I CSK 332/13

Sygn. akt I CSK 332/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 maja 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa H. B. i J. B.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W.

o zadośćuczynienie pieniężne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 maja 2014 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 lutego 2013 r.

I.1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zmienia wyrok Sądu

Okręgowego w . z dnia 25 września 2012 r., w ten sposób,

że podwyższa zasądzone

na rzecz J. B. i H. B. zadośćuczynienie do kwot po

70.000 (siedemdziesiąt tysięcy) złotych z ustawowymi

odsetkami od dnia 8 lipca 2010 r. do dnia zapłaty; zasądza

od pozwanego na rzecz powodów kwoty po 3.000 (trzy tysiące)

złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego przed

Sądem pierwszej instancji, oraz nakazuje ściągnąć od

2

pozwanego na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w

P. kwotę 7.000 (siedem tysięcy) złotych tytułem części

nieuiszczonych opłat od pozwu, odstępując od obciążenia

powodów opłatami sądowymi od części powództwa

oddalonego;

2. oddala apelację pozwanego w pozostałym zakresie i znosi

koszty postępowania apelacyjnego;

II. oddala skargę kasacyjną w dalszej części oraz znosi koszty

postępowania kasacyjnego i nakazuje ściągnąć od pozwanego

na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego

kwotę 2.000 (dwa tysiące) złotych tytułem części

nieuiszczonych opłat od skargi kasacyjnej, odstępując

od obciążenia powodów opłatami sądowymi od oddalonej

części skargi kasacyjnej.

UZASADNIENIE

3

Powodowie H. B. i J. B. wnieśli o zasądzenie od strony pozwanej

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W. kwoty po 120.000 zł tytułem

zadośćuczynienia, w związku ze śmiercią osoby bliskiej - syna D. B., wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 8 lipca 2010 r.

Pozwany Powszechny Zakład Ubezpieczeń wniósł o oddalenie powództwa

w całości, zarzucając, że dobrowolnie wypłacił powodom zadośćuczynienie

w kwocie po 30 000 zł.

Wyrokiem z dnia 25 września 2012 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanego na rzecz powodów kwotę po 120.000 zł tytułem zadośćuczynienia

z ustawowymi odsetkami od dnia 8 lipca 2010 r. Ustalił, że w dniu 6 lipca 2009 r. Z.

L. naruszył nieumyślnie zasady bezpieczeństwa w ruchu lądowym w ten sposób, że

kierując samochodem osobowym marki Ford Transit nr rej.[...], nie zachował

szczególnej ostrożności przystępując do zmiany kierunku jazdy i wykonał nagły

skręt w lewo, nie obserwując uprzednio należycie drogi w lusterku wstecznym i nie

sygnalizując odpowiednio wcześniej tego manewru włączeniem kierunkowskazu,

przez co doprowadził do zderzenia się z wyprzedzającym go lewym pasem ruchu

motocyklem kierowanym przez D. B., syna powodów. W wyniku uderzenia w

samochód, a następnie betonowy słupek ogrodzeniowy D. B. doznał ciężkiego

urazu klatki piersiowej ze złamaniem żeber, rozerwaniem serca i masywnym

krwotokiem wewnętrznym, co następnie spowodowało jego zgon. Sprawca zbiegł z

miejsca zdarzenia.

D. B. był najmłodszym z ośmiorga dzieci powodów H. i J. B. Zamieszkiwał z

nimi w jednym gospodarstwie domowym. W chwili śmierci miał 21 lat, ukończył

szkołę ekonomiczną i planował podjęcie studiów.

Powód J. B. odebrał telefoniczną informację o wypadku syna. Do szpitala,

do którego przewieziono D. B. pojechała powódka H. B., powód został w tym czasie

w domu z wnuczkami. Na wiadomość o śmierci syna powodowie zareagowali

silnymi emocjami, płakali i krzyczeli. Powód J. B. wygłaszał groźby samobójcze,

skutkiem czego powódka zmuszona była tłumić własne uczucia i pilnować go.

Powód zasłabł przy odbiorze zwłok syna. Z uwagi na silne emocje towarzyszące

4

ceremonii pogrzebowej D. B., powodowie nie pamiętają jej przebiegu.

Bezpośrednio po śmierci D. B. u powodów pojawił się stan szoku i oszołomienia z

pewnym zwężeniem pola świadomości i uwagi. Pojawiły się u nich silne emocje:

rozpacz, gniew, lęk i stany depresyjne.

W późniejszym okresie wystąpiły u powodów objawy zaburzeń

adaptacyjnych, które ujawniają się ze zmiennym nasileniem do chwili obecnej

poprzez stany napięcia, niepokoju, przygnębienia i rozstroju emocjonalnego.

Towarzyszą im problemy ze snem, obniżony nastrój, okresowy lęk, zamartwianie

się i trudności z wypełnianiem codziennych czynności. Do chwili obecnej

u powodów utrzymują się objawy przetrwałej reakcji depresyjnej. Sam proces

żałoby powinien jednak stopniowo wygasać, w przypadku bowiem straty dziecka

przedział czasu niezbędny do przejścia przez etapy żałoby określa się jako typowy,

na okres pięciu lat.

Strona pozwana po uwzględnieniu wniosku powodów wypłaciła im tytułem

zadośćuczynienia po 30.000 złotych oraz dodatkowo na rzecz powoda J. B. łączną

kwotę 11.800 złotych tytułem poniesionych kosztów wykonania nagrobka oraz

kosztów pogrzebu.

Ustalając wysokość zadośćuczynienia w przedmiotowej sprawie, Sąd

Okręgowy uznał, że w okolicznościach sprawy adekwatną, należną powodom

tytułem zadośćuczynienia kwotą, stanowiącą wypadkową cierpień, jakich doznali

oni po śmierci syna D. B. jest kwota po 150.000 zł. Podkreślił przy tym, że

powodowie są bardzo zżyci z wszystkimi dziećmi, preferują tradycyjny model

rodziny, a ich relacje z dziećmi są bardzo ciepłe oraz iż zmarły D. B. zamieszkiwał

w jednym domu razem z powodami, co dodatkowo wpływało na bliskie więzi

łączące go z rodzicami. Nadto był dzieckiem najmłodszym, co z pewnością

skutkowało otoczeniem go szczególną troską przez pozostałych członków rodziny.

Według oceny Sądu pierwszej instancji również okoliczności śmierci D. B., w

sposób nagły w tragicznym wypadku, dodatkowo wpłynęły na intensywność

cierpienia powodów.

Pozwany zaskarżył wyrok ponad kwoty po 30 000 zł zasądzone dla każdego

z powodów. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 lutego 2013 r. zmienił zaskarżony

5

wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda J. B. i powódki H.

B. kwoty po 50 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8 lipca 2010 r. tytułem

zadośćuczynienia pieniężnego, (pkt 1 wyroku), oddalił powództwo w pozostałej

części (punkt 2 rozstrzygnięcia), zasądził od pozwanego PZU S.A. w W. na rzecz

powodów kwoty po 2417 zł tytułem kosztów procesu (pkt 3 wyroku), nakazał

ściągnąć od pozwanego PZU S.A. na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego

w P. kwotę 5. 605, 15 zł tytułem kosztów sądowych od których powodowie byli

zwolnieni, oddalił apelację w pozostałym zakresie (punkt II) i zasądził od powodów

na rzecz pozwanego kwotę 468 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

Zaaprobował poczynione przez Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne i przyjął

je za własne. Podniósł, że przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia z art. 446 § 4

k.c. przysługującego najbliższym członkom rodziny zmarłego, jako świadczenia

o charakterze kompensacyjnym (art. 446 § 4 k.c.),należy wziąć pod uwagę cel,

jakim jest złagodzenie przykrych doznań w postaci cierpienia, bólu, osamotnienia

po stracie najbliższego członka rodziny.

Wyraził zapatrywanie, że użycie przez ustawodawcę określenia,

że przyznawana suma zadośćuczynienia powinna być odpowiednia oznacza,

iż przy jej ustalaniu należy uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy. Doznaną

krzywdę determinują głównie cierpienia psychiczne z powodu śmierci osoby bliskiej

wywołane rozerwaniem więzi łączących prawidłowo funkcjonującą rodzinę

w rezultacie przedwczesnej śmierci jednego z jej członków. Kompensacja doznanej

krzywdy musi zakładać umożliwienie dostosowania się do nowej rzeczywistości

wynikłej z utraty osoby bliskiej. W ocenie Sądu, nieunikniona jest tutaj gradacja

wysokości zadośćuczynienia w zależności od stopnia osamotnienia i utraty oparcia

będącego następstwem śmierci takiej osoby.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zadośćuczynienie powinno być odpowiednie,

co oznacza, że jeżeli ma być ono swego rodzaju ekwiwalentem cierpień

psychicznych powinno uwzględniać wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ

na rozmiar krzywdy, np. stopień i czas trwania cierpień, nastawienie psychiczne

poszkodowanego, fakt jego osamotnienia, brak wsparcia ze strony innych osób, czy

wiek.

6

Przekładając te rozważania na grunt przedmiotowej sprawy stwierdził,

że zasądzone powodom kwoty po 120 000 zł na rzecz każdego z nich tytułem

zadośćuczynienia nie odpowiadają wskazanym kryteriom, gdyż sumy te nadmiernie

rekompensują krzywdy doznane przez powodów, co oznacza, że ich wysokość jest

rażąco wygórowana.

W ocenie Sądu drugiej instancji, jakkolwiek powodowie doznali wielkiej

tragedii, jaką jest nagła i niespodziewana śmierć dziecka, to jednak

po przeżyciu żałoby funkcjonują w sposób typowy dla następstw stresu

pourazowego. Podkreślił, że w chwili przedmiotowego zdarzenia i obecnie

powodowie mają niezbędną pomoc i wsparcie ze strony pozostałych dzieci, nie są

osamotnieni, a w gospodarstwie pomagają im dwaj dorośli synowie.

Sąd Apelacyjny zwrócił ponadto uwagę, że przy ustalaniu wysokości

zadośćuczynienia w niniejszej sprawie nie można abstrahować od poziomu

zasądzanych kwot zadośćuczynienia w analogicznych procesach, mających

zbliżony stan faktyczny. Zdaniem Sądu, w ramach tego samego systemu prawnego

orzekając w przedmiocie zadośćuczynienia należy unikać rażącej dysproporcji

pomiędzy wysokością zasądzanych kwot w podobnych sprawach.

Sąd uznał posiłkując się powyższym kryterium oraz aktualnymi warunkami

i stopą życiową polskiego społeczeństwa, że zasądzone kwoty tytułem

zadośćuczynienia są zbyt wysokie, rażąco wygórowane do rozmiaru krzywdy

odczuwanej przez powodów i przekraczają granice zasądzanych kwot

zadośćuczynienia w sprawach podobnych, tym bardziej, że powodowie

funkcjonowali bezpośrednio po krytycznym zdarzeniu bez pomocy ze strony lekarzy

czy psychologów oraz znajdują wsparcie u pozostałych dzieci.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części

w jakiej zostało im obniżone zadośćuczynienie, opierając ją na zarzucie naruszenia

prawa materialnego przez jego błędną wykładnię tj. art. 446 § 4 k.c. przez

dopuszczenie stosowania kryteriów właściwych dla art. 446 § 3 k.c. do oceny

zasadności roszczenia o zadośćuczynienie, oraz ustalenie wysokości

zadośćuczynienia w odniesieniu do poziomu zasądzanych kwot zadośćuczynienia

w podobnych sprawach, bez ich konkretyzacji, a także błędną wykładnię pojęcia

7

„odpowiedniej sumy" oraz ustalenie wysokości zadośćuczynienia w kwocie rażąco

niskiej w stosunku do zakresu doznanej przez powodów krzywdy. Wnieśli

o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji

pozwanej ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy w zaskarżonym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprowadzony ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731) do systemu

prawnego art. 446 § 4 k.c., który wszedł w życie w dniu 3 sierpnia 2008 r., stanowi

realizację zgłaszanego w nauce postulatu przyznania najbliższym członkom rodziny

zmarłego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Obecnie zakres szkód, których

naprawienia mogą domagać się pośrednio poszkodowani jest stosunkowo szeroki.

Ustanowienie przez ustawodawcę tej szczególnej regulacji wyłącza potrzebę

szerokiej interpretacji art. 446 § 3 k.c., tj. uwzględniania elementów szkody

niemajątkowej w ramach odszkodowania zasądzonego z tytułu istotnego

pogorszenia sytuacji życiowej, jak i odwoływania się, dla kompensacji krzywdy

najbliższych członków rodziny zmarłego, do szczególnego rodzaju dobra

osobistego w postaci "więzi rodziców z dzieckiem" (art. 23 i 24 k.c. w zw. z art. 448

k.c.), gdy uszczerbek o charakterze niematerialnym jest objęty hipotezą normy

zawartej w art. 446 § 4 k.c. Trafnie więc w skardze podniesiono, że roszczenie

najbliższych członków rodziny zmarłego o przyznanie stosownego

zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę, które zmierza do zaspokojenia

szkody niematerialnej, jest rodzajowo i normatywnie odmienne od roszczenia

o przyznanie stosownego odszkodowania określonego w art. 446 § 3 k.c.

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2009 r., I PK 97/09, LEX

nr 558566). Zadośćuczynienie przewidziane w art. 446 § 4 k.c. nie jest więc

zależne od pogorszenia sytuacji życiowej osoby bliskiej w wyniku śmierci

bezpośrednio poszkodowanego, lecz ma na celu złagodzenie cierpienia

psychicznego wywołanego śmiercią osoby najbliższej i pomoc członkom jego

rodziny w dostosowaniu się do zmienionej sytuacji życiowej (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 września 2013 r., IV CSK 87/13, LEX nr 1383297). Wbrew

jednak zarzutowi skarżących, Sąd Apelacyjny przy wymiarze zadośćuczynienia nie

8

brał pod uwagę elementów szkody majątkowej istotnych dla przyznania

stosownego odszkodowania na podstawie art. 446 § 3 k.c.

W literaturze i judykaturze zwraca się uwagę, że na rozmiar krzywdy mają

przede wszystkim wpływ: dramatyzm doznań osoby bliskiej, poczucie osamotnienia

i pustki, cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby

najbliższej, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym,

wystąpienie zaburzeń będących skutkiem tego odejścia (np. nerwicy, depresji), roli

w rodzinie pełnionej przez osobę zmarłą, stopień w jakim pokrzywdzony będzie

umiał się znaleźć w nowej rzeczywistości i zdolności jej zaakceptowania, leczenie

doznanej traumy, wiek pokrzywdzonego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 czerwca 2011 r., III CSK 279/10, OSP 2012, nr 4, poz. 44).

Niewątpliwie trudno jest „wycenić” tę krzywdę. W każdym razie, każdy

przypadek powinien być indywidualizowany z uwzględnieniem wszystkich

okoliczności sprawy. Wprowadzenie do przepisu klauzuli "odpowiedniej sumy"

pozostawia sądowi orzekającemu margines uznaniowości, co do wysokości

zasądzanej kwoty. Jest on dodatkowo wzmocniony fakultatywnym ("może")

charakterem tego przyznania. Swoboda ta, zwana prawem sędziowskim,

nie oznacza dowolności, gdyż przyznanie odpowiedniej sumy tytułem kompensacji

krzywdy, jak i jej odmowa, muszą być osadzone w stanie faktycznym sprawy i jeżeli

jest sporządzane uzasadnienie, powinny okoliczności te znaleźć obiektywny wyraz

w motywach wyroku. Pomimo niemożności ścisłego ustalenia wysokości

uszczerbku należy opierać rozstrzygnięcie na kryteriach zobiektywizowanych, a nie

kierować się wyłącznie subiektywnymi odczuciami poszkodowanego.

Trafnie jednak skarżący podnieśli, że Sąd Apelacyjny nie uwzględnił

w dostatecznym stopniu, dużego rozmiaru uszczerbku powodów wynikającego

ze szczególnej więzi łączącej ich z synem w tej wielodzietnej rodzinie.

Rzeczywiście, z ustaleń (zasłabnięcie ojca przy odbiorze zwłok syna, myśli

samobójcze, lęki i trauma matki, bezsenność) wynika znaczy dramatyzm doznań

rodziców w związku ze śmiercią syna, doznanie wstrząsu psychicznego,

wystąpienie zaburzeń będących skutkiem jego niespodziewanej śmierci. Sąd

9

Apelacyjny w dostatecznym stopniu nie uwzględnił więc zindywidualizowanego

charakteru krzywdy powodów związanej ze śmiercią osoby najbliższej.

Zadośćuczynienie określone w art. 446 § 4 k.c. jest odzwierciedleniem

w formie pieniężnej rozmiaru krzywdy, a ta w istocie nie zależy od statusu

materialnego pokrzywdzonego. Jedynie rozmiar zadośćuczynienia może być

odnoszony do stopy życiowej społeczeństwa, która pośrednio może rzutować na

umiarkowany jego wymiar i to w zasadzie bez względu na status społeczny oraz

materialny poszkodowanego. Przesłanka przeciętnej stopy życiowej nie może

pozbawić omawianego roszczenia funkcji kompensacyjnej i eliminować innych

istotniejszych czynników kształtujących jego rozmiar i ma charakter tylko

uzupełniający (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2002 r., IV CKN

1266/00, niepublikowany).

Trafnie też skarżący zarzucili, że Sąd Apelacyjny odwołując się do praktyki

sądów w podobnych sprawach nie przytoczył ich sygnatur (z wyjątkiem wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2008 r., II CSK 78/08 (LEX nr 420389),

który dotyczy innego stanu faktycznego oraz zadośćuczynienia w kwocie 280 000 zł

przyznanego na podstawie art. 445 § 1 k.c. Tymczasem, w ostatnim czasie -

podkreślając kompensacyjny element zadośćuczynienia oraz polepszający się

poziom życia społeczeństwa sądy zasądzają coraz większe kwoty tytułem

zadośćuczynienia z tytułu śmierci osoby bliskiej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 12 września 2013 r., IV CSK 87/13 z dnia 10 maja 2012 r. IV CSK 416/11

niepublikowane).

Wskazane względy przesądzały o tym, że w świetle

niezakwestionowanych ustaleń, przyznane powodowi zadośćuczynienie było

niewspółmiernie nieodpowiednie, tj. rażąco za niskie. Uwzględniając wszystkie

wskazane okoliczności sprawy i powyższe uwagi należało dojść do wniosku,

że adekwatną dla doznanej krzywdy powodów były kwoty po 100.000 zł.

Skoro od ubezpieczyciela uzyskali już kwoty z tego tytułu po 30 000 zł należało

zasądzić dalsze sumy po 70.000 zł.

Ze wskazanych względów na podstawie art. 39816

k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.

10