I UK 446/13

Sygn. akt I UK 446/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z odwołania E. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o ustalenie obowiązku ubezpieczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 września 2013 r.

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. decyzją z 6 lipca 2012 r.

stwierdził, że E. C. (wnioskodawczyni) nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym oraz wypadkowemu od 1 marca 2012 r. z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, gdyż jest osobą uprawnioną

do renty rodzinnej.

2

Sąd Okręgowy w B. – Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

14 listopada 2012 r., … 1254/12, oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej

decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił, że E. C. rozpoczęła 1 marca 2012 r. prowadzenie

działalności gospodarczej. Jednocześnie w okresie od 5 marca 2011 r. do 30

września 2012 r. była uprawniona do renty rodzinnej. Okoliczności te były

bezsporne.

Sąd Okręgowy przypomniał, że według art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa”) obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z zastrzeżeniem art. 8 i 9,

osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami

prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, obowiązkowo

ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym. Jak stanowi art. 9 ust. 5 tej ustawy osoby, o których

mowa w art. 6, niewymienione w art. 9 ust. 4 i 4c, mające ustalone prawo do

emerytury lub renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i

rentowym. Zgodnie natomiast z art. 9 ust. 4c ustawy osoby prowadzące

pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, mające ustalone

prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji analiza przytoczonych przepisów prowadzi

do wniosku, że jedynie osoby prowadzące działalność gospodarczą i mające

ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym oraz wypadkowemu (art. 9

ust. 4c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Do wnioskodawczyni, jako

osoby prowadzącej działalność gospodarczą oraz uprawnionej do renty rodzinnej,

znajduje zastosowanie art. 9 ust. 5 ustawy, zgodnie z którym z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności podlega ona ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym

dobrowolnie, nie zaś obowiązkowo.

3

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosła E. C., zaskarżając go w

całości. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: (-) art.

6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez

ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że pozarolnicza działalność

gospodarcza i pobieranie renty rodzinnej stanowi zbieg tytułów ubezpieczenia; (-)

art. 9 ust. 5 oraz art. 12 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez ich

niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że jako osoba prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczą, mająca przyznane prawo do renty rodzinnej,

nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu.

Wnioskodawczyni wniosła o przedstawienie Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego: czy osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą, mająca ustalone prawo do renty rodzinnej, podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Skarżąca wniosła

ponadto o zmianę zaskarżonego wyroku i ustalenie, że od 1 marca 2012 r. podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu

prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd Apelacyjny w /…/ – Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 11 września 2013 r., … 251/13, oddalił apelację.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że stan faktyczny był bezsporny. E. C. od 1

marca 2012 r. rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej. W okresie od 5

marca 2011 r. do 30 września 2012 r. była uprawniona do renty rodzinnej. Kwestią

sporną pozostawała interpretacja art. 9 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w art. 9 ust. 4, 4a, oraz 4b ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych ustawodawca enumeratywnie wymienił, które osoby

mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. W art. 9 ust. 4 i 4b ustawy

ustawodawca przyjął zasadę obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i

rentowego osób mających ustalone prawo do renty lub emerytury, które równolegle

są pracownikami, członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek

rolniczych lub funkcjonariuszami Służby Celnej albo wykonują cywilnoprawne

4

umowy o świadczenie usług, jeżeli umowy te zostały przez nie zawarte z

pracodawcą, z którym pozostają równocześnie w stosunku pracy. Kolejną grupę

podlegających obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym stanowią osoby

mające ustalone prawo do emerytury lub renty, które wykonują cywilnoprawne

umowy o świadczenie usług i równocześnie nie pozostają w stosunku pracy (art. 9

ust. 4a ustawy). W powyższych przepisach nie uwzględniono osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą, do kręgu których należy wnioskodawczyni.

Na podstawie art. 2 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1412) do ustawy

z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych dodano art. 9 ust.

4c, który zaczął obowiązywać od 1 lipca 2007 r. Stosownie do tego przepisu, osoby

prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, mające ustalone prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy, podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury. Zarówno z dosłownego

brzmienia powyższego przepisu, jak i stanowiska doktryny wynika, że unormowanie

to ma charakter szczególny, zatem wymaga wykładni ścisłej. Przepis ten dotyczy

wyłącznie osób mających ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a

więc renty z systemu powszechnego (które jednocześnie prowadzą pozarolniczą

działalność gospodarczą). Nie zostały nim objęte osoby otrzymujące renty na

podstawie przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i

ich rodzin, renty rolnicze, renty socjalne i renty rodzinne. Tym samym nie znajduje

on zastosowania do sytuacji E. C.

Do wnioskodawczyni znajduje zastosowanie art. 9 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym osoby, o których mowa w art. 6

ustawy, niewymienione w ust. 4 i 4c, mające ustalone prawo do emerytury lub

renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowym.

Wnioskodawczyni – jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą

i mająca prawo do renty rodzinnej – podlega z tytułu prowadzonej działalności

ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu i rentowym dobrowolnie, nie zaś

obowiązkowo.

5

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu

wnioskodawczyni jej pełnomocnik, zaskarżając to orzeczenie w całości.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego: (-) art. 9 ust. 5 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że E. C., jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą i

pobierająca rentę rodzinną na podstawie art. 65 i nast. ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podlega dobrowolnemu

ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, tymczasem powołany przepis nie ma

zastosowania do przedsiębiorców pobierających rentę rodzinną, zastosowanie do

niej powinny zaś mieć art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 12 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, na podstawie których E. C., jako osoba prowadząca

pozarolniczą działalność gospodarczej, podlega od 1 marca 2012 r. obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu; (-) art. 6 ust. 1 pkt 5 w

związku z art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, przez ich

niezastosowanie, mimo powinności stwierdzenia, że ubezpieczona E. C. od 1

marca 2012 r. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca

uzasadniła tym, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne: czy osoba

prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, mająca ustalone prawo do

renty rodzinnej, o której mowa w art. 65 i nast. ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, podlega obowiązkowym ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym na podstawie art 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, czy też osoba taka podlega dobrowolnym

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie art 9 ust. 5 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych. W ocenie pełnomocnika skarżącej

przedmiotowa sprawa ma charakter precedensowy, zaś przedstawione zagadnienie

prawne nie zostało dotychczas wyjaśnione i rozwiązane w orzecznictwie.

6

Pełnomocnik skarżącej nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu Apelacyjnego,

że osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą i mająca ustalone

prawo do renty rodzinnej, z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej podlega

ubezpieczeniom społecznym emerytalnemu i rentowym dobrowolnie, nie zaś

obowiązkowo. Osoby, o których mowa w art. 6 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, niewymienione w art. 9 ust. 4 i 4c ustawy, mające ustalone prawo do

emerytury lub renty, podlegają dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i

rentowemu (art. 9 ust. 5 ustawy). W ocenie skarżącej nie można zaakceptować

wykładni, że powołana norma prawna odwołuje się do osób prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą (przedsiębiorców), ani tym bardziej, że

pobieranie renty rodzinnej przez przedsiębiorcę zwalnia go z obowiązku

obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno-rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt

5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zasadą jest, że osoby fizyczne,

które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej prowadzą pozarolniczą działalność,

podlegają, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Zasada ta

nie doznaje modyfikacji z uwagi na treść art. 9 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, co wynika z wyłączenia przedsiębiorców, na zasadzie

odesłania do ustępu 4c, spod jego hipotezy. Nie chodzi przy tym o wyłączenie tylko

przedsiębiorców pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy, ale o

wyłączenie spod obowiązywania art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych wszystkich przedsiębiorców. Do takiego wniosku prowadzi analiza art.

9 ust. 4c ustawy, który, w ocenie skarżącej, jest jedyną normą ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych traktującą o zbiegu ubezpieczenia z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej i prawa do renty. Przyjęcie, że zakresem art. 9 ust. 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych objęci byliby przedsiębiorcy

pobierający inną rentę niż z tytułu niezdolności do pracy, prowadziłoby do wniosku,

że art. 9 ust. 4c jest jedynie ustawowym superfluum, co jest sprzeczne z dyrektywą

racjonalnego ustawodawcy. W przypadku osób prowadzących pozarolniczą

działalność gospodarczą jedynie renta z tytułu niezdolności do pracy jest prawnie

relewantna na gruncie systemu ubezpieczeń społecznych. Pobieranie przez

przedsiębiorcę renty rodzinnej, o której mowa w ustawie o emeryturach i rentach z

7

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, pozostaje irrelewantne wobec podlegania

ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu. Przemawia za tym również wykładnia

celowościowa, funkcjonalna i systemowa powołanych przepisów. Przedmiotem

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest przede wszystkim określenie

zasad podlegania ubezpieczeniom społecznym (art. 2 tej ustawy). W art. 6 ustawy

określono formy aktywności społeczno-zawodowej, które co do zasady rodzą

obowiązek ubezpieczenia społecznego (tytuły ubezpieczenia). Z kolei celem art. 9

ustawy jest uregulowanie tzw. zbiegu tytułów ubezpieczenia, z których każdy

samodzielne rodzi obowiązek ubezpieczenia, oraz tytułu ubezpieczenia i innych

praw ubezpieczonego. Renta rodzinna nie jest ani tytułem ubezpieczenia, ani nie

powoduje uznania świadczeniobiorcy renty rodzinnej za osobę ubezpieczoną na

gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie sposób przyjąć, że

przyznanie (lub odmowa przyznania) renty rodzinnej mogłoby w jakikolwiek sposób

wpłynąć (pozytywnie lub negatywnie) na prawa lub obowiązki ubezpieczonego

wynikające z ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Funkcja, jaką ma pełnić

art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wyraża się chęcią

stworzenia ubezpieczonemu pobierającemu emeryturę lub rentę dodatkowej

możliwości powiększenia stanu własnego konta ubezpieczeniowego. Wolą

ustawodawcy nie było wprowadzenie rozwiązania, którego skutkiem byłoby

pozbawienie ubezpieczonego środków do życia w okresie, w którym, z uwagi na

chorobę lub macierzyństwo, nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, a do tego

sprowadza się wykładnia art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

zaproponowana przez Sąd Apelacyjny.

Zdaniem pełnomocnika skarżącej każdy obywatel RP, również

przedsiębiorca pobierający rentę rodzinną, powinien mieć stworzoną możliwość

objęcia ubezpieczeniem społecznym, gwarantującym świadczenia na wypadek

choroby i macierzyństwa – co stanowi realizację zasady prawa do zabezpieczenia

społecznego, o której mowa w art. 62 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro zatem

ubezpieczeniem chorobowym, w świetle art. 11 ust. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, objęte mogą być wyłącznie osoby podlegające

obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu, przyjęcie takiej wykładni

poszczególnych przepisów ustawy, która wyłącza przedsiębiorców pobierających

8

rentę rodzinną spod obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno-rentowego, będzie

nie tylko niezgodne z umiejscowieniem tych przepisów w systemie prawa, lecz

także sprzeczne z Konstytucją RP. Nie jest dopuszczalne rozciągnięcie dyspozycji

art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych na przedsiębiorców

pobierających rentę rodzinną, ponieważ mogłoby to prowadzić do sytuacji, w której

część tych osób, po urodzeniu dziecka i ukończeniu nauki w okresie

macierzyństwa, mogłaby zostać pozostawiona bez jakiegokolwiek zabezpieczenia

społecznego i środków utrzymania. Osoby rozpoczynające prowadzenie

działalności gospodarczej nie powinny rezygnować z pobierania renty rodzinnej – o

ile mają do niej prawo – jeśli renta rodzinna nie zaspakaja ich usprawiedliwionych

potrzeb, a przepis prawa nie zakazuje jej pobierania (co stanowi urzeczywistnienie

zasady sprawiedliwości społecznej, o której mowa w art. 2 Konstytucji RP).

Zdaniem pełnomocnika skarżącej, na pytanie: czy osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą, mająca ustalone prawo do renty rodzinnej, o której mowa

w art. 65 i nast. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu

na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

należy odpowiedzieć twierdząco.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym podlegają, z

zastrzeżeniem art. 8 i 9, osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej

Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi

współpracującymi. Wnioskodawczyni podjęła od 1 marca 2012 r. pozarolniczą

działalność gospodarczą i gdyby nie wyłączenia wynikające z art. 9 ustawy (do

którego art. 6 wyraźnie odsyła), powinna podlegać z tego tytułu obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, co stwarzałoby jej możliwość objęcia

także dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym (na podstawie art. 11 ust. 2

ustawy) – na jej wniosek – i uzyskania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, w

9

tym w szczególności świadczeń związanych z urodzeniem dziecka i

macierzyństwem ( dnia 10 maja 2012 r. wnioskodawczyni urodziła dziecko).

Jednocześnie wnioskodawczyni w okresie od 5 marca 2011 r. do 30

września 2012 r. była uprawniona do renty rodzinnej. To oznacza, że jej sytuacja

prawna – z punktu widzenia podlegania ubezpieczeniom społecznym – musi być

rozważona w kontekście art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, który

reguluje m.in. zbieg prawa do renty oraz obowiązkowego tytułu ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego.

Według art. 9 ust. 5 ustawy, osoby, o których mowa w art. 6, niewymienione

w ust. 4 i 4c mające ustalone prawo do emerytury lub renty podlegają dobrowolnie

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Ponieważ art. 9 ust. 5 ustawy dotyczy

osób „niewymienionych” w art. 9 ust. 4 i 4c, konieczne jest ustalenie, jaki krąg

podmiotów obejmuje ten przepis i czy wnioskodawczyni mieści się wśród osób,

które podlegają jedynie dobrowolnemu, a nie obowiązkowemu, ubezpieczeniu

emerytalno-rentowemu. Według art. 9 ust. 4 ustawy, osoby, o których mowa w

art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 18a, mające ustalone prawo do emerytury lub renty, podlegają

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Z kolei według art. 9 ust.

4c ustawy, osoby prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust.

6 pkt 1, mające ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa

do emerytury.

Wnioskodawczyni nie jest objęta ani ust. 4, ani ust. 4c art. 9 ustawy – nie

dotyczy jej ust. 4, ponieważ podlega ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej (art. 6 ust. 1 pkt 5), czyli z innego tytułu niż

enumeratywnie wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3 i 18a ustawy. Jednocześnie nie

dotyczy jej ust. 4c, ponieważ ma ustalone prawo do renty rodzinnej, a nie do renty z

tytułu niezdolności do pracy. Wnioskodawczyni nie podlega zatem obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie art. 9 ust. 4 albo ust. 4c

ustawy, jej sytuacja prawna w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym

jest jednoznacznie uregulowana w art. 9 ust. 5 ustawy.

W okresie objętym skarżoną decyzją organu rentowego (od 1 marca do 30

września 2012 r.) wnioskodawczyni miała ustalone prawo do renty rodzinnej. Tej

10

okoliczności nie kwestionuje się w skardze kasacyjnej, należy ją uznać za

bezspornie ustaloną w sposób wiążący w postępowaniu kasacyjnym. W tym

okresie skarżąca podlegała jedynie dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym, jednocześnie nie podlegała obowiązkowo tym ubezpieczeniom, co

jednoznacznie wynika z art. 9 ust. 5 ustawy. Obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej wnioskodawczyni mogła podlegać dopiero od chwili, gdy ustało jej

prawo do renty rodzinnej. Ustanie prawa do renty rodzinnej sprawia, że od tej chwili

osoby ubezpieczonej nie obejmuje już regulacja art. 9 ust. 5 ustawy, stanowiąca

wyjątek od zasady określonej w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy.

Nie ma argumentów przemawiających za tezą skarżącej, że art. 9 ust. 5

dotyczy tylko prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, nie dotyczy natomiast

prawa do renty rodzinnej. Takiego rozróżnienia w tym przepisie nie sposób się

doszukać. Oznacza to, że dotyczy on osób mających ustalone prawo do

jakiejkolwiek renty (w tym renty rodzinnej), a nie tylko do renty z tytułu niezdolności

do pracy. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie zawiera definicji pojęć:

emerytura, renta, emeryt, rencista (por. art. 4 tej ustawy). Stanowi jedynie (w art. 4

pkt 1), że użyte w tej ustawie określenie „ubezpieczeni” oznacza osoby fizyczne

podlegające chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych, o których mowa w art. 1,

czyli na przykład ubezpieczeniu emerytalnemu lub ubezpieczeniom rentowym.

Definicji pojęcia osoby mającej ustalone prawo do renty należy zatem poszukiwać

w ustawach regulujących ubezpieczenie emerytalne oraz ubezpieczenia rentowe.

W ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych można

znaleźć definicję pojęć renta oraz rencista (art. 4 pkt 10 i 11 tej ustawy). Renta

oznacza rentę z tytułu niezdolności do pracy i rentę rodzinną. Rencista oznacza

osobę mającą ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do renty

rodzinnej. Jeżeli więc w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych wspomina

się o osobie mającej ustalone prawo do renty bez wyraźnego zaznaczenia, że

chodzi o rentę z tytułu niezdolności do pracy, oznacza to, że chodzi o każdą rentę,

także rentę rodzinną. Do takich wniosków prowadzi wykładnia systemowa.

Powyższe rozważania pozwalają na stwierdzenie, że na kształt obowiązku

ubezpieczenia emerytalnego i rentowego wpływa posiadanie przez

11

ubezpieczonego uprawnień emerytalnych lub rentowych. Chodzi przy tym o

posiadanie ustalonego prawa do emerytury lub renty, a nie jedynie o spełnianie

warunków do nabycia prawa do emerytury lub renty (wyrok Sądu Najwyższego z 12

kwietnia 2007 r., I UK 323/06, OSNP 2008 nr 9-10, poz. 145). Przepisy art. 9 ust. 4-

6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczą osób, które mają ustalone

prawo do emerytury lub renty, a więc bez znaczenia jest faktyczne pobieranie

jednego z tych świadczeń. W wyroku z 17 października 2006 r., II UK 67/06 (LEX nr

585797), Sąd Najwyższy przyjął, że decyzja uprawnionego organu rentowego

ustalająca prawo do emerytury, rodzi brak podstaw do objęcia w okresie jej

obowiązywania obowiązkowymi ubezpieczeniami emerytalnym, rentowymi i

wypadkowym w związku z prowadzona działalnością gospodarczą (art. 9 ust. 5

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Pogląd ten można odnieść do

ustalenia prawa do renty, z wyłączeniem renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 9

ust. 4c ustawy).

W odniesieniu do art. 9 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

doktrynie podkreśla się, że osoby posiadające status emeryta lub rencisty (z

wyjątkami przewidzianymi w ust. 4 i 4c) nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia

emerytalnego i rentowego z tytułów wymienionych w art. 6 ustawy, natomiast na

mocy ogólnej normy kompetencyjnej zawartej w art. 9 ust. 5 mogą przystąpić do

ubezpieczenia społecznego (emerytalnego i rentowego) na swój wniosek

(dobrowolnie). Od 1 stycznia 2007 r. nastąpiło w stosunku do tych osób

rozszerzenie obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego na osoby

pobierające renty z tytułu niezdolności do pracy i prowadzące jednocześnie

działalność gospodarczą (do czasu ustalenia na ich rzecz prawa do emerytury –

art. 9 ust. 4c ustawy). Jest to unormowanie szczególne, wymagające wykładni

ścisłej. Obowiązek ubezpieczenia i związana z nim konieczność opłacania składek

dotyczy zatem tylko tych osób, które uzyskały prawo do renty z tytułu niezdolności

do pracy z systemu powszechnego, z wyłączeniem rent wynikających z przepisów

o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych lub policji, ubezpieczenia

społecznego rolników, rent rodzinnych (T.Bińczycka-Majewska, Kumulacja i

rozłączność tytułów ubezpieczenia społecznego, PiZS 2007 nr 1, s. 22).

12

Zróżnicowanie sytuacji zarobkujących emerytów i rencistów zostało

zaskarżone przez Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego

jako niezgodne z Konstytucją RP, jednak w wyroku z 4 grudnia 2000 r., K 9/00

(OTK 2000 nr 8, poz. 294) Trybunał stwierdził zgodność regulacji zawartych w art. 9

ust. 4, ust. 4a i ust. 4b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z art. 2 i 32

Konstytucji RP.

Można zgodzić się z tezą skarżącej, że domniemaną wolą ustawodawcy nie

było wprowadzenie rozwiązania, którego skutkiem byłoby pozbawienie

ubezpieczonego środków do życia w okresie, w którym, z uwagi na chorobę lub

macierzyństwo, nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Podobnie można

zgodzić się z tezą skarżącej, że każdy obywatel RP, również przedsiębiorca,

powinien mieć stworzoną możliwość objęcia ubezpieczeniem społecznym,

gwarantującym świadczenia na wypadek choroby i macierzyństwa – co stanowi

realizację zasady prawa do zabezpieczenia społecznego, o której mowa w art. 62

ust. 1 Konstytucji RP. Rezygnacja skarżącej z pobierania renty rodzinnej

pozwoliłaby jej na podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym (na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy), co oznaczałoby jednocześnie

objęcie dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym, ponieważ według art. 11 ust. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ubezpieczeniem chorobowym mogą

być objęte wyłącznie osoby podlegające obowiązkowo ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym. Istniało zatem rozwiązanie – zgodne z obowiązującymi

przepisami prawa ubezpieczeń społecznych – które gwarantowałoby

wnioskodawczyni objęcie jej ubezpieczeniem chorobowym, istotnym z punktu

widzenia macierzyństwa. Obowiązujące przepisy wyłączają przedsiębiorców

pobierających rentę rodzinną spod obowiązkowego ubezpieczenia emerytalno-

rentowego, jednak ocena, czy rozwiązanie to jest sprzeczne z Konstytucją RP,

należy do Trybunału Konstytucyjnego. Treść art. 9 ust. 5 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych nie budzi wątpliwości interpretacyjnych – regulacja ta

obejmuje także przedsiębiorców pobierających rentę rodzinną. Osiągnięcie celu,

który chciała osiągnąć wnioskodawczyni (przede wszystkim uzyskanie zasiłku

macierzyńskiego), było możliwe przy rezygnacji z renty rodzinnej. Z chwilą ustania

prawa do renty rodzinnej przestało działać ograniczenie z art. 9 ust. 5 ustawy i

13

wnioskodawczyni podlegała z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym. Przepisy

ubezpieczeń społecznych są tak skonstruowane, że – wbrew odmiennemu

poglądowi skarżącej – oczekują od osoby rozpoczynającej prowadzenie

działalności gospodarczej rezygnacji z pobierania renty rodzinnej w celu uzyskania

świadczeń z ubezpieczenia chorobowego (w tym świadczeń z tytułu urodzenia

dziecka).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c.