II CSK 460/13

Sygn. akt II CSK 460/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. W.

przeciwko Z. M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 grudnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w P., którym zostało oddalone powództwo o zapłatę kwoty

150.000 zł z tytułu zwrotu świadczenia nienależnego.

Rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o ustalenie, że pomiędzy stronami oraz

osobami trzecimi zawieranych było szereg umów:

- w dniu 29 lipca 2008 r. została zawarta, stanowiąca podstawę faktyczną żądania,

pomiędzy M. K. działającym między innymi w imieniu pozwanego oraz J. T. a

powodem, w formie aktu notarialnego, umowa przedwstępna sprzedaży udziałów

we własności nieruchomości położonej w P. przy ul. M., którą zobowiązali się mu

sprzedać do dnia 31 grudnia 2008 r. udział wynoszący łącznie 1/12 część za kwotę

600.000 zł, w tym za udział pozwanego za kwotę 150.000 zł. W umowie powód

oświadczył, że całą cenę w kwocie 600.000 zł zapłacił zbywcom przed podpisaniem

umowy. W tym samym dniu pozwany złożył w formie aktu notarialnego

oświadczenie o potwierdzeniu umowy sprzedaży. W rzeczywistości żadna kwota

z tytułu ceny nie została przez powoda zapłacona. Mimo upływu terminu zawarcia

umowy przyrzeczonej w dniu 31 grudnia 2008 r. strony w dniu 14 lipca 2009 r.

zawarły, w formie aktu notarialnego, kolejną umowę przedwstępną sprzedaży

udziałów wynoszących łącznie 640/680 części za kwotę 600.000 zł, w tym za udział

pozwanego za kwotę 300.000 zł, przy czym powód oświadczył, że całą cenę w

kwocie 600.000 zł wpłacił, a zbywcy ten fakt potwierdzili;

- w dniu 29 lipca 2009 r. powód zawarł jeszcze dwie umowy – jako nabywca

z przedsiębiorstwem Wielobranżowym „O.” spółką z o.o. w P. umowę ustanowienia

odrębnej własności i sprzedaży trzech lokali przy ulicy W. za środki pochodzące z

kredytu w kwocie 850.000 zł oraz jako zbywca z K. K. (prezesem zarządu spółki

„O.”) i M. K. przedwstępną umowę sprzedaży tych lokali za kwotę 900.000 zł,

w której wręczenie tytułem zadatku kwoty 600.000 zł pokwitował, mimo że w

rzeczywistości kwota ta nie została wpłacona. Termin zawarcia umowy

przyrzeczonej oraz zapłaty części ceny w kwocie 249.999,96 zł został przedłużony

do dnia 31 grudnia 2010 r., a następnie zmodyfikowano treść umowy

przedwstępnej uzależniając zawarcie umowy przyrzeczonej od warunku w postaci

3

zawarcia umowy sprzedaży w wykonaniu umowy przedwstępnej z dnia 14 lipca

2009 r., zaś w wypadku niespełnienia się tego warunku przewidując wygaśnięcie

umowy przedwstępnej;

- J. T., M. K., P. C. i pozwany Z. M. był zainteresowani nabyciem udziałów w

prawie własności nieruchomości położonej przy ulicy M. i w okresie od dnia 30 maja

2008 r. do 4 sierpnia 2009 r. zawarli z jedną z właścicielek udziałów umowę

przedwstępną sprzedaży udziałów, następnie wielokrotnie zmienianą oraz

z dwiema właścicielkami umowy sprzedaży udziałów.

W ocenie Sądu pierwszej instancji zarówno oświadczenie powoda

o uiszczeniu pełnej ceny 600.000 zł, jak i oświadczenie pozwanego stanowiące

pokwitowanie, zawarte w umowie przedwstępnej z dnia 29 lipca 2009 r., były

pozorne. Z uwagi na wysokość dochodu i wydatków w 2007 i 2008 r. powód nie

dysponował w ogóle środkami na uiszczenie tej kwoty. Moc dowodowa aktu

notarialnego jako dokumentu urzędowego rozciągała się tylko na urzędowe

poświadczenia, że strony przy zawieraniu umowy rzeczywiście złożyły

oświadczenia woli i wiedzy o treści zawartej w dokumencie, natomiast nie

obejmowała zgodności pokwitowania z rzeczywistym stanem rzeczy. Sąd drugiej

instancji wskazał, że w świetle art. 247 k.p.c. nie było przeszkód do dowodzenia

niezgodności z rzeczywistym stanem rzeczy zapisu o uiszczeniu przez powoda

pełnej ceny i potwierdzenia tego faktu przez pozwanego. Odnosząc się do

twierdzenia pozwanych, że powód nie uiścił na rzecz nabywców żadnych kwot,

zaaprobował w świetle dowodów osobowych oraz dokumentów ustalenie, że wbrew

treści aktu notarialnego w rzeczywistości zapłata tej kwoty nie nastąpiła.

W konkluzji stwierdził, że ustalenie to uzasadnia oddalenie powództwa z tej

przyczyny czyniąc zbędnym badanie pozorności umowy przedwstępnej.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie –

art. 2 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r.- Prawo o notariacie (j.t.; z 2008 r., nr 189,

poz. 1158 ze zm.; dalej Pr. not.) i art. 6 k.c. Naruszenie przepisów postępowania

mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy wywiódł z zarzutów naruszenia art.

244 § 1 k.p.c., art. 252 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. i art. 382 k.p.c. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu

4

Okręgowego w P. z dnia 27 kwietnia 2012 r. i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 k.p.c. może stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną jedynie

wtedy, gdy skarżący wykaże, że z powodu wadliwości uzasadnienie uniemożliwia

Sądowi Najwyższemu sprawdzenie prawidłowości orzeczenia. (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 120/09, wyrok z dnia

25 stycznia 2010 r., I UK 244/09, nie publ.). Motywy zaskarżonego wyroku takich

wadliwości nie wykazują, zwłaszcza wobec zaaprobowania przez Sąd drugiej

instancji oceny materiału dowodowego i szczegółowego wskazania na przyczyny

takiego stanowiska w zakresie ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Z tej

też przyczyny nie może być zasadny zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. przez

pominięcie w ocenie oświadczenia pozwanego z dnia 29 lipca 2008 r., skoro Sąd

Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji w przedmiocie

niezgodności pokwitowania z rzeczywistym stanem rzeczy.

Pozostałe zarzuty przepisów postępowania wiążą się ściśle z zarzutami

naruszenia prawa materialnego i ich ocena wymaga w pierwszej kolejności

odniesienia się do charakteru stosunku prawnego łączącego strony i charakteru

oświadczeń stron o wręczeniu kwoty pieniężnej i o potwierdzeniu jej otrzymania.

W umowie przedwstępnej strony poza istotnymi postanowieniami (art. 389

k.c.) mogą do jej treści wprowadzić, w granicach określonych w art. 3531

k.c.

postanowienia, które nie przesądzają o jej bycie i nie stanowią o jej skuteczności,

ale kształtują zachowania stron w okresie poprzedzającym zawarcie umowy

przyrzeczonej. Do takich postanowień należy między innymi określenie

zobowiązania jednej ze stron do spełnienia świadczenia z umowy przyrzeczonej.

Powstaje jednak pytanie, jak należy zakwalifikować oświadczenie strony

umowy przedwstępnej o zapłaceniu ceny sprzedaży przedmiotu umowy

przyrzeczonej oraz oświadczenie drugiej strony, złożone odrębnie, potwierdzające

zapłatę. Oświadczenia te nie stanowią postanowienia stanowiącego element

konieczny umowy przedwstępnej, jak również nie odnoszą się do spełnienia

świadczenia z tej umowy (zawarcie umowy przyrzeczonej). Na tym etapie stosunku

5

prawnego nie istnieje jeszcze zobowiązanie z umowy przyrzeczonej, a więc nie

mogą powodować skutku spełnienia świadczenia z tej umowy – nie kształtują

czynności prawnej i nie zawierają elementu woli skierowanego na umorzenie

zobowiązania. Stwierdzają jedynie fakt spełnienia uzgodnionego przyszłego

świadczenia, należy więc zakwalifikować je jako oświadczenia wiedzy, a nie

oświadczenia woli. Treścią oświadczenia kupującego jest stwierdzenie, że pewną

kwotę pieniężną zapłacił sprzedawcy, a treścią oświadczenia sprzedawcy

pokwitowanie przyjęcia tej kwoty. Pokwitowanie stanowi potwierdzenie wykonania –

jest ono źródłem wynikającego z jego treści domniemania, że świadczenie zostało

spełnione (art. 462 k.c.). Z punktu widzenia prawa procesowego, co do zasady,

pokwitowanie jest dokumentem prywatnym w rozumieniu art. 245 k.p.c. i jako taki

potwierdza jedynie, że osoba, która je podpisała złożyła tej treści oświadczenie.

Nie jest dowodem rzeczywistego stanu rzeczy, dłużnik może zatem dowodzić

i twierdzić, że treść złożonych oświadczeń nie odpowiada prawdzie.

Akt notarialny, zgodnie z art. 2 § 2 Pr. not., jest dokumentem urzędowym

w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c. Korzysta z dwóch domniemań wzruszalnych –

domniemania prawdziwości, czyli autentyczności oraz domniemania zgodności

z prawdą tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Badanie mocy

dowodowej dokumentu urzędowego wymaga odróżnienia, na tle konkretnego

dokumentu, właściwej treści „zaświadczającej” od pozostałej treści dokumentu oraz

właściwego zakresu „zaświadczenia”, bo tylko ta treść dokumentu jest objęta

domniemaniem, a pozostała treść podlega ocenie na zasadach ogólnych (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2010 r., I CSK 340/09, OSNC – ZD z 2010 r.,

nr 3, poz. 97). Akty notarialne dokumentujące określoną czynność prawną zalicza

się do dokumentów konstytutywnych, ucieleśniają bowiem i wyrażają określoną

czynność prawną, natomiast inne akty do dokumentów sprawozdawczych,

narratywnych. Problem domniemania zgodności z prawdą dotyczy wyłącznie

dokumentów urzędowych sprawozdawczych, a taki charakter nosi akt notarialny

w części obejmującej jego treścią oświadczenia wiedzy. Strony złożyły

oświadczenia o zapłacie kwoty 150.000 zł i potwierdzeniu przyjęcia tej kwoty

w aktach notarialnych, lecz nie zmienia to charakteru tych oświadczeń jako

oświadczeń wiedzy, czego skutkiem jest objęcie ich domniemaniem zgodności

6

z prawdą. Domniemanie to jest wzruszalne, a jego obalenie następuje w drodze

przeprowadzenia dowodu (art. 252 k.p.c.). Ograniczenia dowodowe, przewidziane

w art. 247 k.p.c. obejmują jedynie dokument urzędowy obejmujący czynność

prawną, natomiast nie dotyczą dokumentu narratywnego zawierającego

oświadczenie wiedzy, a więc dowodzenie jego niezgodności z prawdą może być

przeprowadzone wszelkimi środkami dowodowymi. Stąd aczkolwiek błędne jest

stanowisko Sądu, że pokwitowanie pozwanego zawarte w akcie notarialnym

potwierdzało jedynie, że osoba, która go podpisała, złożyła tej treści oświadczenie,

to prawidłowo został wyprowadzony wniosek o dopuszczalności twierdzenia

i dowodzenia, że treść złożonego oświadczenia nie odpowiadała prawdzie.

Ciężar dowodu przy obalaniu domniemania zgodności dokumentu

urzędowego z prawdą reguluje art. 252 k.p.c., który nakłada obowiązek

przeprowadzenia dowodu przeciwieństwa na stronę zaprzeczającą tej zgodności.

Wykazanie niezgodności z rzeczywistym stanem rzeczy oświadczenia powoda

o zapłacie ceny i oświadczenia pozwanego o pokwitowaniu jej przyjęcia

spoczywało zatem na pozwanym. Wbrew twierdzeniu skarżącego fakt

przedstawienia jako dowodu aktów notarialnych zawierających w swej treści

powyższe oświadczenia nie eliminował możliwości wykazania innego stanu rzeczy

za pomocą dowodów osobowych. Argumenty zmierzające do zakwestionowania

oceny tych dowodów dokonanej przez Sąd drugiej instancji, jako niedopuszczalne

w świetle art. 3983

§ 3 i 39813

§ 2 in fine k.p.c., uchylają się spod kontroli Sądu

Najwyższego. Błędnie także skarżący podnosi, że został obciążony w toku

postępowania ciężarem dowodu powyższych okoliczności z pominięciem regulacji

zawartej w art. 252 k.p.c. Motywy zaskarżonego wyroku w sposób oczywisty

wskazują, że Sądy obu instancji odniosły się do twierdzeń pozwanego odnośnie do

prawdziwości obu oświadczeń wiedzy i materiał dowodowy oceniały w kontekście

wykazania przez niego faktów stanowiących podstawę tych twierdzeń. Powód poza

twierdzeniem, że wykazał aktami notarialnymi fakt przekazania sumy pieniężnej

oraz fakt potwierdzenia przekazania przez pozwanego i mimo to został obciążony

przez Sąd ciężarem dowodu okoliczności przeciwnej, nie wykazuje z jakich

konkretnie czynności procesowych Sądu lub jakich fragmentów motywów taki

wniosek wywodzi.

7

Z uwagi na powyższe nie mogą być skuteczne zarzuty naruszenia art. 2 § 2

Pr. not. i art. 244 § 1 k.p.c. poprzez odmowę mocy dowodowej dokumentom

urzędowym oraz zarzuty naruszenia art. 6 k.c., art. 252 k.p.c. i art. 316 § 1 k.p.c.

oparte na twierdzeniu, że Sąd drugiej instancji wadliwie obciążył powoda ciężarem

dowodu prawdziwości złożonych w akcie notarialnym oświadczeń wiedzy.

Na marginesie jedynie należy wskazać, że Sąd Najwyższy dostrzega

rozbieżność rozstrzygnięć w sprawie niniejszej oraz w sprawie Sądu Apelacyjnego,

sygn. I ACa 9…/12, jednakże rozpoznaje szczególny środek zaskarżenia, jakim jest

skarga kasacyjna, pozostając związanym granicami podstaw, których zakres

wyznaczają zarzuty i ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.