III CZP 107/13

Sygn. akt III CZP 107/13

UCHWAŁA

Dnia 6 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku K. P.

przy uczestnictwie Polskich Sieci Elektroenergetycznych S.A.

w K.

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 czerwca 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w B.

postanowieniem z dnia 9 października 2013 r.,

"1. Czy w sprawie z wniosku właściciela nieruchomości wszczętej

na podstawie art. 3052

§ 2 k.c. zachodzi konieczność ustanowienia

służebności przesyłu dla właściwego korzystania przez przedsiębiorcę

przesyłowego z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1, w wypadku

gdy legitymuje się on decyzją wydaną na rzecz poprzednika prawnego

na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U.

z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.)?

a w razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie 1,

2. jaki w takim wypadku jest konieczny zakres prawa

przedsiębiorcy przesyłowego, którego własność stanowią urządzenia,

o których mowa w art. 49 § 1 do korzystania z nieruchomości

obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń?"

podjął uchwałę:

Jeżeli przedsiębiorca będący właścicielem urządzeń

wymienionych w art. 49 § 1 k.c. wykonuje uprawnienia

wynikające z decyzji wydanej na rzecz jego poprzednika

2

prawnego na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca

1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn.

tekst: Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), właściciel

nieruchomości nie może żądać ustanowienia służebności

przesyłu (art. 3052

§ 2 k.c.).

3

UZASADNIENIE

Wnioskodawczyni domagała się ustanowienia służebności przesyłu przez

obciążenie opisanej nieruchomości będącej jej własnością na rzecz uczestnika,

którego własność stanowią urządzenia, obejmujące linię energetyczną wysokiego

napięcia, przechodzącą nad jej nieruchomością.

Uczestnik domagał się oddalenia wniosku, podał, że czynił nieskuteczne

starania o nabycie służebności przez zasiedzenie.

Postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy w B. ustanowił na

rzecz uczestnika służebność przesyłu, ograniczającą własność wskazanej

nieruchomości wnioskodawczyni w opisanym zakresie oraz zasądził na jej rzecz

kwotę 404 515 zł tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności.

Przyjęte przez Sąd Okręgowy za własne ustalenia Sądu Rejonowego

przedstawiały się następująco:

Linia energetyczna o napięciu 220 kV, przebiegająca z kierunku południowego na

północ B. – K., której fragment dotyczy żądania, posadowiona została pod koniec

lat siedemdziesiątych XX wieku w granicy działki stanowiącej własność

wnioskodawczyni i działki sąsiedniej. Obecnie przebiega w bezpośrednim

sąsiedztwie wzniesionego w latach pięćdziesiątych XX wieku domu mieszkalnego

wnioskodawczyni i jej rodziny; wchodzi w skład przedsiębiorstwa uczestnika.

Sąsiedztwo linii energetycznej i znajdującej się nieopodal stacji transformatorowej

jest uciążliwe, z uwagi na szum urządzeń, wyładowania atmosferyczne w czasie

burz i opadów oraz wzrostu wilgotności powietrza. W miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego działka wnioskodawczyni znajduje się w strefie

zabudowy usługowo - rzemieślniczej, gdzie dopuszczalne jest realizowanie funkcji

mieszkaniowej, nieprzekraczającej łącznie 50% całkowitej powierzchni użytkowej

mieszkania w stosunku do powierzchni przeznaczonej na usługi oraz zgodności

z funkcją podstawową. Możliwe jest prowadzenie ogrodnictwa, szkółkarstwa,

ogrodów działkowych oraz budowanie sieci i urządzeń infrastruktury technicznej.

Sąd Rejonowy uznał, że nie ma wpływu na ocenę żądania wnioskodawczyni

decyzja administracyjna wydana na podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r.,

Nr 10, poz. 64 ze zm., dalej: „u.z.t.w.n.” lub ”ustawa z 12 marca 1958 r.”), ponieważ

4

nie rodzi ona skutków prawnych w postaci ograniczonego prawa rzeczowego,

zwłaszcza gdy żądanie stwierdzenia zasiedzenia czterokrotnie zostało oddalone.

Rozmiar wynagrodzenia uwzględnia również negatywne, a nawet szkodliwe

oddziaływanie urządzenia przesyłowego na korzystanie z nieruchomości.

W apelacji uczestnika podniesione zostały zarzuty błędnego zastosowania

art. 3051

k.c., także w związku z art. 145 k.c. przez uwzględnienie w wynagrodzeniu

także „uszczerbku jaki budujący linię wyrządzili właścicielowi nieruchomości”,

błędnej wykładni art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z 1958 r., polegającej na uznaniu, że

decyzja administracyjna nie wywołała stosunku prawnego, uprawniającego do

dysponowania nieruchomością, również w celu konserwacji urządzeń, naruszenie

art. 442 § 1 k.c. przez nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia roszczenia

o wynagrodzenie, art. 117 § 1 k.c. przez niewłaściwe określenie termu

przedawnienia roszczenia.

Sąd Okręgowy w B. przy rozpoznawaniu tej apelacji powziął wątpliwości

dotyczące konieczności ustanowienia służebności przesyłu w sytuacji, gdy

przedsiębiorca legitymuje się decyzją wydaną na rzecz jego poprzednika prawnego

na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z 1958 r. oraz określenia koniecznego zakresu

prawa przedsiębiorcy do korzystania z nieruchomości obciążonej, zgodnie z

przeznaczeniem urządzeń przesyłowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pogłębiona analiza zagadnień związanych z zasadami wykorzystywania

nieruchomości gruntowych przez przedsiębiorstwa, które nie mogą prowadzić

działalności związanej z dostarczaniem wody, odbioru ścieków, wytwarzania

i sprzedaży energii elektrycznej oraz świadczenia usług telekomunikacyjnych, bez

korzystania z urządzeń przesyłowych oraz nieruchomości innych osób, na których

urządzenia te zostały założone, dokonana została w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13 (Biul. Sądu

Najwyższego 2014, nr 4, poz. 9). Wyrażone zostało w niej stanowisko, że

wykonywanie uprawnień w zakresie wynikającym z decyzji wydanej na podstawie

art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości, stanowiącej tytuł prawny do ich wykonywania, nie prowadzi do

nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treści

5

służebności przesyłu. Ma ono decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego, ponieważ jest konsekwencją

zapatrywania, że decyzja administracyjna wydana na podstawie art. 35 ust. 1 i 2

u.z.t.w.n. stanowi tytuł prawny do korzystania z cudzej nieruchomości w zakresie

wynikającym z jej treści oraz kreuje obowiązek znoszenia przez właściciela tej

nieruchomości ograniczeń wynikających z uprawnienia przyznanego wskazanemu

podmiotowi. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym to zagadnienie podziela

argumenty, które legły u podstaw trafnego poglądu.

Z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego uchylony został, przepisem

art. III pkt 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks

cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 94), dekret z dnia 11 października 1946 r. prawo

rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze zm., dalej: „dekr. rzecz”), który w dziale I tytułu

VI zawierał przepisy regulujące służebności gruntowe, a także art. 175 stanowiący,

że służebność może być ustanowiona także na rzecz każdoczesnego właściciela

oznaczonego przedsiębiorstwa. Do takiej służebności stosuje się odpowiednio

przepisy o służebnościach gruntowych.

W okresie do wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 116, poz. 731,

dalej: „ustawa z 2008 r.”) w kodeksie cywilnym nie było przepisu odpowiadającego

treści art. 175 dekr. rzecz. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano

możliwość analogicznego stosowania przepisów regulujących służebności

gruntowe do obciążania nieruchomości przylegającej do sieci wodociągowej,

elektrycznej oraz innej, celem przyznania dostępu do tych sieci nieruchomości

pozbawionej takiego dostępu (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 3 czerwca

1965 r., III CO 34/65, OSNC 1966, nr 7-8, poz.109; z dnia 30 sierpnia 1991 r.,

III CZP 73/91, OSNCP 1992, nr 4, poz.53). Dopuszczono możliwość umownego

ustanowienia służebności gruntowej, która treścią odpowiadała służebności

przesyłu (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP

79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142; postanowienie z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK

73/08, niepubl.). Początkowo przyjmowano, że konieczne jest wskazywanie,

zgodnie z art. 285 § 2 k.c., nieruchomości władnącej. W późniejszym czasie

uznawano, że uprawnienie przysługuje przedsiębiorcy. Wypowiadane były również

6

w orzeczeniach poglądy sprzeciwiające się takiej możliwości, z powołaniem na

obowiązywanie na gruncie prawa rzeczowego zasady enumeratywnego

wyszczególnienia ograniczonych praw rzeczowych. Wskazywano też na

ewentualność umownego przyznania konkretnej osobie względnego prawa do

określonego korzystania z nieruchomości innej osoby (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lipca 2002 r., II CKN 1316/00, niepubl.). Nie wyłączano

również nabycia w drodze zasiedzenia, na podstawie art. 292 k.c., od 1989 r., przez

przedsiębiorstwo przesyłowe służebności o treści odpowiadającej służebności

przesyłu bez konieczności wskazywania nieruchomości władnącej, celem

zwiększenia użyteczności prowadzonego przedsiębiorstwa (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 70/09, OSNC 2010, nr 5, poz.

64; wyrok z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 291/09, niepubl; postanowienia: z dnia

13 października 2011 r., V CSK 502/10, niepubl.; z dnia 13 czerwca 2013 r.,

IV CSK 672/12, niepubl.; z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, niepubl.; z dnia

25 stycznia 2006 r., I CSK 11/05, niepubl.).

Z dniem 3 sierpnia 2008 r. wprowadzone zostały do kodeksu cywilnego

przepisy regulujące służebność przesyłu, która zgodnie z art. 3052

k.c. polega na

możliwości obciążenia nieruchomości na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza

wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49

§ 1, prawem polegającym na tym, że przedsiębiorstwo może korzystać

w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem

tych urządzeń.

Przepisy kodeksu cywilnego mają zastosowanie do stosunków prawnych

kreowanych dobrowolnie przez równorzędne podmioty, w granicach

przewidzianych przez ustawy. Ingerencja w te stosunki prawa publicznego

podejmowana jest w celu zagwarantowania możliwości realizacji różnych postaci

interesu publicznego.

Ograniczenie prawa własności jest dopuszczalne, zgodnie z art. 140 k.c.,

przez ustawy, zasady współżycia społecznego oraz jego społeczno-gospodarcze

przeznaczenie. Dochodzi do niego zarówno regulacjami z zakresu prawa cywilnego,

jak i o charakterze publicznoprawnym. Wkraczanie w prawo własności metodami

przewidzianymi w prawie publicznym dokonywane jest przez przyznanie organom

7

administracji publicznej kompetencji do kształtowania treści stosunków prawnych.

Tytuł do jednorazowego wykorzystania nieruchomości w określonym celu lub

wykorzystywania jej w pewnych celach przez dłuższy czas, może wynikać z ustawy

lub z umowy z jej właścicielem oraz z aktu administracyjnego. Wydanie aktu

administracyjnego może stanowić przesłankę, od której zależy możliwość

dokonania czynności cywilnoprawnej albo zastępować tę czynność, powodując

wprost powstanie praw i obowiązków, bez potrzeby składania oświadczeń woli

przez podmioty stosunku prawnego. Do tej drugiej kategorii należą postanowienia

ustaw regulujących wywłaszczenie, polegające na pozbawieniu lub ograniczeniu

prawa własności w celu nabycia go przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu

terytorialnego dla zrealizowania celów publicznych, objęte obecnie również art. 21

ust. 2 Konstytucji z 1997 r.

W okresie od dnia 5 kwietnia 1958 r. do dnia 31 lipca 1985 r. obowiązywała

ustawa z dnia 12 marca 1958 r., która przewidywała, że chociaż o wywłaszczenie

może ubiegać się zainteresowany organ administracji państwowej, instytucja lub

przedsiębiorstwo państwowe, to może ono nastąpić jedynie na rzecz Skarbu

Państwa (art. 2 ust. 1 i 2). Jego dopuszczalność uzależniona była od niezbędności

danej nieruchomości dla realizacji konkretnych celów publicznych (art. 3 ust. 1).

Wywłaszczenie mogło polegać na całkowitym odjęciu lub ograniczeniu prawa

własności lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości lub jej części (art. 4 i art.

5 ust. 1). Przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego ubiegający się

o nie był zobowiązany do wystąpienia do właściciela o dobrowolne odstąpienie

nieruchomości i w razie osiągnięcia porozumienia, do zawarcia we właściwej formie

umowy nabycia jej. W rozdziale 5 u.z.t.w.n. unormowany został szczególny tryb

wywłaszczenia, obejmujący także art. 35, który stanowił, że organy administracji

państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogą za zezwoleniem

naczelnika gminy, a w miastach prezydenta lub naczelnika miasta (dzielnicy),

zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie z zatwierdzoną

lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do przesyłania

płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności

i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia (ust. 1); osobom

upoważnionym przez właściwy organ, instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe

8

przysługuje prawo dostępu do tych przewodów i urządzeń w celu wykonywania

czynności związanych z ich konserwacją (ust. 2). Do wywłaszczenia nieruchomości

w zwykłym trybie mogło dojść, gdy wskutek założenia i przeprowadzenia

przewodów i urządzeń nieruchomość nie nadawała się do dalszego racjonalnego

jej użytkowania przez właściciela na cele dotychczasowe (ust. 3). Z art. 36 u.z.t.w.n.

wynikało, że wynagrodzenie za straty spowodowane działaniami przewidzianymi

w art. 35 ust. 1 i 2 strony ustalały wzajemnie na podstawie porozumienia, a w razie

sporu właściwy organ orzekał o nim decyzją administracyjną.

W art. 42, objętym rozdziałem szóstym, dotyczącym zajęcia nieruchomości,

wskazane zostało, że naczelnik powiatu może zezwolić na czasowe zajęcie

nieruchomości na okres nie dłuższy niż dwa lata, jeżeli było to niezbędne dla

czasowego tylko czynienia z niej określonego użytku, którego osiągnięcie nie

wymagało wywłaszczenia, ani wzniesienia na niej trwałych urządzeń. Po upływie

dwóch lat zajęcie ustawało z mocy prawa i nie mogło być przedłużone. Za zajęcie

nieruchomości przysługiwało również wynagrodzenie (art. 44).

Od dnia 5 kwietnia 1958 r. do 31 grudnia 1964 r. ograniczenie prawa

własności ustanawiane decyzją administracyjną w celu umożliwienia wykorzystania

nieruchomości na cele przesyłowe funkcjonowało w systemie prawnym obok

służebności przesyłu, ale przedsiębiorstwa nie państwowe nie korzystały

z możliwości ustanowienia jej ani na swoją rzecz, ani na rzecz Skarbu Państwa,

w imieniu którego wykonywały wszelkie prawa rzeczowe.

W okresie od wejścia w życie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r.

Nr 30, poz. 126 ze zm., dalej: „u.g.g.”) - która uchyliła ustawę z 12 marca 1958 r. -

od dnia 1 sierpnia 1985 r. do dnia 31 grudnia 1997 r. przesłanki i tryb

wywłaszczania nieruchomości określone były przepisami rozdziału szóstego.

Rozumienie wywłaszczenia (art. 47 ust. 1) nie różniło się od przyjętego uchyloną

ustawą, dokonywane było decyzją administracyjną, prowadziło do nabycia

własności przez Skarb Państwa lub gminę, i do wygaśnięcia innych obciążających

ją praw (art. 50 ust. 1), za odszkodowaniem (art. 55 ust. 1). Z art. 46 ust. 1 i 2 u.g.g.

wynikało, że przepisy o wywłaszczaniu stosuje się, jeżeli cele publiczne nie mogą

być zrealizowane w inny sposób, a nieruchomość nie może być nabyta w drodze

9

umowy. Według art. 70 ust. 1 i 3 (art. 75 pierwotnego tekstu) zakładanie

i przeprowadzanie na nieruchomościach, zgodnie z decyzją o warunkach zabudowy

i zagospodarowania terenu, ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń służących

do przesyłania płynów, pary, gazów i energii elektrycznej oraz urządzeń

technicznych łączności i sygnalizacji, a także innych podziemnych lub nadziemnych

urządzeń technicznych niezbędnych do korzystania z tych przewodów i urządzeń,

wymaga zezwolenia rejonowego organu rządowej administracji ogólnej. Jeżeli

założenie i przeprowadzenie przewodów i urządzeń uniemożliwia dalsze racjonalne

korzystanie z nieruchomości przez właściciela na cele dotychczasowe,

nieruchomość podlega wywłaszczeniu w trybie i na zasadach przewidzianych

w ustawie. Właściciel miał obowiązek udostępnienia nieruchomości osobom

i jednostkom zobowiązanym do wykonywania czynności związanych

z eksploatacją i konserwacją założonych przewodów i urządzeń (art. 70 ust. 2).

Wydanie zezwolenia na założenie na nieruchomości urządzeń przesyłowych

poprzedzało przeprowadzenie negocjacji z właścicielem nieruchomości o uzyskanie

zgody na wykonanie tych prac i mogło być udzielone, gdy właściciel zgody nie

wyraził (art. 73). Wynagrodzenie za straty wyrządzone zajęciem i przysługiwało

właścicielowi od jednostki, której udostępniono nieruchomość. W razie braku

porozumienia, ustalał je organ administracji według zasad przewidzianych dla

wywłaszczenia (art. 74 ust. 1 i 2).

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn.

tekst: Dz.U. z 2010 r., Nr 102, poz. 651 ze zm., dalej: „u.g.n.”) weszła w życie

w dniu 1 stycznia 1998 r., uchyliła ustawę z dnia 29 kwietnia 1995 r. Wywłaszczanie

nieruchomości objęte zostało przepisami rozdziału czwartego w dziale III,

dotyczącym wykonywania, ograniczania lub pozbawiania praw do nieruchomości.

W art. 112 wskazane zostało, że wywłaszczenie dotyczy nieruchomości położonych

na obszarach przeznaczonych w planach miejscowych na cele publiczne albo dla

których wydana została decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego

i polega na pozbawieniu albo ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności,

prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości

i może być dokonane, jeżeli cele publiczne nie mogą być zrealizowane w inny

sposób niż przez pozbawienie albo ograniczenie praw do nieruchomości, a prawa

10

te nie mogą być nabyte w drodze umowy. Do wszczęcia postępowania może dojść

z urzędu w wyniku zawiadomienia złożonego przez podmiot, który zamierza

realizować cel publiczny (art. 115 ust. 1) Decyzję w sprawie wywłaszczenia

nieruchomości jedynie na rzecz Skarbu Państwa albo jednostki samorządu

terytorialnego podejmuje starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji

rządowej (art. 112 ust. 4 i art. 113 ust. 1). Zgodnie z art. 124 ust.1 u.g.n. starosta

może ograniczyć, w drodze decyzji, sposób korzystania z nieruchomości przez

udzielenie zezwolenia na zakładanie i przeprowadzenie na nieruchomości ciągów

drenażowych, przewodów i urządzeń służących do przesyłania lub dystrybucji

płynów, pary, gazów i energii elektrycznej oraz urządzeń łączności publicznej

i sygnalizacji, a także innych podziemnych, naziemnych lub nadziemnych obiektów

i urządzeń niezbędnych do korzystania z tych przewodów i urządzeń, jeżeli

właściciel lub użytkownik wieczysty nieruchomości nie wyraża na to zgody.

Ograniczenie to następuje zgodnie z planem miejscowym, a w przypadku braku

planu, zgodnie z decyzją o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego.

Udzielenie zezwolenia z urzędu albo na wniosek organu wykonawczego

jednostki samorządu terytorialnego, innej osoby lub jednostki organizacyjnej

powinno być poprzedzone rokowaniami osoby lub jednostki organizacyjnej

zamierzającej wystąpić z wnioskiem z właścicielem lub użytkownikiem wieczystym,

zmierzającymi do uzyskania zgody na wykonanie prac określonych w art. 124 ust. 1.

Do wniosku należy dołączyć dokumenty z tych rokowań (art. 124 ust. 3).

Jeżeli założenie lub przeprowadzenie ciągów, przewodów lub urządzeń

uniemożliwiałoby właścicielowi dalsze prawidłowe korzystanie z nieruchomości

w sposób dotychczasowy albo zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem,

właściciel może żądać aby starosta lub podmiot występujący z wnioskiem nabył od

niego na rzecz Skarbu Państwa, w drodze umowy, własność lub użytkowanie

wieczyste nieruchomości (art. 124 ust. 5). Ostateczna decyzja wydana na

podstawie art. 124 ust. 1 stanowi podstawę dokonania wpisu w księdze wieczystej

(art. 124 ust. 7).

W art. 124 ust. 6 określony został obowiązek udostępnienia przez właściciela

lub użytkownika wieczystego nieruchomości w celu wykonania czynności

związanych z konserwacją oraz usuwaniem awarii założonych ciągów, przewodów

11

lub urządzeń, który podlega egzekucji. Decyzję o zobowiązaniu właściciela lub

użytkownika wieczystego lub osoby, której przysługują inne prawa rzeczowe do

nieruchomości w celu wykonania czynności związanych z konserwacją, remontami

oraz usuwaniem awarii założonych w niej urządzeń wydaje starosta na okres

nieprzekraczający sześciu miesięcy (art. 124 b ust. 1, 2 i 3). Wykonanie tego

obowiązku podlega egzekucji administracyjnej (art. 124 b ust.5). Za udostępnienie

nieruchomości i wyrządzone szkody przysługuje odszkodowanie uzgodnione przez

podmiot, któremu udostępniono nieruchomość z właścicielem lub użytkownikiem

wieczystym lub uprawnionym z innego prawa rzeczowego, a w razie niedojścia do

porozumienia w okresie 30 dni, starosta wszczyna postępowanie w sprawie

ustalenia odszkodowania (art. 124 b ust. 4).

Analiza przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. prowadzi do wniosku, że

przedsiębiorca posługujący się w prowadzonej działalności urządzeniami

przesyłowymi, zainstalowanymi na nieruchomości stanowiącej własność innej

osoby, mógł uzyskać tytuł do korzystania z niej w tym celu, w postaci decyzji

wydanej przez organ administracyjny, mającej charakter wywłaszczeniowy,

polegający na ograniczeniu prawa własności nieruchomości przez uprawnienie

przedsiębiorcy do korzystania z niej, w związku z koniecznością założenia tych

urządzeń (art. 35 ust. 1). Istota praw i obowiązków przedsiębiorcy, przyznanych tą

decyzją, była niejednolicie określana w doktrynie i orzecznictwie. Uznawano ją za

źródło prawa podmiotowego, którego treścią było uprawnienie do korzystania

z cudzej nieruchomości, powstałego na skutek trwałego posadowienia na niej

urządzeń przesyłowych i dostępu do nich albo jako osobiste prawo, powodujące

nawiązanie stosunku cywilnoprawnego o ciągłym charakterze, albo jako

ograniczone prawo rzeczowe, służebność, służebność szczególnego rodzaju,

zwaną niekiedy służebnością przesyłu. Wątpliwości te dotyczyły również

odpowiadających art. 35 ust. 1 uregulowań późniejszych ustaw.

Dominujące było zapatrywanie, że decyzja wydana na podstawie art. 35 ust.

1 u.z.t.w.n. oraz art. 70 ust. 1 u.g.g. i art. 124 ust. 1 u.g.n. była aktem kształtującym

treść prawa własności, zgodnie z art. 140 k.c. Nie powodowała powstania

służebności w ścisłym znaczeniu, ponieważ skutki ograniczenia własności różnią

się od skutków wywołanych obciążeniem nieruchomości służebnością, a wspólny

12

jest obowiązek znoszenia przez właściciela zmian w przysługującym mu prawie

własności nieruchomości. Z decyzji wynikają uprawnienia o charakterze

administracyjnym. Przeważało w orzecznictwie stanowisko, że decyzje wydane na

podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n., art. 70 ust. 1 u.g.g. lub art. 124 ust. 1 u.g.n.

prowadziły do trwałego ograniczenia prawa własności nieruchomości,

ukształtowanego przebiegiem urządzeń przez obszar, w którym nie mogło być

wykonywane to prawo. Wskazane ustawy nie przewidywały czasowego

ograniczenia uprawnień właściciela (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

20 stycznia 2010 r., III CZP 116/09, OSNC – ZD 2010, nr 3, poz. 92; wyroki: z dnia

9 marca 2007 r., II CSK 457/06, niepubl.; z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 156/07,

OSNC 2008, nr 9, poz. 103; z dnia z dnia 9 stycznia 2008 r., II CSK 432/07,

niepubl.) Pogląd o czasowym charakterze trwałości ograniczeń wyrażony w wyroku

z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05 (niepubl.) uznać należy za odosobniony.

Prawa i obowiązki powstałe w następstwie wydania decyzji są wprawdzie

zbliżone do tych będących konsekwencją obciążenia nieruchomości służebnością

gruntową, ale źródłem ich powstania jest ustawa i wydana na jej podstawie decyzja

administracyjna, należące do sfery publicznoprawnej (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP 80/05, OSNC 2006, nr 9, poz. 146;

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 marca 2002 r., V CKN 1863/00; z dnia

10 lipca 2002 r., II CKN 1316/00; z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 680/04; z dnia

9 marca 2007 r., II CSK 457/06; z dnia 21 stycznia 2009 r., II CSK 394/08,

niepublikowane). W postanowieniu z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/08 (OSNC

2020, nr 1, poz. 15) Sąd Najwyższy określił skutki wywołane decyzją

administracyjną, wydaną na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. jako swego rodzaju

służebność, nazywaną służebnością publiczną lub przesyłową.

Decyzje administracyjne są aktami administracyjnymi, charakteryzującymi

się trwałością, stosownie do art. 16 § 1 k.p.a., chyba że ustawodawca zdecyduje

o ograniczeniu w czasie mocy wiążącej decyzji (art. 42 u.z.t.w.n.), art. 124 b ust. 3

u.g.n., a nawet jej zniesieniu. Jako zasadę przyjmuje się, że norma prawna

zindywidualizowana i skonkretyzowana w decyzji wiąże tak długo, jak długo istnieje

stan faktyczny odpowiadający stanowi opisanemu w abstrakcyjnej normie prawnej,

która była podstawą stosunku prawnego objętego decyzją. Za trwałością decyzji

13

wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. przemawia systematyka ustawy,

w szczególności porównanie tego przepisu z art. 42 u.z.t.w.n., jak też charakter

założonych urządzeń będących składnikami struktury technicznej urządzeń, którymi

posługuje się przedsiębiorstwo. Nie mogą one być od tej struktury odłączone

i przesunięte w jej obrębie w inne miejsce. Większość z nich to specyficzne

urządzenia liniowe, analizy ich charakteru dokonał Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z dnia 16 października 2012 r., (OTK-A 2012, nr 9, poz. 106).

Uchylenie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. nie pozbawia mocy wiążącej

decyzji wydanej na podstawie objętej nią regulacji, chociaż w kolejnych ustawach

z dnia 29 kwietnia 1985 r. i z dnia 21 sierpnia 1997 r. nie zamieszczono,

w przepisach wprowadzających je, przepisów wprost wskazujących na korzystanie

z nabytych uprawnień w oparciu o postanowienia nowej ustawy. Porównanie treści

art. 35 u.z.t.w.n. z treścią art. 70 u.g.g. i art. 124 u.g.n. prowadzi do wniosku, że

regulują one tę samą instytucję, a zatem do stosunku prawnego

skonkretyzowanego w decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n., po

jego uchyleniu znajdują zastosowanie przepisy, którymi ustawodawca zastąpił go

w systemie prawnym. Oznacza to, że przedsiębiorca posługujący się urządzeniami

przesyłowymi, które zainstalował na cudzej nieruchomości, ograniczając

uprawnienia jej właściciela na podstawie decyzji wydanej w oparciu o art. 35 ust. 1

u.z.t.w.n., ma obecnie tytuł do utrzymywania na tej nieruchomości tych urządzeń.

Decyzja ta nie traci mocy po uchyleniu art. 35 ust. 1. W razie potrzeby wejścia na

nieruchomość w celu konserwacji lub naprawy urządzeń, po uchyleniu art. 35 ust.

2 u.z.t.w.n., przedsiębiorca może na podstawie art. 124 ust. 6, uzyskać decyzję

zezwalającą mu na dostęp do nich.

Trwałość skutków decyzji wydanych na podstawie art. 35 ust.1 u.z.t.w.n., art.

70 ust. 1 u.g.g. i art. 124 ust 1 u.g.n., obejmujących ograniczenie prawa własności

nieruchomości w określony w decyzjach sposób, dotyczy zarówno osoby, która była

właścicielem w chwili wydania decyzji, jak i każdego kolejnego właściciela.

Na uprawnienie objęte tymi decyzjami może powoływać się przedsiębiorca, który

w związku z tymi decyzjami zainstalował je, jak też, każdy kolejny, który uzyskał

tytuł prawny do tych urządzeń i jest odpowiedzialny za ich eksploatację i utrzymanie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 156/07,

14

OSNC 2008, nr 9, poz. 103 oraz uchwałę Sądu najwyższego z dnia 20 stycznia

2010 r., III CZP 116/09, OSNC - ZD 210, nr 3, poz. 92).

Wydanie decyzji na podstawie art. 35 u.z.t.w.n. oznaczało, że prawo

własności nieruchomości zostało trwale ograniczone, ponieważ właściciel musiał

bezterminowo godzić się na zainstalowanie urządzeń przedsiębiorcy przesyłowego

na swojej nieruchomości, trwanie tych urządzeń na jego gruncie i podejmowanie

przez przedsiębiorcę koniecznych czynności technicznych dla utrzymania ich

w stanie zdatnym do zaspokajania potrzeb społecznych. Z decyzji tej pośrednio

wynikało, w związku z ograniczeniem prawa właściciela, uprawnienie

przedsiębiorcy do posadowienia urządzeń przesyłowych na jego gruncie,

a upoważnienie do wstępu na ten grunt w celu podjęcia niezbędnych czynności

mających na celu utrzymanie urządzeń w należytym stanie, miało źródło w ustawie.

W związku z niewygaszeniem przez ustawodawcę skuteczności tego rodzaju

decyzji po wejściu w życie przepisów o służebności przesyłu, przedsiębiorca ma

w dalszym ciągu tytuł prawny do korzystania z cudzej nieruchomości na te cele,

które określono w decyzji. Źródłem jego uprawnienia do wejścia na nieruchomość

był przepis ustawy (art. 35 ust. 2 u.z.t.w.n.; art. 70 ust. 2 u.g.g.),a obecnie, w razie

nieuzyskania na to zgody właściciela, może nim być decyzja administracyjna

(art. 124 ust. 3 u.g.n.). Konsekwencją uregulowania decyzją administracyjną

korzystania przez przedsiębiorcę z nieruchomości stanowiącej własność innej

osoby, jest poddanie administracyjnemu prawu i postępowaniu wszelkich kwestii

wiążących się z tak ukształtowanymi relacjami między właścicielem i przedsiębiorcą,

jeżeli ustawa inaczej nie stanowi.

We wszystkich ustawach regulujących zasady i tryb wywłaszczania

nieruchomości jako regułę przyjęto, że publicznoprawna ingerencja w prawo

własności dla zrealizowania celu publicznego jest możliwa dopiero wtedy, gdy

podmiot zabiegający o wykonanie go nie zdoła wyjednać zgody właściciela na

zawarcie umowy prowadzącej do uzyskania przez Skarb Państwa lub jednostkę

samorządu terytorialnego tytułu prawnego do niej. W przepisach ogólnych ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. zamieszczony został art. 6, określający obowiązek podjęcia

negocjacji przez ubiegającego się o wywłaszczenie z właścicielem nieruchomości.

Nie doszło do powtórzenia go w rozdziale o „szczególnym trybie wywłaszczenia”, to

15

jednak nie było podstaw do wyłączenia możliwości umownego ograniczenia

własności nieruchomości, skoro nie było przepisu wyłączającego taką

ewentualność. W kolejnych ustawach możliwość wydania decyzji zezwalającej na

zajęcie nieruchomości w celu umieszczenia na nich urządzeń przesyłowych

uzależniona została od nieuzyskania zgody właściciela na zawarcie umowy

określającej prawo przedsiębiorcy do korzystania z jego nieruchomości (art. 73

u.g.g., art. 124 ust. 3 u.g.n.). Umowa musi gwarantować trwałość nawiązanego

stosunku prawnego, z uwagi na charakter urządzeń i cel ograniczenia prawa

własności nieruchomości. Treść stosunku cywilnego wykreowanego przez

właściciela nieruchomości i przedsiębiorcę w orzecznictwie sądowym określano

jako służebność gruntową, która treścią odpowiada służebności przesyłu

początkowego.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o wskazanej treści.