I UK 437/13

Sygn. akt I UK 437/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

z udziałem zainteresowanego Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa

Produkcyjno - Usługowego "P.- R." Spółki z o.o. w D. o odpowiedzialność za

zaległości składkowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 28 maja 2013 r. Sąd Apelacyjny Wydział III Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację wnioskodawczyni W. K. od wyroku

Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 19 lipca

2

2011 r., wydanego w sprawie przy udziale zainteresowanego Syndyka Masy

Upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego "P.-R." Spółki z o.o. w D.

oddalającego odwołania wnioskodawczyni od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddziału w S. stwierdzających, że W. K. (wiceprezes) - jako osoba

członek zarządu tej Spółki (płatnika składek) - odpowiada za zaległości składkowe,

odsetki za zwłokę i koszty egzekucyjnych należne od płatnika składek, a także

zasądzającego od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 3.600 zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania.

W sprawie tej ustalono, że Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Usługowe „P.-R.”

Sp. z o.o. z siedzibą w D. (zwane dalej Spółką) prowadziło pozarolniczą działalność

gospodarczą. Od dnia 10 kwietnia 2002 r. funkcję członka zarządu pełniła W. K.,

natomiast od dnia 24 lutego 2004 r. funkcję prezesa zarządu pełnił K. B. W dniu 8

listopada 2004 r. Spółka zawarła z Kancelarią Obsługi Prawnej i Finansowej W. L.

Sp. z o.o. z siedzibą w W. umowę zlecenia, której przedmiotem było przygotowanie

wniosku Spółki o ogłoszenie jej upadłości oraz sporządzenie innych niezbędnych w

toku postępowania upadłościowego pism procesowych, a także sprawowanie

nadzoru nad jego przebiegiem, za wynagrodzeniem niezależnym od wyniku sprawy

w wysokości 15.000 zł. W dniu 19 stycznia 2005 r. Spółka złożyła w Sądzie

Rejonowym w K. pierwszy wniosek o ogłoszenie upadłości likwidacyjnej. Wniosek

ten po kilkukrotnych zwrotach z powodu braków formalnych został ostatecznie

skutecznie wniesiony. W aktach sprawy upadłościowej … 434/05/3 znajduje się

opinia biegłego, z której wynika, że niewypłacalność Spółki istniała już w grudniu

2004 r., co przyznały strony w toku postępowania. Postanowieniem z dnia 5

kwietnia 2006 r. Sąd Rejonowy w K., … 434/05/3, ogłosił upadłość Spółki. Na liście

wierzytelności zgłoszonej w toku postępowania upadłościowego Spółki,

umieszczono między innymi wierzytelność organu rentowego wobec Spółki, w

łącznej wysokości 179.049,84 zł, z czego kwotę 99.492,64 zł zakwalifikowano do I

kategorii wierzytelności, kwotę 12.665,60 zł - do II kategorii wierzytelności, kwotę

53.695,60 zł - do III kategorii wierzytelności, a kwotę 13.196,00 zł - do IV kategorii

wierzytelności. Postanowieniem z dnia 10 lipca 2007 r., … 107/07/3, Sąd Rejonowy

w K. zatwierdził listę wierzytelności. Pismem z dnia 10 listopada 2009 r. syndyk

masy upadłości poinformował organ rentowy, że w ramach podziału funduszów

3

masy zostaną zaspokojone należności zaliczone do I kategorii, natomiast

należności zaliczone do II kategorii zostaną zaspokojone tylko w niewielkiej części.

Kolejnym pismem z dnia 23 grudnia 2009 r. syndyk zawiadomił organ rentowy, że

posiadane środki wystarczą zaledwie na pokrycie kosztów postępowania

upadłościowego, natomiast pozostałe należności zaliczone do kategorii pierwszej

zostaną zaspokojone jedynie w niewielkiej części. Przesłuchana w charakterze

strony W. K. zeznała, że członkiem zarządu Spółki była od końca 1999 r. i

pozostaje nim do chwili obecnej oraz że w 2004 r. Spółka wykonywała zadanie

polegające na rozbudowie szkoły na rzecz gminy O. Wobec zmiany przepisów o

wysokości podatku VAT z 7 % na 22 %, gmina nie była w stanie pokryć kosztów

robót i nie podpisała odpowiedniego aneksu. Natomiast Spółka zaciągnęła kredyt w

Banku […], którego zabezpieczeniem była cesja wierzytelności. Po zakończeniu

pierwszego etapu prac, bank zażądał spłaty całości kredytu wynoszącego 150 tys.

zł w terminie 6 miesięcy. W 2004 r. kredyt ten został spłacony. Gmina nadal nie

chciała podpisać aneksu i z tego względu prace zostały przerwane, przez co gmina

potrąciła z wystawionych faktur karę umowną w wysokości ok. 55 tysięcy zł. W

2004 r. pomimo starań Spółka nie zawarła nowych kontraktów, co stało się

bezpośrednią przyczyną podjęcia działań zmierzających do ogłoszenia jej

upadłości. Wcześniej zarząd Spółki czynił kroki mające na celu obniżenie kosztów

w firmie przez redukcję etatów, w lipcu 2004 r. podniesiono kapitał zakładowy o 120

tysięcy zł, a jedynym udziałowcem był K. B. Obniżono również koszty

funkcjonowania Spółki o ok. 60.000 zł miesięcznie. W. K. zeznała, że w listopadzie

2004 r. Spółka zawarła umowę z kancelarią prawną w W., która miała zbadać

sytuację finansową i ocenić, czy zachodzą przesłanki do ogłoszenia upadłości oraz

podjąć odpowiednie działania. Na dzień 20 grudnia 2004 r. istniały dokumenty

niezbędne w celu ogłoszenia upadłości. Kancelaria ta złożyła stosowny wniosek do

Sądu w dniu 19 stycznia 2005 r., który w lutym 2005 r. został zwrócony z uwagi na

błędy formalne. Wniosek ten został zwrócony jeszcze raz, po ponownym jego

wniesieniu. Kancelaria otrzymała wynagrodzenie w wysokości 18.300 zł brutto. W

2004 r. Spółka dysponowała maszynami i narzędziami budowlanymi. Nie miała

nieruchomości, samochodów osobowych i ciężarowych ani zasobów pieniężnych w

banku. Z wpłat dokonywanych na rzecz Spółki przez gminę i innych jej

4

kontrahentów regulowano zobowiązania wobec pracowników i dokonywano zakupu

materiałów, nie uiszczając ze względów finansowych składek organowi rentowemu.

K. B. przyznał, że w spornym okresie pełnił funkcję członka zarządu spółki. W celu

redukcji strat powiększył kapitał zakładowy Spółki o 120.000 zł i zawarł dwa

kontrakty, z czego jeden nie przyniósł zysków, gdyż zwiększeniu uległa wysokość

stawki podatku VAT, a kontrahent nie chciał zawrzeć aneksu do umowy, wobec

czego Spółka wstrzymała prace i została z tego tytułu obciążona karą umowną. W

konsekwencji wystąpiły problemy ze znalezieniem nowych kontrahentów. Złożenie

wniosku o ogłoszenie upadłości i inne czynności z tym związane Spółka zleciła

„profesjonaliście”, tj. kancelarii prawnej, tyle że przygotowany wniosek był

trzykrotnie zwracany przez Sąd z powodu braków formalnych, a do czasu jego

skutecznego złożenia upłynął okres jednego roku. Ponadto syndyk, który prowadził

postępowanie upadłościowe sprzedał kilkanaście maszyn Spółki, ale sumy

uzyskanej ze sprzedaży nie przekazał Spółce, wobec czego toczy się przeciwko

niemu postępowanie karne.

Dwiema odrębnymi decyzjami z dnia 23 grudnia 2010 r. organ rentowy

orzekł, że odpowiednio K. B. i W. K. odpowiadają jako osoby trzecie za zaległości z

tytułu składek i odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek należnych od płatnika

składek, których termin płatności upływał w okresie pełnienia przez nich funkcji

członków zarządu Spółki, które na dzień wydania tych decyzji zaległości z tytułu

nieopłaconych składek wynosiły łącznie 26.128,81 zł, w tym na ubezpieczenie

społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w wysokościach podanych w

decyzjach. Z kolei dwiema decyzjami z dnia 29 grudnia 2009 r. organ rentowy

orzekł, iż K. B. (prezes) oraz odpowiednio W. K. (wiceprezes) jako osoby trzecie -

członkowie zarządu - odpowiadają, za zaległości z tytułu składek, odsetek za

zwłokę od tych składek i kosztów egzekucyjnych płatnika składek -

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowego „P.-R.” Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w D., których termin płatności upływał w okresie, w

którym pełnili funkcję członków (prezesa – K. B.; wiceprezesa – W. K.) zarządu w/w

Spółki, które na dzień wydania tej decyzji wynosiły łącznie 235.612,16 zł, w tym na

ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz

5

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w wysokościach podanych w decyzji.

Sprawy z odwołania K. B. oraz W. K. przeciwko organowi rentowemu zostały na

zarządzenie sędziego połączone do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Sąd Okręgowy oddalił odwołania od tych decyzji. W ocenie tego Sądu,

zadłużenie Spółki względem organu rentowego z tytułu składek za okres od

kwietnia do listopada 2004 r. oraz od grudnia 2004 r. do lutego 2005 r. obejmuje

okres, który pokrywa się z okresem pełnienia przez K. B. i W. K. funkcji członków

zarządu Spółki, a nie zachodzi żadna z przesłanek ustawowych wyłączających ich

odpowiedzialność za zaległości Spółki z art. 116 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 749). Nie można było

uznać, że skuteczne złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło w czasie

właściwym, skoro stan niewypłacalności Spółki przypadł w grudniu 2004 r., a

pierwsza „nieudolna zresztą próba zgłoszenia takiego wniosku miała miejsce w

dniu 19 stycznia 2005 r. i nie odniosła zamierzonego efektu, bowiem wniosek ten

został zwrócony z uwagi na braki formalne”. Skuteczne złożenie wniosku o

ogłoszenie upadłości Spółki nastąpiło po upływie roku, licząc od dnia jego złożenia

po raz pierwszy. W ocenie Sądu, odpowiedzialności członków zarządu nie wyłącza

okoliczność powierzenia czynności związanych z postępowaniem upadłościowym,

w tym sporządzenie wniosku o ogłoszenie upadłości, podmiotowi zajmującemu się

świadczeniem tego rodzaju usług w zakresie swej działalności gospodarczej, a

więc kancelarii prawnej. Odwołujący nie mogą zasłaniać się tym, że stosowne

czynności w zakresie nadania biegu postępowaniu upadłościowemu zlecili

„profesjonaliście, dochowując należytej staranności, a fakt, że wniosek ten został

przyjęty przez Sąd znacznie później pozostaje poza ich wpływem”. Podstawy do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki, istniały w grudniu 2004 r., a w

terminie dwóch tygodni od tej daty wniosek taki nie został zgłoszony.

Ponadto, odwołujący nie wskazali mienia Spółki, z którego egzekucja

umożliwiłaby zaspokojenie zaległości składkowych w znacznej części. Nie istnieje

takie mienie Spółki, z którego egzekucja pozwoliłaby zaspokoić przynajmniej

znaczną część należności organu rentowego z tytułu składek. Sąd Okręgowy uznał

też, iż zgodnie z art. 107 § 2 pkt 2 i 4 Ordynacji podatkowej zostały naliczone

odsetki za zwłokę od zaległości składkowych organu rentowego oraz koszty

6

postępowania egzekucyjnego. Ponadto w ocenie Sądu Okręgowego, należności

wobec organu rentowego nie uległy przedawnieniu na dzień wydania zaskarżonych

decyzji, tj. na dzień 29 grudnia 2009 r. oraz na dzień 23 grudnia 2010 r. Wskazana

w decyzji z dnia 23 grudnia 2010 r. zaległość Spółki w wysokości 26.128,81 zł

dotyczy okresu od grudnia 2004 r. do lutego 2005 r., a zaległość określona decyzją

z dnia 29 grudnia 2009 r. odnosi się do okresu od kwietnia do listopada 2004 r.

Stały się one wymagalne po 1 stycznia 2003 r. Od tej daty art. 24 ust. 4 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.) regulujący okres przedawnienia uległ

zmianie i stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie

10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, a zatem okres przedawnienia

na daty wydania zaskarżonych decyzji nie upłynął.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację W. K. Odnośnie do zarzutu przedawnienia

Sąd drugiej instancji dodatkowo wskazał, że zgodnie z art. 118 § 1 Ordynacji

podatkowej nie można wydać decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, jeżeli od

końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa upłynęło 5

lat. W przepisie tym mowa jest o wydaniu decyzji (§ 1) oraz o doręczeniu decyzji (§

2). Z dyrektyw wykładni językowej i systemowej wypływa nakaz jednakowego

rozumienia takich samych pojęć użytych w tym samym akcie prawnym i

nienadawania różnym nazwom tego samego znaczenia. Dlatego nie należy

wydanie decyzji nie oznacza jej doręczenia. W powołanym przepisie upływ terminu

do obciążenia osoby trzeciej odpowiedzialnością podatkową (§ 1) został powiązany

z wydaniem decyzji, natomiast przedawnienie zobowiązania wynikającego z tej

decyzji - z jej doręczeniem (§ 2). Decyzja organu rentowego dotycząca zaległości z

tytułu składek, odsetek za zwłokę od tych składek i kosztów egzekucyjnych za

okres od kwietnia do listopada 2004 r. została wydana w dniu 29 grudnia 2009 r., a

zatem organ rentowy był uprawniony do wydania decyzji o odpowiedzialności

osoby trzeciej za rok 2004 do końca 2009 r., czyli do końca piątego roku

kalendarzowego liczonego od końca 2004 r. Oznaczało tom, że decyzja z dnia 29

grudnia 2009 r. została wydana z zachowaniem terminu określonego w art. 118 § 1

Ordynacji podatkowej.

7

Sąd Apelacyjny wskazał, że bezskuteczność egzekucji należy rozumieć jako

niemożność uzyskania zaspokojenia z całego majątku spółki, a nie tylko z pewnych

jego składników. Ustalenie organu rentowego, że egzekucja prowadzona z majątku

Spółki okazała się bezskuteczna, było trafne, ponieważ Spółka w 2004 r. nie

posiadała nieruchomości, majątku ruchomego w postaci samochodów osobowych i

ciężarowych, ani oszczędności w banku. Dysponowała jedynie maszynami i

narzędziami budowlanymi, z których egzekucja nie doprowadziła do zaspokojenia

należności organu rentowego. W toku postępowania egzekucyjnego nie zdołano

zatem skutecznie wyegzekwować należności organu rentowego ze znanego mienia

Spółki. Co więcej, nie ustalono innego majątku Spółki, z którego wierzytelności

organu rentowego mogłyby zostać skutecznie zaspokojone. Trafnie Sąd Okręgowy

powołał się na treść pisma syndyka z dnia 23 grudnia 2009 r., w którym wskazano,

że posiadane środki wystarczą na pokrycie kosztów postępowania

upadłościowego, natomiast pozostałe należności zaliczone do kategorii pierwszej

zostaną zaspokojone jedynie w niewielkiej części. Wprawdzie stwierdzenie

bezskuteczności egzekucji powinno być dokonane po przeprowadzeniu

postępowania egzekucyjnego, ale może być ustalone na podstawie każdego

prawnie dopuszczalnego dowodu, z którego wynika, że zaspokojenie danej

wierzytelności nie nastąpi. Dowodem wyłącznym nie musi być postanowienie o

ukończeniu postępowania upadłościowego. W konsekwencji Sąd Apelacyjny nie

podzielił stanowiska apelującej, że „skoro postępowanie upadłościowe trwa i nie

zostało umorzone ani zakończone, to nie można twierdzić, że egzekucja z majątku

Spółki okazała się bezskuteczna”.

Sąd drugiej instancji, dostrzegając wątpliwości w zakresie ustaleń wysokości

zaległości z tytułu składek uzupełnił postępowanie dowodowe, dopuszczając

dowód z opinii biegłego z zakresu księgowości dotyczącej ustalenia wysokości

zobowiązania Spółki na datę wydania decyzji. Biegły sądowy w opinii z dnia

22 stycznia 2013 r. wskazał na nieprawidłowości w decyzjach z dnia 23 grudnia

2010 r., w których wykazano kwoty egzekucyjne niedotyczące zaległości

wykazanych w decyzjach. Zaległości dotyczyły okresu od grudnia 2004 r. do lutego

2005 r., natomiast wykazane koszty egzekucyjne okresów od października do

listopada 2004 r., czyli okresów objętych poprzednimi decyzjami z dnia 29 grudnia

8

2009 r. Zdaniem biegłego, uznana w postępowaniu upadłościowym wierzytelność

Spółki wobec organu rentowego powinna być podstawą do ustalenia wartości

zaległości z tytułu składek, odsetek oraz kosztów egzekucyjnych. Sąd Apelacyjny

uznał opinię biegłego za rzetelną i miarodajną z uwagi na szczegółowy charakter,

dokładną analizę akt sprawy wraz z aktami dodatkowymi. Apelująca nie wniosła

zastrzeżeń do tej opinii, zarzucając jednak, że „wykazanie nieprawidłowości w

zaskarżonych decyzjach dyskredytuje całość działań organu rentowego”. W tym

zakresie Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko organu rentowego wyrażone w

piśmie procesowym z dnia 26 lipca 2012 r.

W skardze kasacyjnej W. K. zarzuciła naruszenie prawa procesowego: 1/ art.

382 k.p.c. przez oparcie rozstrzygnięcia na wybiórczej ocenie materiału

dowodowego oraz pominięciu dowodów przeprowadzonych w sprawie, w tym

przez: a) przyjęcie, że w sprawie miała miejsce bezskuteczność egzekucji z

majątku Spółki, mimo że w toku postępowania nie zostało wykazane przez organ

rentowy przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego zaległych składek z

majątku Spółki, b) przyjęcie, że w sprawie miała miejsce bezskuteczność egzekucji

z majątku Spółki jedynie w oparciu o „ogólne” pismo syndyka masy upadłości spółki

z dnia 23 grudnia 2009 r., przy całkowitym pominięciu pisma tego syndyka z dnia

10 listopada 2009 r., z którego wynikało, że należności zaliczone na liście

wierzytelności do kategorii pierwszej wierzytelności (w tym zaległości składkowe

objęte sporną decyzją) zostaną przez syndyka zaspokojone w całości; c) przyjęcie,

że wysokość zobowiązań wskazanych przez organ rentowy w zaskarżonych

decyzjach jest prawidłowa, mimo że z opinii biegłego wynika, że przyjęta przez

organ rentowy w zaskarżonych decyzjach wysokość zaległych składek

dochodzonych od skarżącej jest niezgodna ze składkami dochodzonymi przez

organ rentowy od Spółki w postępowaniu upadłościowym, 2/ art. 328 § 2 k.p.c.

przez pominięcie przy wydawaniu zaskarżonego wyroku części dowodów

przeprowadzonych w sprawie, w tym dowodu z pisma syndyka masy upadłości

Spółki z dnia 23 listopada 2009 r., z którego wynika, że należności zaliczone do I

kategorii wierzytelności na liście wierzytelności (w tym zaległości składkowe objęte

sporną decyzją) zostaną przez zaspokojone w całości, 3/ art. 278 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że wysokość zobowiązań wskazanych w zaskarżonych decyzjach jest

9

prawidłowa, mimo że z opinii biegłego wynika, że przyjęta w decyzjach wysokość

zaległych składek dochodzonych od skarżącej jest niezgodna ze składkami

dochodzonymi przez organ rentowy od Spółki w postępowaniu upadłościowym, 4/

art. 6 k.c. w związku z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej przez pominięcie, że to na

organie rentowym spoczywa obowiązek wykazania zaistnienia przesłanki

bezskuteczności egzekucji z majątku spółki przed wydaniem decyzji o

odpowiedzialności osoby trzeciej i przerzucenie w tym zakresie ciężaru obowiązku

dowodzenia na skarżącą.

W skardze zarzucono też naruszenie przepisów prawa materialnego:

1/ art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i art. 32 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w

szczególności przez: a) przyjęcie, że można uznać bezskuteczność egzekucji z

majątku spółki w trakcie trwania postępowania upadłościowego jeszcze przed

dokonaniem przez syndyka podziału funduszów masy upadłości w postępowaniu

upadłościowym spółki; b) przyjęcie, że można uznać bezskuteczność egzekucji z

majątku spółki bez przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego zaległych

składek z majątku spółki; c) zastosowanie tego przepisu mimo niemożności

orzeczenia o odpowiedzialności strony za zaległości składkowe Spółki z uwagi na

fakt, że nie zostały spełnione przesłanki pozwalające na orzeczenie takiej

odpowiedzialności i nie zaistniała bezskuteczność egzekucji z majątku; d) przyjęcie,

że stan faktyczny sprawy jest objęty hipotezą normy art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej i tym samym, że skarżąca ponosi odpowiedzialność za nieuiszczone

przez spółkę składki; e) przyjęcie, że w sprawie zachodzi bezskuteczność egzekucji

z majątku Spółki, mimo że przed wydaniem decyzji nie zostało przeprowadzone

indywidualne postępowanie w sprawie egzekucji zaległych składek z majątku

Spółki, nie doszło do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki,

postępowanie upadłościowe spółki nie zostało umorzone ani zakończone, a w toku

tego postępowania upadłościowego syndyk nie dokonał podziału funduszów masy

upadłości spółki w postępowaniu upadłościowym, 2/ art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 i art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych przez jego niewłaściwe zastosowanie i pominięcie, że przesłanka

stwierdzenia bezskuteczności egzekucji z majątku spółki nie musi zostać spełniona

10

na dzień wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej oraz przez przyjęcie,

że prawidłowym jest wykazanie takiej bezskuteczności egzekucji przez organ

dopiero w toku postępowania sądowego, zainicjowanego odwołaniem osoby

trzeciej od takiej decyzji, 3/ art. 116 § 1 i art. 107 § 2 pkt 2 Ordynacji podatkowej w

związku z art. 92 § 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe i

naprawcze (Dz.U. z 2012 r., Nr 1112 ze zm.) przez ich niewłaściwe zastosowanie,

w szczególności: a) przez niezastosowanie art. 92 Prawa upadłościowego i

obciążeniu skarżącej odsetkami ustawowymi od zaległych składek Spółki za okres

po ogłoszeniu upadłości, mimo że odsetki te nie mogły być naliczane po dacie

ogłoszenia upadłości Spółki; b) przez przyjęcie, że decyzja o odpowiedzialności

osoby trzeciej może obejmować również odpowiedzialność osoby trzeciej za

odsetki ustawowe od zaległych składek spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za

które spółka ta nie ponosi odpowiedzialności, tj. za okres po ogłoszeniu upadłości

obejmującej likwidację tej spółki, c) przez pominięcie zasady akcesoryjnej

odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, co oznacza, że taka odpowiedzialność osoby trzeciej nie może

być wyższa niż odpowiedzialność pierwotnego dłużnika; d) skoro w stosunku do

Spółki została ogłoszona upadłość obejmująca likwidacje majątku, to organ rentowy

mógł domagać się od tej Spółki odsetek od zaległych składek za okres do dnia

ogłoszenia upadłości, a tym samym osoba trzecia nie powinna odpowiadać za

odsetki w większym zakresie niż spółka, 4/ art. 118 § 1 ustawy Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 i 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, w szczególności przez: a)

uznanie, że wydanie decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej nie obejmuje

obowiązku doręczenia tej decyzji osobie trzeciej, mimo że decyzja taka jest decyzją

konstytutywną; b) przyjęcie, że nie upłynął termin przedawnienia odpowiedzialności

osoby trzeciej za zaległości składkowe Spółki, mimo że decyzja o

odpowiedzialności osoby trzeciej została doręczona tej osobie, a zatem również

wydana, po upływie 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym powstała

zaległość podatkowa Spółki; c) uznanie, że organ rentowy mógł wydać decyzję o

odpowiedzialności skarżącej jako osoby trzeciej za nieuiszczone składki na

ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i

11

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami i kosztami

egzekucji, mimo że od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość,

upłynęło 5 lat; d) nie uwzględnienie zarzutu przedawnienia zgłoszonego przez

skarżącą.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

występowanie w sprawie zagadnienia prawnego oraz potrzebę wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości: 1/ czy organ rentowy wydający decyzję

o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej jest uprawniony do samodzielnego

decydowania o tym, czy egzekucja z majątku spółki jest bezskuteczna w myśl

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowe, a powyższe może zostać wykazane na

podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, z którego wynika, że

zaspokojenie danej wierzytelności nie nastąpi, czy też do stwierdzenia

bezskuteczności egzekucji w myśl wskazanego przepisu potrzebne jest formalne

orzeczenie wydane przez organ egzekucyjny po zweryfikowaniu stanu

majątkowego spółki w egzekucji indywidualnej lub uniwersalnej (np.: w

postępowaniu upadłościowym), a wskazany zwrot „bezskuteczności egzekucji”

należy rozumieć jako sytuację, w której nie ma jakichkolwiek wątpliwości, że nie

zachodzi żadna możliwość zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności w całości

lub w części z jakiejkolwiek części majątku spółki, 2/ czy można uznać

bezskuteczność egzekucji z majątku spółki z o.o. w myśl art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej w trakcie trwania postępowania upadłościowego tej spółki, w tym czy

można uznać taką bezskuteczność jeszcze przed dokonaniem przez syndyka

podziału funduszów masy upadłości spółki w postępowaniu upadłościowym tego

podmiotu, 3/ czy wydanie decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, o

którym mowa w art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej obejmuje doręczenie takiej

decyzji stronie, czy też oznacza ono wyłącznie sporządzenie i podpisanie decyzji

przez organ, co ma istotne znaczenie dla określenia przedawnienia dochodzenia

od osób trzecich zaległych składek.

Zdaniem skarżącej, Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że w sprawie zachodzi

bezskuteczność egzekucji z majątku spółki z o.o. mimo że przed wydaniem decyzji

przez organ rentowy nie zostało zakończone postępowanie upadłościowe spółki, a

w toku tego postępowania upadłościowego syndyk nie dokonał podziału funduszów

12

masy upadłości spółki w postępowaniu upadłościowym spółki. W sprawie nie

doszło również do stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w drodze wydania

formalnego orzeczenia organu egzekucyjnego po zweryfikowaniu stanu

majątkowego spółki w egzekucji indywidualnej lub uniwersalnej (tj.: nie umorzono

postępowania upadłościowego, nie oddalono wniosku o ogłoszenie upadłości).

Powyższe uniemożliwiało na etapie wydawania zaskarżonych decyzji przyjęcia

„bezskuteczności egzekucji z majątku spółki", o której mowa w art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej. Skarżąca wskazała też, że decyzja przenosząca

odpowiedzialność na osobę trzecią powinna być wydana i doręczona przed

upływem pięcioletniego terminu, o którym mowa w art. 118 § 1 Ordynacji

podatkowej. Użyty w tym przepisie zwrot "wydanie decyzji" oznacza jej doręczenie

wówczas gdy w istocie chodzi o "załatwienie sprawy." Ograniczenie znaczenie

pojęcia „wydanie decyzji” wyłącznie do "nadania decyzji wymaganej formy,

opatrzonej datą", pozbawiałaby ten przepis funkcji ochronnych dla osoby trzeciej,

ponoszącej wszakże odpowiedzialność za cudzy dług. Uznanie, że "wydanie

decyzji" oderwane zostało od obowiązku jej "doręczenia", oznaczałoby niczym

nieuzasadnioną swobodę działania organów podatkowych i zaprzeczenie funkcji

ochronnych dla podatnika, wynikających z instytucji przedawnienia.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu i zasądzenie od organu

rentowego na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

radcowskiego według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości, poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego oraz decyzji

organu rentowego z dnia 29 grudnia 2009 r. oraz decyzji z dnia 23 grudnia 2010 r. i

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym

kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw. Bezpodstawne

okazały się zarzuty dotyczące rzekomo „wybiórczej” oceny zebranego w sprawie

materiału dowodowego już dlatego, że podstawa skargi kasacyjnej nie mogą być

13

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Ustalenie, że w sprawie zachodziła całkowita bezskuteczność egzekucji nie było

bezpodstawne ani wadliwe, ale prawidłowe. W utrwalonej judykaturze Sądu

Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że bezskuteczność egzekucji może być

wykazana nie tylko na podstawie postanowienia o umorzeniu postępowania

egzekucyjnego, ale także w inny sposób, który nie poddaje w wątpliwość oceny, że

środki majątkowe podmiotu, który wszczął procedurę upadłościową nie wystarczą

na zaspokojenie istotnej części jego długów. W szczególności w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 13 maja 2009 r., I UZP 4/09 (OSNP 2009 nr

23-24, poz. 319), Sądu Najwyższy utrwalił stanowisko, że stan bezskuteczności

egzekucji może być także stwierdzony w toku egzekucji administracyjnej lub

sądowej na podstawie okoliczności wynikających z czynności przeprowadzonych w

postępowaniu egzekucyjnym, które podlegają weryfikacji sądowej.

W przedmiotowej sprawie takim zweryfikowanym dowodem było pismo

syndyka z dnia 23 grudnia 2009 r., z którego wynikało, że środki spółki wystarczały

zaledwie na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego, a na zaspokojenie

wierzytelności zaliczonych do kategorii pierwszej jedynie w niewielkiej części.

Zweryfikowanie tego dowodu nie pozostawało w sprzeczności z wcześniejszym

pismem syndyka z dnia 10 listopada 2009 r., z którego wynikało, że „nie jest

możliwe określenie kwoty jaka będzie przedmiotem planu podziału funduszów

masy”, a zatem zawarta w tym piśmie prognoza zaspokojenia w całości

wierzytelności zaliczonych do kategorii pierwszej była nietrafna, ponieważ takich

obiektywnych możliwości nie potwierdziła dalsza procedura, z której wynikała

możliwość zaspokojenia tych wierzytelności „jedynie w niewielkiej części”. To

miarodajne ustalenie w powiązaniu z obowiązkiem członka zarządu wskazania

mienia spółki, z którego egzekucja umożliwiała zaspokojenie zaległości

podatkowych lub składkowych spółki w znacznej części (art. 116 § 1 pkt 2

Ordynacji podatkowej) usprawiedliwiały ocenę, że egzekucja z majątku spółki

okazała się w całości lub w istotnej części bezskuteczna. W tym zakresie trafne jest

stanowisko, że członek zarządu obarczony subsydiarną ustawową

odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie ma podstaw prawnych do przerzucania na wierzyciela

14

należności składkowych (ZUS) ryzyka oraz skutków własnych zaniechań, z których

wynikły obciążające go zaległości składkowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 lutego 2012 r., I UK 303/11, LEX nr 1157548). W konsekwencji bezpodstawny

okazał się zarzut naruszenia zarówno art. 328 § 2 k.p.c., jak i chybiony był zarzut

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, skoro nie było innego majątku niż pozostawiony

w gestii syndyka, który pozwalałby na zaspokojenie długów składkowych spółki w

znacznej części, skoro w sprawie nie było wątpliwości, że nie zachodziła inna

możliwość niż zaspokojenie zaległości składkowych spółki „jedynie w niewielkiej

części”. W konsekwencji strona skarżąca nie mogła oczekiwać, że Sąd Najwyższy

będzie weryfikował miarodajnie potwierdzony stan bezskuteczności egzekucji z

majątku lub masy upadłości dłużnej spółki.

Kasacyjne zarzuty dotyczące rozbieżności w wysokości długów spółki

wyliczonych przez biegłego w konfrontacji z zaległościami składkowymi

wyliczonymi przez organ ubezpieczeń społecznych nie zostały szczegółowo

przedstawione ani wyliczone w skardze kasacyjnej, przeto usuwały się spod

weryfikacji kasacyjnej nie tylko dlatego, że Sąd Najwyższy nie ma obowiązku ani

procesowych możliwości poszukiwania za stronę skarżącą takich rozbieżności

rachunkowych, ale także dlatego, że chybiony okazał się w tym zakresie kasacyjny

zarzut naruszenia art. 278 § 1 k.p.c., zważywszy że w sprawie był przeprowadzony

dowód z opinii biegłego. Ponadto Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku zajmował się szczegółowym wyjaśnieniem ujawnionych

rozbieżności rachunkowych, które strona skarżąca nieudolnie kontestowała

chybionym i jedynym zarzutem naruszenia art. 278 § 1 k.p.c., który nie był poddany

dalszej weryfikacji procesowej, np. przez zażądanie opinii uzupełniającej (art. 286

k.p.c.), bo ten przepis nie został nawet wskazany w podstawach skargi kasacyjnej.

Podobne okoliczności, a w szczególności brak wyliczenia nienależnej kwoty

odsetek lub „odsetek od zaległych odsetek”, które - wbrew art. 92 Prawa

upadłościowego i układowego - miały być naliczane przez organ ubezpieczeń

społecznych „po dacie ogłoszenia upadłości”, uniemożliwiały kontrolę kasacyjną tej

nieidentyfikowalnej części zaskarżenia. Sąd Najwyższy nie może domyślać się ani

poszukiwać za skarżącą, czy i w jakiej wysokości organ ubezpieczeń społecznych

naliczał odsetki po dniu ogłoszenia upadłości. Ponadto incydentalnie Sąd

15

Najwyższy sygnalizuje, że art. 92 Prawa upadłościowego kreuje ustawową regułę,

że do dnia ogłoszenia upadłości mogą być zaspokojenie odsetki od wierzytelności,

należne od upadłego, co nie wyklucza (nie zakazuje) naliczania odsetek od

zaległości spółki w stosunku do osób trzecich, o których mowa w art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej.

Nie występuje też potrzeba wyjaśnienia daty, od której biegnie termin

przedawnienia spornych należności, ponieważ zagadnienie to zostało jednolicie

wyjaśnione w utrwalonej judykaturze Sądu Najwyższego, który przyjmuje, ze

przedawnienie zaległości składkowych wynikających z decyzji wydanej na

podstawie art. 116 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, następuje po upływie 5 lat do końca roku

kalendarzowego, w którym decyzja została wydana (art. 24 ust. 5d ustawy

systemowej), bez względu na termin doręczenia tej decyzji (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., I UZP 4/08, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 19 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z: 4 sierpnia 2009 r., I UK 85/09, LEX nr 558289; 16

listopada 2009 r., II UK 111/09, OSNP 2011 nr 11-12, poz. 164; z 27 października

2010 r., III UK 23/10, LEX nr 794798; 22 listopada 2010 r., III UK 27/10, LEX nr

786815; 16 marca 2011 r., I UK 330/10, LEX nr 848138; oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 3 lutego 2012 r., II UK 263/11, LEX nr 1215441). Ponadto skarżąca

nie podważyła oceny zaskarżonego wyroku (wyrażonej przez Sąd pierwszej

instancji), że w sprawie nieprzedawnionych przed 1 stycznia 2003 r. należności, od

tej daty zastosowanie miał dziesięcioletni okres przedawnienia, „który na dzień

wydania zaskarżonych decyzji - nie upłynął”.

Kwestie braku zawinienia skarżącej w zachowaniu właściwego terminu

złożenia wniosków o upadłość spółki, które były zwracane z przyczyn dotyczących

wynajętej kancelarii prawniczej, którą mogą obarczać negatywne skutki prawne

potencjalnie nieprofesjonalnej udzielonej spółce pomocy prawnej (por. wyrok NSA z

dnia 12 lutego 2002 r., III SA 2544/00, Monitor Podatkowy 2002 nr 10, s. 43 i n.),

nie zostały objęte podstawami ani granicami zaskarżenia rozpoznaną skargą

kasacyjną, przeto usuwały się spod weryfikacji kasacyjnej (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

16

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c.