II UK 482/13

Sygn. akt II UK 482/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: K. D. i in. ,

o ustalenie istnienia ubezpieczeń społecznych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 września 2012 r.,

I. prostuje oczywistą omyłkę w zaskarżonym wyroku w ten

sposób, że w miejsce Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w G. wpisuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E.,

II. oddala skargę kasacyjną,

III. zasądza od skarżącej na rzecz Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w E. 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 12 września 2012 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni A. R. od wyroków Sądu Okręgowego w E. z 29 lutego 2012 r. w

sprawach […], którymi oddalono jej odwołania od decyzji pozwanego organu

rentowego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E. z dnia 7 i 9 czerwca 2011 r.

Spór dotyczył zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 1442; niżej

jako „ustawa o sus”), zgodnie z którym „Za pracownika, w rozumieniu ustawy,

uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy

zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem

cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli

umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli

w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje

w stosunku pracy”. Pozwany ustalił, że zainteresowane […] były zatrudnione na

zlecenia z wnioskodawczynią a pracę wykonywały na rzecz swojego pracodawcy

Wojewódzkiego Szpitala Zespolonego w E., z którym pozostawały w stosunku

pracy. Pozwany stwierdził, że składki nie obciążają wnioskodawczynię lecz Szpital.

Sądy decyzje pozwanego uznały za prawidłowe. Ustalono, że wnioskodawczyni

prowadzi działalność gospodarczą w zakresie świadczenia usług lekarskich i

pielęgniarskich. W 2006 r. zawarła z Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym w E.

umowę i przyjęła do wykonania udzielanie świadczeń zdrowotnych z zakresu

całodobowej opieki pielęgniarskiej nad pacjentem w tym Szpitalu, pełnionych w

ramach dyżurów uzupełniających obsadę (zastępstwa). W 2007, 2009 i 2010 r.

wnioskodawczyni i Szpital zawierali kolejne umowy. W celu realizacji umowy ze

Szpitalem wnioskodawczyni zawarła z zainteresowanymi umowy zlecenia i zgłosiła

je do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu wykonywania tych umów.

Zainteresowane pozostawały w stosunku pracy ze Szpitalem. W ramach umów

zlecenia wykonywały te same czynności, które wykonywały w ramach stosunku

pracy w Szpitalu. Miały dostęp do środków i pomieszczeń znajdujących się na

terenie szpitala. Ich pracę nadzorował lekarz dyżurny, przełożona oddziałowa. Sąd

Okręgowy rozstrzygnął, że zainteresowane były pracownikami w rozumieniu art. 8

ust. 2a ustawy o sus, gdyż w ramach zleceń świadczyły usługi medyczne na rzecz

3

swojego pracodawcy i dlatego to Szpital, a nie wnioskodawczyni, był płatnikiem

składek (uchwała Sądu Najwyższego z 2 września 2009 r., II UZP 6/09 i wyrok z 22

lutego 2010 r., I UK 259/09). Sąd Apelacyjny dodatkowo zauważył, że przepis art. 8

ust. 2a został wprowadzony po to, aby wyeliminować sytuacje, gdy w ramach

umowy cywilnoprawnej ubezpieczony wykonywałby te same obowiązki, które

świadczył w ramach umowy o pracę, wskutek czego pracodawca nie musiałby

zatrudniać pracownika w większym wymiarze czasu pracy lub w godzinach

nadliczbowych i odprowadzać składek na ubezpieczenie społeczne od wyższego

wynagrodzenia. Pracodawca w wyniku umowy o podwykonawstwo przejmuje w

ostatecznym rachunku rezultat pracy wykonywanej na rzecz zleceniodawcy, przy

czym następuje to w wyniku zawarcia umowy zlecenia/świadczenia usług z osobą

trzecią oraz zawartej umowy cywilnoprawnej między pracodawca i zleceniodawcą.

Nie ma podstaw, aby stosowanie art. 8 ust. 2a ustawy o sus ograniczać tylko do

sytuacji, gdy pracodawca zatrudnia swojego pracownika równolegle na podstawie

umowy cywilnoprawnej. Pracodawcę obciąża zatem obowiązek poboru i

odprowadzenia do ZUS składek na ubezpieczenie zdrowotne za osobę „uznaną za

pracownika” (art. 66 ust. 1 pkt 1a ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych w związku z art. 8 ust. 2a

ustawy o sus). Za obciążeniem obowiązkiem rozliczania i poboru składek

przemawia zasada racjonalnego ustawodawcy. Podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie zdrowotne pomniejsza się o kwoty składek na ubezpieczenia

finansowane przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek. W sytuacji

trójkąta umów, to obowiązkiem ubezpieczonego, jest udzielenie płatnikowi

wszelkich niezbędnych danych pozwalających mu terminowo wywiązać się z

obowiązków płatniczych wobec ZUS. Ubezpieczony (zainteresowane) ma

obowiązek ujawnienia świadczeniodawcy (Szpitalowi) przychodu z umowy

cywilnoprawnej zawartej ze skarżącą.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie: 1) art. 8 ust.

2a ustawy o sus, w szczególności zdanie ostatnie tego przepisu, „czy ma on

zastosowanie do umów zawartych przez wnioskodawczynię o świadczenie usług

medycznych Wojewódzkiemu Szpitalowi Zespolonemu w E. oraz zawartych z

osobami fizycznymi o świadczenie usług medycznych na jej rzecz, przez przyjęcie

4

przez Sąd, że świadczenie usług na rzecz wnioskodawczyni przez wymienione

osoby fizyczne stwarza obowiązek odprowadzenia składek na ubezpieczenia

społeczne przez pracodawcę tych osób na zasadach ogólnych (pracodawca nie

posiada umów cywilnoprawnych podpisanych ze swoimi pracownikami i nie

wypłaca im wynagrodzenia z tych umów)”; 2) przepisów postępowania wskutek

oddalenia wniosku wnioskodawczyni o zwrócenie się z pytaniem prawnym do

Trybunału Konstytucyjnego, czy przepis art. 8a ust. 2a ustawy o sus, dotyczący

zdania ostatniego tego przepisu jest zgodny z Konstytucją RP, bowiem

rozstrzygnięcie tego zagadnienia miałoby wpływ na rozstrzygnięcie sprawy zawisłej

przed sądem.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma zasadnej podstawy i dlatego została oddalona.

Sedno sprawy jest w regulacji przyjętej w art. 8 ust. 2a sus. Orzecznictwo

Sądu Najwyższego utrwaliło już wykładnię, że przepis ten nie dotyczy tylko sytuacji,

gdy pracownik zawiera ze swoim pracodawcą umowę cywilną na dodatkową pracę

na jego rzecz, czyli obok lub ponad dotychczasowe pracownicze zatrudnienie.

Regulacja ta obejmuje także sytuację - taką jak w obecnej sprawie -, gdy pracownik

„w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje

w stosunku pracy”, czyli gdy pracownik pracuje na rzecz swojego pracodawcy także

na podstawie umowy zawartej z innym podmiotem. Pierwszą wypowiedzią Sądu

Najwyższego była powołana w tej sprawie uchwała z 2 września 2009 r.,

II UZP 6/09. Powiedziano w niej, że to pracodawca, którego pracownik wykonuje na

jego rzecz pracę w ramach umowy o dzieło zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem

składek na ubezpieczenia społeczne. Wówczas płatnikiem składek nie jest ta osoba

trzecia. Natomiast kolejne orzeczenia Sądu Najwyższego jednolicie utrwalają to

stanowisko i odnoszą się do dalszych kwestii, wynikających z przyjęcia, że

płatnikiem składek jest pierwotny pracodawca (wyroki z 14 stycznia 2010 r., I UK

252/09, z 2 lutego 2010 r., I UK 259/09, z 18 października 2011 r., III UK 22/11, z

11 maja 2012 r., I UK 5/12, z 22 października 2013 r., III UK 155/12, z 6 lutego

5

2014 r., II UK 279/13, z 3 kwietnia 2014 r., II UK 399/13). Obecny skład podziela

stanowisko dotychczasowe orzecznictwa, nie tylko ze względu na wartość

wynikającą z jednolitej wykładni. Inna wykładnia – taka jak proponowane w skardze

– musiałby wpierw wyjaśnić, jakie znaczenie ma i po co w ogóle wprowadzono tę

regulację (art. 8 ust. 2a sus in fine). Skoro pierwsza sytuacja z art. 8 ust. 2a, czyli

gdy pracownik pracuje dodatkowo na podstawie umowy cywilnej zawartej ze swoim

pracodawcą, stanowi odpowiedź na nadużycia sprzeczne z ochroną zatrudnionego

(choćby w zakresie czasu pracy, co zresztą skarżąca samo pośrednio zauważa

wskazując na problem nadgodzin), to również sytuacja druga, czyli ujęta w drugiej

części przepisu, nie może być oderwana od pierwszej, albowiem dopiero wówczas

regulacja może być oceniona jako całościowa ze względu na cel zakładany przez

ustawodawcę. W przeciwnym razie, jak pokazuje praktyka, bez większych

problemów można by wyłączyć pierwszą regulację, właśnie przez zatrudnianie do

pracy na rzecz pracodawcy przez podmioty trzecie. Nieuprawniona jest więc teza

skargi, że art. 8 ust. 2a dotyczy tylko i wyłącznie dodatkowych umów zwartych

przez pracodawcę z własnym pracownikiem.

Nie występuje problem kolizji czy potrzeba rozważenia zgłoszonego w

skardze „problemu korelacji art. 8 ust. 2a z art. 9 ust. 1 i ust. 2 sus”. Skoro

rozszerzone zostało pojęcie pracownika na gruncie ubezpieczeń społecznych, to

nie zachodzi kolizja z przepisem art. 9 ust. 1 sus, gdyż nie dotyczy pracowników

objętych regulacją z art. 8 ust. 2a sus. Natomiast art. 9 ust. 2 sus ma na uwadze

zbieg inny niż z art. 8 ust. 2a sus.

Zarzut procesowy skargi nie jest zasadny. Nie wskazuje przepisu

postępowania, który miałby zostać naruszony (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Pytanie

prawne o konstytucyjność regulacji z art. 8 ust. 2a sus nie jest aktualne, gdyż

wpierw należałoby uznać, że jest sprzeczna z określonym przepisem ustawy

zasadniczej. Dopiero wówczas można by rozważać potrzebę pytania prawnego

(art. 193 Konstytucji RP) Takiej analizy skarżąca w uzasadnieniu wniosku skargi nie

przedstawia. Ponadto zabezpieczenie społeczne to domena ustawy zwykłej (art. 67

Konstytucji RP). Przepis art. 8 ust. 2a ma do spełnienia określone cele, nie tylko z

zakresu ubezpieczeń społecznych. To tłumaczy i uzasadnia oparcie tej dziedziny

prawa są na szczególnych regulacjach. W tym przypadku rozwiązanie przyjęte w

6

art. 8 ust. 2a ma swoje racjonalne uzasadnienie, choćby łączone z

przeciwdziałaniem instrumentalnemu wykorzystywaniu przepisów prawa. Natomiast

kwestie dalsze, w tym praktyczne a pochodne tezy, że płatnikiem składek jest

pracodawca, nie zostały przedstawione w skardze w stopniu, który wymagałby

dalszej szczegółowej analizy. Innymi słowy Sąd nie zwraca się z pytaniem

prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, gdy nie stwierdza sprzeczności przepisu

ustawy z Konstytucją. Niezależnie Sąd Najwyższy w wyroku z 13 lutego 2014 r., I

UK 323/13, stwierdził, że przepis art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych nie narusza art. 51 ust. 1 i art. 84 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

Z urzędu należało sprostować oczywistą omyłkę w zaskarżonym wyroku,

gdyż pozwanym był Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w E. (art. 350 k.p.c.

w związku z art. 39821

k.p.c.).

O kosztach zastępstwa procesowego należnych stronie pozwanej orzeczono

na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. oraz § 11 ust. 2 i § 12 ust. 4 pkt 2 (stosowanego

odpowiednio do odpowiedzi na skargę kasacyjną) rozporządzenia z 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.