dokonuje się jej osobiście, a gdy nie ma ona zdolności sądowej - jej

przedstawicielowi ustawowemu. Osobom prawnym i organizacjom, które nie mają

osobowości prawnej, doręcza się korespondencję organowi uprawnionemu do

reprezentowania ich przed sądem lub do rąk pracownika upoważnionego do

odbioru pism (art. 133 § 2 k.p.c.). Jeżeli natomiast ustanowiono pełnomocnika

procesowego lub osobę upoważnioną do odbioru pism sądowych, doręczenia

należy dokonać tym osobom, z ograniczeniem dotyczącym doręczeń na rzecz

Skarbu Państwa (art. 133 § 3 k.p.c.). Pomijając szczególne przypadki doręczeń

żołnierzom zasadniczej służby wojskowej, funkcjonariuszom Policji i Służby

Więziennej czy osobom pozbawionym wolności, pisma sądowe kierowane do

4

strony mogą być przez nią odebrane osobiście w mieszkaniu, miejscu pracy,

tam gdzie doręczający zastanie adresata lub wreszcie - ze skrytki pocztowej

(art. 135 k.p.c.). Jeśli adresata nie zastano w mieszkaniu, doręczający może

zastosować tryb tzw. doręczenia zastępczego i wydać przesyłkę dorosłemu

domownikowi, gdy go nie ma - administracji domu, dozorcy domu lub sołtysowi,

jeśli osoby te nie są przeciwnikami adresata w sprawie i podjęły się oddania mu

pisma; zaś przy doręczeniu w miejscu pracy - osobie upoważnionej do odbioru

pism (art. 138 k.p.c.). W stanie prawnym obowiązującym przed dniem 3 maja

2012 r., jeśli w powyższy sposób nie można było stronie doręczyć korespondencji

przesłanej pocztą, przesyłkę należało złożyć w placówce pocztowej operatora

publicznego, umieszczając zawiadomienie o tym w drzwiach mieszkania

adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej (art. 139 § 1 k.p.c.). Rozwinięciem

tej regulacji były przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

12 października 2010 r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism

sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. nr 190, poz. 1277 ze zm.). W § 8

ust. 1 tego rozporządzenia wyraźnie zastrzeżono osobisty odbiór przesyłki przez

adresata, a w przypadku adresata będącego osobą prawną albo jednostką

organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej - przez osobę uprawnioną

do reprezentacji przed sądem lub upoważnionego pracownika adresata.

Treść powołanych przepisów pozwalała na przyjęcie, że doręczenie za

pośrednictwem poczty awizowanej korespondencji osobie fizycznej będącej stroną

procesu cywilnego mogła nastąpić w placówce pocztowej wyłącznie do rąk

własnych adresata. Wydanie przez pocztę takiej korespondencji innej osobie

niż adresat uważano w orzecznictwie Sądu Najwyższego za pozbawione

znaczenia procesowego (por. wyrok z dnia 4 lutego 1969 r., I CR 500/67, Biuletyn

Informacyjny Sądu Najwyższego 1969 nr 9, poz. 149; postanowienie z dnia

20 sierpnia 1969 r., I PZ 22/69, OSNCP 1970 nr 6, poz. 110; uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 10 maja 1971 r., III CZP 10/71, OSNCP 1971 nr 11, poz.

187; postanowienie z dnia 25 stycznia 1995 r., III CRN 71/94, LEX nr 333127

oraz postanowienie z dnia 6 lipca 2000 r., V CKN 1159/00, OSNC 2001 nr 1, poz.

12, wyrok z dnia 4 sierpnia 2009 r., I UK 71/09, OSNP 2011, nr 7-7, poz. 106).

Szczególne zasady odbioru przesyłki w postępowaniu cywilnym wykluczały

5

w konsekwencji możliwość uznania prawidłowości doręczenia również w razie

wydania pisma sądowego pełnomocnikowi pocztowemu upoważnionemu przez

adresata do odbioru przekazów lub przesyłek pocztowych na podstawie § 18 ust. 1

rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r. w sprawie

warunków wykonywania powszechnych usług pocztowych (Dz. U. nr 5, poz. 34

ze zm.).

Zmiana w tym zakresie nastąpiła po wejściu w życie cytowanej ustawy

nowelizacyjnej z dnia 16 września 2011 r., która w art. 1 pkt 17 dodała § 11

do art.

139 k.p.c. W świetle tego przepisu w jego pierwotnym brzmieniu, pismo złożone

w placówce operatora publicznego lub innego operatora pocztowego mogło zostać

odebrane przez osobę upoważnioną na podstawie pełnomocnictwa pocztowego do

odbioru przesyłek pocztowych, o których mowa w przepisach określających warunki

wykonywania powszechnych usług pocztowych, wydanych na podstawie ustawy

z dnia 12 czerwca 2003 r. - Prawo pocztowe (jednolity tekst : Dz.U. 2008 r. nr 189,

poz. 1159 ze zm.). Ze względu na to unormowanie dokonana została

również zmiana § 8 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 12

października 2010 r. przez dopuszczenie w jego ust. 2 możliwości odbioru

przesyłki złożonej w placówce pocztowej operatora przez osobę upoważnioną na

podstawie pełnomocnictwa pocztowego, o którym mowa w powoływanym wyżej

rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r. To ostatnio

wymienione rozporządzenie zostało uchylone z dniem 24 maja 2013 r., w związku

z wejściem w życie nowych przepisów wykonawczych, wydanych na podstawie

ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. – Prawo pocztowe (Dz.U. z 2012 r., poz. 1529).

Przepisy normujące pełnomocnictwo pocztowe zostały przeniesione do art. 38 tej

ustawy i z dniem jej wejścia w życie, tj. z dniem 1 stycznia 2013 r. zmianie uległ

art. 139 § 11

k.p.c. W obecnym brzmieniu przepisu przewidziano możliwość

odbioru pism sądowych przez pełnomocnika pocztowego upoważnionego na

podstawie pełnomocnictwa pocztowego w rozumieniu przepisów ustawy - Prawo

pocztowe z 2012 r.

Analiza powyższych unormowań nie wskazuje, by wprowadzenie art. 139

§ 11

do kodeksu postępowania cywilnego łączyło się z wygaśnięciem

pełnomocnictw pocztowych udzielonych na podstawie dotychczasowych przepisów

6

czy potrzebą dokonania przez mocodawcę dodatkowych czynności. O skuteczności

udzielenia pełnomocnictwa i jego treści nadal decydowały właściwe regulacje

materialnoprawne, w tym przede wszystkim § 18 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r., który w okresie swego obowiązywania

dotyczył usług świadczonych przez operatora publicznego. Po wejściu

w życie ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. - Prawo pocztowe, nie było wykluczone

wykorzystanie instytucji pełnomocnictwa pocztowego również przez innych

operatorów pocztowych i w odniesieniu do wszystkich usług pocztowych.

Utrata mocy rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 9 stycznia 2004 r.

spowodowała, że to wyłącznie przepisy nowej ustawy - Prawo pocztowe mogą być

podstawą materialną do ustanowienia pełnomocnika pocztowego.

Można zgodzić się z Sądem Apelacyjnym, iż zmiana związana z dodaniem

art. 139 § 11

k.p.c. poszerzyła ustawowe skutki istniejących pełnomocnictw, skutki

te mają jednak wymiar przede wszystkim procesowy. Istota regulacji sprowadzała

się bowiem do umożliwienia odbioru awizowanej korespondencji kierowanej do

strony w toku postępowania cywilnego także przez jej pełnomocnika pocztowego.

Zdarzenia składające się na dopuszczalne, nowe działania pełnomocnika

ograniczały się do sfery procesowej. Uznanie prawidłowości doręczenia do rąk

pełnomocnika pocztowego pozwalało na przyjęcie wszelkich skutków prawnych,

jakie kodeks postępowania cywilnego wiąże z doręczeniem pism sądowych, co ma

zasadnicze znaczenie z punktu widzenia biegu postępowania i dokonywania w jego

ramach czynności procesowych. Funkcja przepisu ukierunkowana została wyraźnie

na ułatwienie odbioru korespondencji sądowej i usprawnienie procesu cywilnego.

Ten charakter art. 139 § 11

k.p.c. sprawia, że o zakresie czasowego stosowania

zawartej w nim normy rozstrzygać powinny zasady zawarte w ustawie procesowej.

Można dodać, że złożony charakter normy, łączącej właściwości materialnoprawne

i procesowe, nie jest w orzecznictwie uznawany za przeszkodę w stosowaniu

przepisu intertemporalnego zawartego w akcie o charakterze procesowym

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007r., IV CSK 200/06,

OSP 2008, nr 10, poz. 10).

W art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. założono ogólnie, że ma

ona zastosowanie do postępowań wszczętych po dniu jej wejścia w życie, czyli

7

w znacznej mierze - po dniu 3 maja 2012 r. Ustawodawca zdecydował się zatem na

odstąpienie od reguły intertemporalnej aktualności (natychmiastowego działania

ustawy nowej) na korzyść zasady kontynuacji. Sens przyjętej zasady polega na

przedłużeniu obowiązku stosowania dawnego prawa w sprawach, które były

w toku w chwili wejścia w życie nowego prawa. Jest to rozwiązanie często

spotykane w przypadku gruntownych zmian, usprawiedliwione zwłaszcza w razie

likwidacji bądź wprowadzenia określonego rodzaju postępowania czy instytucji

procesowych. Co znamienne w niniejszym przypadku, poza wyjątkami

przewidzianymi w art. 9 ust. 2-7 ustawy nowelizacyjnej, które stanu sprawy nie

dotyczą, zakres rozważanego upoważnienia do dalszego stosowania dawnych

norm nie został zawężony czasowo do zakończenia określonego etapu

postępowania, nie wprowadzono wyłączeń obejmujących pewne instytucje i nie

ingerowano w treść poszczególnych regulacji, z ich modyfikacją w okresie

przejściowym. Uzasadnia to wniosek, że reżim prawny doręczeń w sprawach

wszczętych przed dniem 3 maja 2012 r. wyznacza przepis art. 139 k.p.c.

w brzmieniu sprzed wejścia w życie nowelizacji.

Za odejściem od powyższego stanowiska nie przemawiają dostatecznie

wskazane przez Sąd Apelacyjny racje praktyczne. Ocena poprawności doręczenia

przesyłki w konkretnej sprawie, także z punktu widzenia stanu prawnego

obowiązującego w tym zakresie, spoczywa na sądzie prowadzącym postępowanie.

Weryfikacja działania operatora pocztowego obejmuje zarówno przypadki

doręczenia pisma osobiście adresatowi, doręczenia zastępczego, jak i doręczenia

przesyłki awizowanej. Stwierdzenie wydania korespondencji osobie nieuprawnionej

czy z naruszeniem trybu postępowania, każdorazowo przekreśla możliwość

powstania skutków procesowych właściwych doręczeniu. Gwarantowane w art. 45

ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej prawo strony do rzetelnego procesu nie

zostanie zatem naruszone w przypadku odebrania przez pełnomocnika pocztowego

pisma wysłanego w postępowaniu wszczętym przed dniem 3 maja 2012 r.,

skoro bieg terminu ustawowego lub sądowego wiązać można jedynie

z doręczeniem skutecznym w rozumieniu przepisów kodeksu postępowania

cywilnego.

8

Z przytoczonych względów należało przyjąć, że w razie skutecznego

udzielenia pełnomocnictwa pocztowego na podstawie przepisów obowiązujących

przed dniem 3 maja 2012 r., pełnomocnik ten może odebrać pismo sądowe

w postępowaniach wszczętych po dniu wejścia w życie art. 139 § 11

k.p.c.

Dlatego, na podstawie art. 390 k.p.c., Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak

w sentencji.