III CZP 26/14

Sygn. akt III CZP 26/14

UCHWAŁA

Dnia 6 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie ze skargi dłużnika R.O. na czynność Komornika Sądowego przy Sądzie

Rejonowym w W. w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego w

sprawie […]

przy uczestnictwie wierzyciela P. I. S. w Luksemburgu

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 czerwca 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 14 lutego 2014 r.

"1. Czy w świetle art. 30 ust. 2 w zw. z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn.

Dz.U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.) aplikant komorniczy

w sprawie o świadczenie pieniężne, nie przekraczające kwoty

stanowiącej równowartość stukrotnego przeciętnego wynagrodzenia

miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim,

w rozumieniu art. 33 ust. 1 ustawy, do skutecznego dokonania

czynności egzekucyjnych, w tym wydania postanowienia o ustaleniu

kosztów i zakończeniu postępowania, powinien legitymować się

upoważnieniem komornika do dokonania konkretnej czynności

egzekucyjnej czy też wystarczy upoważnienie ogólne do czynności

egzekucyjnych w danej sprawie?

2. W sytuacji gdy ogólne upoważnienie jest niewystarczające, czy

czynność dokonana na podstawie takiego upoważnienia jest

czynnością istniejącą, czy też wadliwą podlegającą uchyleniu?"

podjął uchwałę:

Upoważnienie aplikanta komorniczego przez komornika

sądowego na podstawie art. 30 ust. 2 w związku z art. 33 ust. 1

2

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych

i egzekucji (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1376 ze zm.)

do samodzielnego wykonywania określonych czynności

egzekucyjnych nie obejmuje wydania postanowienia o ustaleniu

kosztów egzekucji i zakończeniu egzekucji. Takie postanowienie

podpisane przez aplikanta komorniczego jest nieistniejące.

3

UZASADNIENIE

W sprawie o egzekucję świadczenia pieniężnego w wysokości 826,16 zł

komornik sądowy przy Sądzie Rejonowym w G. upoważnił aplikanta komorniczego

na podstawie art. 30 ust. 2 w związku z art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia

o komornikach sądowych i egzekucji (jedn. tekst: Dz.U. z 2011 r., Nr 231, poz. 137

ze zm., dalej: „u.k.s.e.” lub „ustawa o komornikach”) do dokonania w tej sprawie

czynności egzekucyjnych, niezbędnych dla prawidłowego postępowania

egzekucyjnego.

W dniu 9 października 2012 r. wydane zostało postanowienie o ustaleniu

kosztów postępowania egzekucyjnego, z wyszczególnieniem opłat, wydatków i ich

wysokości, obciążeniu nimi dłużnika oraz o zakończeniu postępowania

egzekucyjnego. W komparycji postanowienia jako wydający je wpisany został

komornik, natomiast jego sentencję i uzasadnienie podpisał aplikant komorniczy,

powołując się na upoważnienie komornika.

Sąd Rejonowy oddalił skargę dłużnika na to postanowienie, w której

kwestionował on obciążenie go obowiązkiem ponoszenia kosztów egzekucyjnych.

W zażaleniu dłużnik podniósł zarzut niezastosowania przez Sąd Rejonowy

art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i nieuwzględniania, że

ryzyko niecelowego wszczęcia egzekucji obciąża wierzyciela.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości,

którym dał wyraz w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Dotyczą one kwestii

dopuszczalności podejmowania przez aplikanta komorniczego czynności

w postępowaniu egzekucyjnym, sposobu upoważniania go przez komornika do ich

wykonania i skutków podjęcia czynności na podstawie nieprawidłowego

upoważnienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W części trzeciej Kodeksu postępowania cywilnego zamieszczone zostały

przepisy regulujące postępowanie egzekucyjne. Zgodnie z art. 758 k.p.c.

prowadzenie spraw egzekucyjnych należy do właściwości sądów rejonowych

i działających przy nich komorników. Określenie rozumienia „sprawy egzekucyjne”

nie zostało dokonane ani w wymienionym przepisie, ani w dalszych uregulowaniach

4

tej księgi. W doktrynie i orzecznictwie jego znaczenie wyjaśniane jest przez

odniesienie do treści art. 1 k.p.c., skoro postępowanie egzekucyjne ma na celu

wyegzekwowanie świadczenia objętego tytułem wykonawczym, wydanym przez

sąd w sprawie cywilnej. Przyjmowane jest zatem, że sprawami egzekucyjnymi,

w rozumieniu art. 758 k.p.c., są sprawy dotyczące przymusowego wykonania

tytułów wykonawczych, wydanych przez sąd w sprawach z zakresu prawa

cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy, jak również w innych

sprawach, do których stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego, przy

użyciu środków przymusu przewidzianych w części trzeciej kodeksu postępowania

cywilnego oraz wyjątkowo, stosownie do art. 773 § 1 k.p.c., sprawy należące do

właściwości administracyjnych organów egzekucyjnych.

Czynności egzekucyjne z zasady należą do komorników, a kompetencja

sądu ograniczona została do tych czynności egzekucyjnych, które wskazują

przepisy szczególne (art. 759 § 1 k.p.c.). Poza funkcją organu egzekucyjnego sąd

wykonuje nadzór nad komornikami (art. 759 § 2 k.p.c.), polegający na dbaniu

o prawidłowy tok postępowania i legalność podejmowanych działań.

Czynności podejmowane w postępowaniu egzekucyjnym obejmują,

wyodrębnione w doktrynie, przy uwzględnieniu swoistych cech i funkcji jakie

realizują w tym postępowaniu, dwie kategorie: czynności egzekucyjne i czynności

postępowania egzekucyjnego. W przepisach kodeksu postępowania cywilnego

normujących postępowanie egzekucyjne ani w zamieszczonych w ustawie

o komornikach sądowych i egzekucji, nie zostało wyjaśnione rozumienie tych pojęć,

a ma ono znaczenie dla skonkretyzowania czynności, które komornik, co do zasady

uprawniony i zobowiązany do osobistego ich wykonywania, może zlecić asesorowi

lub przekazać aplikantowi, na podstawie upoważnienia.

W doktrynie podejmowane były liczne próby zdefiniowania pojęcia

„czynności egzekucyjne”, które doprowadziły do wypracowania cech tego rodzaju

aktywności, prowadzących do konkluzji, że czynnością egzekucyjną jest każde

określone co do czasu, formy, miejsca i treści działanie (faktyczne i prawne)

powołanego do tego organu, na podstawie przyznanych mu władczych uprawnień,

dla zaspokojenia wierzyciela, podejmowane w stosunku do osób podlegających

5

egzekucji, wyróżniające się stosowaniem środków przymusu, podjęte w toczącej

się egzekucji sądowej, ściśle z nią związane i wywołujące skutki w jej ramach.

Czynnościami postępowania egzekucyjnego to działania organu

egzekucyjnego podejmowane przed wszczęciem egzekucji lub poza nią, mające na

celu zapewnienie prawidłowej formy wniosku o przeprowadzenie egzekucji, żądanie

złożenia wyjaśnień, wysłuchanie stron, podjęcie decyzji w formie postanowień

w przedmiocie zawieszenia, umorzenia postępowania, ustalenia kosztów

postępowania egzekucyjnego, działania związane ze zbiegiem egzekucji

administracyjnej i sądowej, dotyczące złożenia uzyskanego w egzekucji przedmiotu

świadczenia do depozytu sądowego lub na rachunek depozytowy sądu,

podejmowane przez sąd działania nadzorcze nad czynnościami komornika.

Stanowią one niezbędne uzupełnienie czynności egzekucyjnych, ponieważ

w pośredni sposób umożliwiają doprowadzenie egzekucji do zamierzonego celu.

Działania uczestników postępowania uznawane są za czynności procesowe.

Uregulowanie art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze u.k.s.e. odnosi się do art. 759 § 1

k.p.c. i określa domniemanie kompetencji komornika do wykonywania czynności

egzekucyjnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w innych ustawach.

Z treści art. 2 ustępu drugiego wynika obowiązek osobistego wykonywania tych

czynności przez komornika i możliwość, wykonywania ich przez inne podmioty, jeśli

zezwoli na to przepis prawa. Odnosi się ono do przepisów art. 30 ust. 2 art. 33, art.

oraz art. 36 u.k.s.e.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 u.k.s.e., do samodzielnego wykonywania

określonych czynności egzekucyjnych, do których upoważniony jest asesor

komorniczy, może być upoważniony przez komornika aplikant komorniczy po

upływie roku od dnia rozpoczęcia aplikacji komorniczej. Upoważnienie powinno być

dokonane w formie pisemnej i wskazywać te czynności.

W art. 33 u.k.s.e. przewidziane zostało uprawnienie komornika do zlecenia

asesorowi komorniczemu przeprowadzenia egzekucji w sprawach o świadczenie

pieniężne oraz w sprawach o zabezpieczenie roszczenia pieniężnego, przy

uwzględnieniu określonej wysokości świadczenia i roszczenia, a w innych

sprawach (ust. 2) dokonanie określonych czynności, z wyłączeniem wskazanych

w punktach 1 do 6. Z zakresu wskazanych czynności, które komornik może zlecić

6

asesorowi komorniczemu wynika, że wyszczególnienie czynności ma charakter

wyczerpujący. W sprawach objętych ust. 1 może on wykonywać wszystkie

czynności egzekucyjne, a wyłączenie egzekucji z nieruchomości oraz podjęcia

działań wymienionych w ust. 2 dotyczy czynności uznanych przez ustawodawcę za

mogące stwarzać trudności, z uwagi na skomplikowany charakter lub dużą wartość

świadczenia. Nie ma przeszkód do określenia przez komornika węższego zakresu

uprawnienia asesora komorniczego.

Skoro art. 30 ust. 2 u.k.s.e. przewiduje możliwość samodzielnego

wykonywania przez aplikanta komorniczego konkretnych („określonych”) czynności

egzekucyjnych, to komornik nie może upoważnić go do dokonania czynności

należących do kategorii czynności postępowania egzekucyjnego, w tym wydania

postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego. Powoływanie się

zatem przez aplikanta komorniczego, przy podejmowaniu czynności należącej do

zakresu czynności postępowania egzekucyjnego, na upoważnienie udzielone mu

przez komornika nie mogło odnieść zamierzonego skutku. Ponadto ogólnie

sformułowane upoważnienie nie określało uprawnienia do wydania postanowienia

o ustaleniu kosztów egzekucji. Postanowienie w tej kwestii może w zasadzie być

wydane dopiero po zakończeniu egzekucji albo pewnego etapu postępowania

egzekucyjnego. Za czynność egzekucyjną o charakterze faktycznym uznawane jest

natomiast ściągnięcie kosztów, dokonywane wraz z dochodzonym roszczeniem

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP37/11, OSNC 2012,

nr 3, poz. 32).

Wykonywanie czynności egzekucyjnych przez aplikanta komorniczego

stanowi wyjątek od obowiązku osobistego ich wypełniania przez komornika,

a zatem upoważnienie powinno być ściśle określone. Wskazanie „określonych

czynności egzekucyjnych” oraz zastrzeżenie pisemnej formy upoważnienia

oznacza, że upoważnienie powinno określać czynności, które aplikant może

wykonywać. Nie spełnia tych wymagań stwierdzenie, że upoważnienie dotyczy

„czynności egzekucyjnych, niezbędnych do prawidłowego postępowania

egzekucyjnego w niniejszej sprawie” W ramach zatem spraw określonych w art. 33

ust. 1 i 2 u.k.s.e., zleconych asesorowi i aplikant nie może być upoważniony do

podjęcia postanowienia o ustaleniu kosztów egzekucyjnych. Podkreślenia wymaga

7

również, że wydanie postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania

egzekucyjnego należy do czynności o charakterze orzeczniczym, które może

wykonywać jedynie ustawowo upoważniony organ egzekucyjny i z tych względów

nie jest możliwe przekazanie tej kompetencji osobie, która nie jest takim organem.

Nie może zastąpić komornika w podjęciu tej czynności aplikant komorniczy.

Wskazuje na to treść art. 770 zdanie trzecie k.p.c., stwierdzając, że komornik ustala

koszty egzekucji postanowieniem, jeżeli przeprowadzenie egzekucji należy do

niego, a nie do sądu, stosownie do art. 759 § 1 k.p.c. Nie ma także podstaw do

przyjęcia, że samodzielną czynnością aplikanta mogłoby być podpisanie

postanowienia o ustaleniu kosztów egzekucji, w którego komparycji wpisany jest

komornik jako wydający to postanowienie.

Dopuszczalność wykonywania czynności egzekucyjnych przez aplikanta

komorniczego podyktowana była względami szkoleniowymi, praktycznym

przyuczaniem się do wykonywania zadań komornika. Stosownie do § 3

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2007 r. w sprawie

organizacji i przebiegu aplikacji komorniczej (Dz.U. Nr 244, poz. 1804 ze zm.)

aplikant komorniczy odbywa praktykę u komornika, której celem jest zapoznanie się

z całokształtem czynności należących do zakresu obowiązków komornika,

w szczególności przygotowuje projekty dokumentów sporządzanych

w poszczególnych sprawach przez komornika sadowego. Przyznanie mu

uprawnienia do wykonania samodzielnie określonych czynności stanowi kolejny,

zaawansowany etap szkolenia. Aplikant może również wykonywać czynności

związane z obsługą kancelarii komorniczej o charakterze technicznym, w ramach

łączącej go z komornikiem umowy o pracę (art. 36 ust. 2 u.k.s.e.), bez

upoważnienia ze strony komornika.

Zgodnie z treścią art. 324 § 3 k.p.c. sentencję wyroku podpisuje cały skład

sądu. W odniesieniu do uzasadnienia wyroku obowiązek taki przewiduje art. 330

k.p.c., z uwzględnieniem przewidzianych wyjątków. Do postanowień stosuje się

odpowiednio te same zasady, stosownie do art. 361 k.p.c., z tym, że postanowienie

wydane na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 358 k.p.c., wiąże sąd od chwili,

w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem. Uregulowania te są wyrazem

obowiązku sądu jako organu uprawnionego do wydawania orzeczeń i w tym

8

podejmowania osobiście czynności prowadzących do skonstruowania prawnie

skutecznego orzeczenia. Z ogólnego odesłania przewidzianego w art. 13 § 2 k.p.c.,

wynika, że przepisy o procesie, trybie postępowania cywilnego wyczerpująco

uregulowanego, stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowania

cywilnego, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Oznacza to, że zasady

dotyczące wymagania podpisywania orzeczeń stosuje się także wprost do

postanowień wydawanych przez komornika. Dotyczy to również postanowienia

o ustaleniu kosztów egzekucji, skoro art. 770 zdanie trzecie k.p.c. wskazuje na

niego jako organ egzekucyjny w sprawie należącej do jego kompetencji.

Złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie urzędowym (art. 244 § 1

k.p.c.), do których należą orzeczenia wydawane w postępowaniu cywilnym, w tym

i w postępowaniu egzekucyjnym, lub na dokumencie prywatnym (art. 245 k.p.c.),

przez osobę uprawnioną do sporządzenia dokumentu, decyduje o jego

autentyczności i mocy prawnej, oznacza zgodność treści dokumentu z wolą osoby

podpisującej. Podpis złożony pod orzeczeniem wydanym przez sąd, jak i pod

postanowieniem wydanym przez komornika, należy do elementów konstrukcyjnych

orzeczenia. Łączy się z nim wiarygodność dokumentu i przyjęcie przez

podpisującego odpowiedzialności za treść i skutki orzeczenia. Brak podpisu osoby

wskazanej jako sporządzająca dokument, uniemożliwia uznanie go za dokument

urzędowy. Podpisanie sentencji orzeczenia przez cały skład orzekający,

a w odniesieniu do postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym także

uzasadnienia, jest wymaganiem bezwzględnym (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 18 kwietnia 1979 r., III CRN 60/79, niepubl.; uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 125/96, OSNC 1997, nr 5, poz. 5).

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CZP 29/00,

OSNC 2001, nr 2, poz. 25 wyrażony został pogląd, podzielony przez skład Sądu

Najwyższego rozpoznający przedstawione zagadnienie prawne, że wyrok, którego

sentencji skład sądu nie podpisał, nie istnieje w znaczeniu prawno-procesowym,

także wówczas, gdy został ogłoszony. Sąd Najwyższy podkreślił, że pogląd ten

dotyczy braku podpisów sędziów pod sentencją wyroku, zaaprobowany został

również w postanowieniu z dnia 4 kwietnia 2003 r., III CZP 10/03, niepubl.)

Nie prowadzi jednak do odmiennej oceny sytuacja, w której orzeczenie podpisane

9

zostało przez sędziego, który nie brał udziału w wydaniu orzeczenia (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2007 r., IV CSK 366/06, niepubl.), przez osobę

nieposiadającą kompetencji do wydania orzeczenia, brak strony przeciwnej, czy

niespełnianie przez orzeczenie elementarnych składników, przewidzianych

w ustawie.

Przedstawione reguły mają również zastosowanie do postanowień

wydawanych przez komornika jako organ egzekucyjny. Podpisanie postanowienia

przez osobę niewymienioną w komparycji jako wydająca je i nie mającej do tego

kompetencji, sprawia, że postanowienie takie nie może być ocenione jako

orzeczenie wydane przez właściwy organ i ma moc dokumentu urzędowego.

Powołanie się przez podpisującego na upoważnienie udzielone przez osobę

uprawnioną, nie sanuje braku dotyczącego bezwzględnego wymagania. Komornik

nie może powierzyć kompetencji przyznanej mu przez ustawę innej osobie, wobec

braku upoważnienia w ustawie w tej kwestii. Wydanie postanowienia przez innego

komornika lub asesora komorniczego mogłoby mieć miejsce po wyznaczeniu ich

zastępcą komornika, stosownie do art. 27 u.k.s.e. Nie dotyczy to jednak zastępstwa

w złożeniu podpisu pod postanowieniem, w którego komparycji został wymieniony

komornik jako wydający postanowienie. Ograniczony zakres czynności

egzekucyjnych, do wykonywania których komornik może upoważnić aplikanta

komorniczego nie obejmował i nie mógł obejmować wydania postanowienia

o ustaleniu kosztów egzekucji ani składania podpisu na nim. Z tego względu

postanowienie komornika podpisane przez aplikanta komorniczego nie spełnia

bezwzględnych wymagań, pozwalających na uznanie go za dokument będący

postanowieniem uprawnionego organu, istniejący w znaczeniu prawno-

procesowym. Nie ma znaczenia dla takiej oceny wskazanego postanowienia fakt,

że komornik zlecił asesorowi komorniczemu przeprowadzenie egzekucji w tej

sprawie.

Utrwalone zostało w doktrynie i orzecznictwie sądowym zapatrywanie (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2000 r., III CZP 29/00), podzielone

przez skład sędziów rozpoznających przedstawione zagadnienie prawne, że

niedopuszczalny jest środek odwoławczy od nieistniejącego orzeczenia, podobnie,

jak i w innych przypadkach tego rodzaju sytuacji (por. postanowienia Sądu

10

Najwyższego z dnia 28 maja 1998 r., III CKN 409/98; z dnia 14 maja 2004 r., IV CK

324/03; z dnia 16 stycznia 2009 r., V CZ 88/08, niepublikowane).

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę wyrażoną

w sentencji.