III KK 38/14

Sygn. akt III KK 38/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Przemysław Kalinowski (przewodniczący)

SSN Roman Sądej

SSA del. do SN Jacek Błaszczyk (sprawozdawca)

Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej,

w sprawie J. K. i Z. Ł.

skazanych z art. 13 §1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. i inne

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 11 czerwca 2014 r.,

kasacji, wniesionych przez obrońców skazanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 5 września 2013 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w L.

z dnia 20 maja 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w postępowaniu

odwoławczym;

2. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. Z. W., Kancelaria

Adwokacka kwotę 738 (siedmiuset trzydziestu ośmiu) złotych, w

2

tym 23% VAT, za sporządzenie i wniesienie kasacji w stosunku

do skazanego Z. Ł.

UZASADNIENIE

J. K. i Z. Ł. zostali oskarżeni o to, że: w dniu 26 czerwca 2009 r. w L.,

działając wspólnie i w porozumieniu w zamiarze bezpośrednim pozbawienia życia

O. P., wielokrotnie grożąc natychmiastowym jego pozbawieniem, używając

przemocy wobec pokrzywdzonej polegającej na wielokrotnym uderzaniu pięściami

po twarzy i głowie, ugryzieniu w palec dłoni, przewróceniu na podłogę, uderzaniu

głową o podłoże, kopaniu po całym ciele, uderzaniu butem po głowie, duszeniu,

ciągnięciu za włosy, kneblowaniu ust, włożeniu i przytrzymywaniu głowy w muszli

klozetowej, działając w sposób bezpośrednio zagrażający napadniętej i narażając

wyżej wymienioną na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia bądź doznania

ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zabrali w celu przywłaszczenia na jej szkodę

rzeczy ruchome w postaci telefonu komórkowego marki Nokia N 96 wartości 1.999

złotych, telefonu komórkowego marki Nokia 6131 wartości 400 złotych oraz

srebrnego kolczyka o wartości 30 złotych, a następnie zamykając pokrzywdzoną

we wnętrzu łazienki w celu jej utopienia w napuszczonej do wanny wodzie, swoim

zachowaniem bezpośrednio zmierzali do jej zabicia w związku z rozbojem, lecz

zamierzonego celu nie osiągnęli z uwagi na zbiegnięcie napadniętej i udzielenie jej

pomocy przez osoby trzecie, tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. w

zw. z art. 280 § 2 k.k. w zw. z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Wyrokiem z dnia 20 maja 2013 r. Sąd Okręgowy w L., w sprawie sygn. akt IV

K …/11:

1. oskarżonych uznał za winnych popełnienia zarzucanego im czynu

wyczerpującego dyspozycję art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.148 § 1 k.k. w zw. z art. 280

§ 2 k.k. w zw. z art. 158 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i za to na podstawie

wszystkich zbiegających się przepisów, przyjmując za podstawę wymiaru kary art.

14 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3 k.k., skazał J. K. na karę 10

lat pozbawienia wolności, a Z. Ł. na karę 8 lat pozbawienia wolności;

2. na podstawie art. 63 § 1 k.k. na poczet orzeczonych kar pozbawienia wolności

zaliczył okresy rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie: J. K. od dnia 26

3

czerwca 2009 r. do dnia 8 kwietnia 2010 r., zaś Z. Ł. od dnia 26 czerwca 2009 r. do

dnia 20 września 2010 r.;

3. zwolnił oskarżonych od opłat sądowych, a wydatkami postępowania obciążył

Skarb Państwa, a nadto orzekł o opłatach na rzecz obrońców z urzędu.

Apelacje od tego wyroku wnieśli obrońcy i prokurator.

Obrońca oskarżonej zarzucił rozstrzygnięciu:

I. obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, a to:

- art. 2, 4, 7, 410 k.p.k. polegającą na oparciu wyroku w zakresie winy jedynie na

części materiału dowodowego mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy, w postaci zeznań O. P. i D. M., z pominięciem dokładnej analizy istotnej

części pozostałych dowodów, w tym w szczególności wyjaśnień oskarżonej J. K., a

także jednostronnej, nieobiektywnej i dowolnej ocenie zeznań M.B., R. P. oraz K.

W., co miało istotny i bezpośredni wpływ na treść zapadłego orzeczenia, a także

przekroczeniu zasady swobodnej oceny dowodów i wyprowadzenie dowolnych

wniosków ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego;

- art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. poprzez pominięcie zamieszczenia w uzasadnieniu,

wskazania i omówienia wzajemnych korelacji jakie zachodzą pomiędzy

poszczególnymi dowodami obciążającymi, w sytuacji gdy dowody te nie są

jednoznaczne, spójne i konsekwentne;

II. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia polegający na

przyjęciu, że oskarżona J. K. w dniu 26 czerwca 2009 r., działając wspólnie i w

porozumieniu w zamiarze bezpośrednim pozbawienia życia O. P., wielokrotnie

grożąc natychmiastowym jego pozbawieniem, używając przemocy wobec

pokrzywdzonej polegającej na wielokrotnym uderzaniu pięściami po twarzy i głowie,

ugryzieniu w palec dłoni, przewróceniu na podłogę, uderzaniu głową o podłoże,

kopaniu po całym ciele, uderzaniu butem po głowie, duszeniu, ciągnięciu za włosy,

kneblowaniu ust, włożeniu i przytrzymywaniu głowy muszli klozetowej, działając w

sposób bezpośrednio zagrażający napadniętej i narażając wyżej wymienioną na

bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia bądź doznania ciężkiego uszczerbku

na zdrowiu, zabrali w celu przywłaszczenia na jej szkodę telefon komórkowy Nokia

N 96 o wartości 1.999 złotych, telefon komórkowy marki Nokia 6131 wartości 400

złotych oraz srebrny kolczyk o wartości 30 złotych, a następnie zamykając

4

pokrzywdzoną we wnętrzu łazienki w celu jej utopienia w napuszczonej do wanny

wodzie, swoim zachowaniem bezpośrednio zmierzali do jej zabicia w związku z

rozbojem, w sytuacji gdy prawidłowa analiza całokształtu materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie wskazuje, iż brak jest danych uzasadniających

powyższy wniosek.

Na zasadzie art. 427 § 1 i art. 437 § 1 k.p.k. obrońca wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania lub zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie

oskarżonej J. K. od popełnienia przypisanej jej zbrodni.

Obrońca oskarżonego zarzucił orzeczeniu obrazę przepisów postępowania

karnego, która miała wpływ na treść orzeczenia i doprowadziła do błędów w

ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, a błędy te miały wpływ na

jego treść, tj. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k. w zw. 92 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k.

w zw. z art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 2 § 2 k.p.k. przez sprzeczną z

wymogami powołanych przepisów, dowolną a nie swobodną ocenę dowodów

przeprowadzonych w sprawie, przy jednoczesnym naruszeniu zasady

obiektywizmu i pominięciu okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego,

a także pominięcie w rozważaniach sądu okoliczności, które mogłyby doprowadzić,

w razie ich uznania za prawdziwe, do dokonania ustaleń odmiennych niż

poczynione i przyjęte za podstawę zaskarżonego orzeczenia, a to przez:

a) oparcie ustaleń faktycznych na fragmentach materiału dowodowego

niekorzystnego dla oskarżonego wynikającego z zeznań D. M. złożonych w

postępowaniu przygotowawczym;

b) bezzasadną odmowę sądu przypisania waloru prawdziwości wyjaśnieniom

oskarżonego Z. Ł. w zakresie w jakim wskazywał na okoliczność wystąpienia

pomiędzy pokrzywdzoną a jej narzeczonym (D. M.) kłótni, która przerodziła się w

bójkę między oskarżonymi a D. M., co miało istotny wpływ na dalszy rozwój

wydarzeń w mieszkaniu;

c) bezkrytyczne obdarzenie wiarą zeznań pokrzywdzonej oraz świadków […]

wskazujących na okoliczność jakoby oskarżony Z. Ł. razem z oskarżoną J. K.

wkładał głowę O. P. do toalety, a napuszczona do wanny woda miała służyć jej

utopieniu;

5

d) niezasadną odmowę obdarzenia walorem wiarygodności zeznań M. B. w części,

w której twierdziła, że pokrzywdzona wyszła z mieszkania a nie wybiegła oraz w

zakresie w jakim nie pamiętała czy ktoś w progu mieszkania wciągał do środka

pokrzywdzoną, poprzez przyjęcie przez sąd tylko w stosunku do świadka M. B.

założenia, że spożywany przez nią alkohol ograniczył zdolność postrzegania i

zapamiętywania faktów, podczas gdy wszyscy świadkowie wskazani w pkt. 2 lit. b

niniejszego pisma spożywali alkohol, co znajduje odzwierciedlenie w aktach

sprawy.

W uzasadnieniu apelacji obrońca podniósł ponadto, że sąd meriti naruszył

zasadę bezpośredniości i bezzasadnie zastosował przepis art. 391 § 1 k.p.k.,

ujawniając przez odczytanie zeznania pokrzywdzonej z toku postępowania

przygotowawczego, które stanowiły podstawowy dowód w sprawie, na którym to

dowodzie sąd a quo oparł przyjęte zasadnicze ustalenia faktyczne i w konsekwencji

wydanie wyroku skazującego.

Mając na względzie powyższe zarzuty, na podstawie art. 427 § 1 k.p.k. i art.

437 k.p.k. skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie

oskarżonego Z. Ł. od zarzuconego mu czynu, ewentualnie uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Prokurator zarzucił wyrokowi rażącą niewspółmierność orzeczonych wobec

oskarżonych kar pozbawienia wolności, podczas gdy wnikliwa analiza

podmiotowych i przedmiotowych elementów przestępstwa, jakiego się dopuścili

oskarżeni, a w szczególności stopnia jego społecznej szkodliwości, rodzaju

naruszonego dobra, sposobu działania, w tym znajdowania się pod wpływem

alkoholu w chwili zdarzenia, działania w warunkach uprzedniej karalności, a także

wzgląd na cele wychowawcze i zapobiegawcze jakie kara powinna osiągnąć w

stosunku do nich oraz potrzeba w zakresie kształtowania świadomości prawnej

społeczeństwa, przemawiała za orzeczeniem wobec obojga oskarżonych kary

pozbawienia wolności w wymiarze lat 12, o co oskarżyciel publiczny wniósł w

petitum wniesionego środka odwoławczego.

Wyrokiem z dnia 5 września 2013 r. Sąd Apelacyjny, utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając apelacje za oczywiście bezzasadne, zasądził od Skarbu

Państwa na rzecz obrońców koszty nieopłaconej pomocy udzielonej oskarżonym z

6

urzędu w postępowaniu odwoławczym oraz zwolnił oskarżonych od uiszczenia

kosztów sądowych za drugą instancję i określił, że wchodzące w ich skład wydatki

ponosi Skarb Państwa.

Kasacje od tego wyroku wnieśli obrońcy skazanych J. K. i Z. Ł.

Obrońca skazanej w nadzwyczajnym środku zaskarżenia zarzucił

prawomocnemu wyrokowi sądu drugiej instancji rażące naruszenie przepisów

prawa procesowego mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie:

1. art. 7 i art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 433 § 2 k.p.k. polegające na

częściowej i dowolnej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego

podczas rozpoznania zarzutów apelacji, w tym w szczególności wyprowadzeniu

niesłusznych wniosków wynikających z zeznań świadków […] – które to zeznania w

znacznej mierze pokrywały się z wyjaśnieniami oskarżonej J. K., a w konsekwencji

czego przemawiały za uznaniem, iż nie jest ona winna popełnienia zarzucanego jej

przestępstwa – co skutkowało przeprowadzeniem niepełnej kontroli instancyjnej

zaskarżonego wyroku;

2. art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. i art. 433 k.p.k., poprzez uznanie

przez Sąd Apelacyjny, iż orzeczenie Sądu Okręgowego poddaje się kontroli

instancyjnej pomimo istniejących wad, z którym to poglądem nie można się

zgodzić, z uwagi na pominięcie przez sąd pierwszej instancji zamieszczenia w

uzasadnieniu wyjaśnienia wszelkich istotnych okoliczności sprawy, kompleksowej

oceny zgromadzonego materiału dowodowego z punktu widzenia jego

wiarygodności i niesprzeczności, jak również oparcie wyroku na części dowodów z

pominięciem istotnych dowodów korzystnych, które przemawiały za uznaniem, iż J.

K. nie popełniła zarzucanego jej czynu;

3. art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. polegającą na nierozważeniu wszystkich

zarzutów i argumentów jakie zostały podniesione w środku odwoławczym dla

pełnego uzasadnienia naruszenia przepisów prawa procesowego, a to: art. 4, 7,

410 oraz art. 424 k.p.k. – poprzez pominięcie rozpatrzenia kwestii dokonanej przez

Sąd Okręgowy jednostronnej oceny dowodów, a następnie poczynienia ustaleń

faktycznych, co do okoliczności zdarzenia i winy oskarżonej wyłącznie na

podstawie dowodu z niewiarygodnych, niekonsekwentnych i wewnętrznie

7

sprzecznych ze sobą zeznań pokrzywdzonej O. P., przy równoczesnym braku

kompleksowego rozważenia innych dowodów osobowych, jak i nieosobowych;

4. art. 391 § 1 k.p.k. oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności, poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego

w zakresie obejmującym dowód z przesłuchania pokrzywdzonej O. P., z

naruszeniem zasady bezpośredniości, kontaktu sądu orzekającego z

przeprowadzonymi na rozprawie głównej dowodami, w sytuacji gdy w kontekście

zarzutów sformułowanych w apelacji obrony – dowód ten był kluczowy dla

rozstrzygnięcia w zakresie winy oskarżonej – co w konsekwencji spowodowało

naruszenie prawa do skutecznej obrony, jak również prawa do rzetelnego procesu.

Na zasadzie art. 537 § 1 i 2 k.p.k. autor kasacji wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego, jak również wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji,

ewentualnie o uchylenie wyroku sądu odwoławczego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania temu sądowi.

Obrońca skazanego na podstawie art. 523 § 1 k.p.k. oraz art. 526 § 1 k.p.k.

zaskarżonemu wyrokowi zarzucił rażącą obrazę przepisów postępowania mającą

istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie:

I. art. 4 k.p.k. w zw. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k. przez nienależyte

rozważenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego skutkujące

bezkrytycznym podzieleniem dowolnej, sprzecznej z zasadami prawidłowego

rozumowania oceny dowodów dokonanej przez sąd pierwszej instancji, przy

jednoczesnym pominięciu okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonego

w zakresie dotyczącym opuszczenia mieszkania przez pokrzywdzoną, prowadzące

w konsekwencji do błędnego przypisania Z. Ł. sprawstwa zarzucanego mu czynu -

w sytuacji, gdy z zeznań świadka M. B. wynika, że pokrzywdzona wyszła z

mieszkania a nie wybiegła, ponadto poprzez odmowę przypisania wiarygodności

wyjaśnieniom oskarżonego co do okoliczności zajścia;

II. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k. przez nienależyte rozważenie zarzutów

postawionych w apelacji a w konsekwencji przez przyjęcie, że niewłaściwe

zachowanie się pokrzywdzonej po przewiezieniu jej do szpitala i podczas

pierwszego przesłuchania nie ma wpływu na ocenę jej zeznań - w sytuacji, gdy

8

pokrzywdzona awanturując się i będąc pod wpływem alkoholu nie była w stanie

zapanować nad emocjami i złożyć rzeczowych, prawdziwych i szczegółowych

zeznań, które zostały przyjęte jako podstawa ustaleń faktycznych w sprawie;

III. art. 410 k.p.k. w zw. z art. 7 k.p.k. w zw. z art. 433 § 2 k.p.k. przez przyjęcie, że

pokrzywdzona nie miała czasu na przygotowanie „wyuczonej” wersji przebiegu

zdarzeń podczas gdy czas, który upłynął od opuszczenia przez nią mieszkania

skazanych do czasu złożenia zeznań przez pokrzywdzoną pozwalał na

przygotowanie „opracowanej” przez nią wersji wydarzeń, która obciążyła Z. Ł.

Podnosząc powyższe zarzuty na podstawie art. 537 k.p.k. obrońca wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

W odpowiedzi na kasacje prokurator Prokuratury Apelacyjnej wniósł o

oddalenie kasacji obrońcy skazanej jako oczywiście bezzasadnej, zaś co do drugiej

z kasacji w oparciu o przepis art. 537 § 1 i 2 k.p.k. wobec skazanego Z. Ł., a nadto

na podstawie art. 536 k.p.k. w zw. z art. 435 k.p.k. wobec J. K. wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w postępowaniu odwoławczym.

W toku rozprawy kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej w stosunku do

obu wniesionych kasacji wniósł o ich oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacje okazały się zasadne w zakresie wniosków o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji.

Zasadnym jest zarzut nierozpoznania przez Sąd Apelacyjny zarzutu

wskazanego w uzasadnieniu apelacji obrońcy Z. Ł. odnoszącego się do naruszenia

przez sąd pierwszej instancji zasady bezpośredniości. Zarzut taki został

niewątpliwie postawiony w zwykłym środku zaskarżenia, co przy zastosowaniu

reguły interpretacyjnej statuowanej w przepisie art. 118 § 1 i § 2 k.p.k., obligowało

sąd odwoławczy do odniesienia się do niego. Wynika to wprost z treści art. 433 § 2

k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. Zaniechanie jakiegokolwiek ustosunkowania się do

zarzutów i argumentacji zawartej w skardze apelacyjnej jest nie tylko rażącym

naruszeniem wymagań wskazanych w powołanych przepisach, mogących mieć

istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, ale wprost podważa konstytucyjną zasadę

9

dwuinstancyjności postępowania karnego i – w konsekwencji – czyni tylko

formalnym prawo strony do poddania rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji

rzeczywistej, a nie tylko pozornej, kontroli instancyjnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 czerwca 2013 r., III KK 41/13, Lex nr 1331332). Postawiony

zarzut odnosił się przy tym do podstawowego dowodu w tej sprawie, tj. zeznań

pokrzywdzonej, której depozycje wprost rzutowały na ocenę zachowania zarówno

J. K, jak i Z. Ł. To przede wszystkim w oparciu o zeznania pokrzywdzonej doszło do

skazania oskarżonych za usiłowanie dokonania zbrodni zabójstwa o złożonej

kwalifikacji prawnej przyjętej w wyroku Sądu Okręgowego.

W judykaturze Sądu Najwyższego trafnie wskazuje się, że właściwe

zrealizowanie obowiązków określonych w art. 457 § 3 k.p.k. świadczy o

zachowaniu standardu rzetelnego procesu (por. wyroki: z dnia 24 czerwca 2009 r.,

IV KK 28/09, OSNKW 2009, z. 11, poz. 97 oraz z dnia 16 stycznia 2007 r., V KK

328/06, OSNwSK 2007, z.1, poz.160). Standard ten obejmuje również

postępowanie odwoławcze, a jednym z jego wyznaczników jest wyraźne wskazanie

w uzasadnieniu wyroku podstawy rozstrzygnięcia, a więc także odniesienie się do

argumentacji stron, a które to odniesienie gwarantuje stronie możliwość

stwierdzenia rzeczywistego skorzystania z prawa do apelacji. Obraza przepisów

postępowania ma miejsce zarówno wtedy, gdy sąd pomija w rozważaniach zarzuty

zawarte w środku odwoławczym, jak i wtedy, gdy analizuje je w sposób odbiegający

od wymogu rzetelnej ich oceny. Uwzględniając charakter wadliwości stwierdzonych

w obszarze art. 457 § 3 k.p.k. należy przyjąć, że w tej sprawie zaistniało wskazane

rażące naruszenie przepisu prawa procesowego, co w sposób bezpośredni

dowodzi także, że doszło do naruszenia powołanego już art. 433 § 2 k.p.k. Z takimi

naruszeniami mamy do czynienia wówczas, gdy są one niewątpliwe i oczywiste,

przy czym chodzi tutaj nie tyle o łatwość stwierdzenia danego uchybienia, ile o jego

rangę i natężenie stopnia nieprawidłowości (podobnie Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu wyroku z dnia 29 maja 2012 r., II KK 106/3/12, OSNKW 2012, z.10,

poz.107; W. Grzeszczyk, Kasacja w sprawach karnych, Warszawa 2001, s. 128-

129). Obowiązkiem sądu odwoławczego jest przedstawienie w pisemnych

motywach wyroku powodów uwzględnienia lub nieuwzględnienia zarzutów apelacji,

przy czym prezentowane rozważania powinny odnosić się do wszystkich zarzutów.

10

Wobec tego, że naruszenie przepisów prawa procesowego, jak zaznaczono,

miało charakter rażący i mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku sądu

odwoławczego, zaktualizowała się podstawa kasacyjna o jakiej stanowi przepis art.

523 § 1 k.p.k. Skoro w sentencji wyroku przyjęto, że zaskarżony wyrok podlega

wobec oskarżonych utrzymaniu w mocy - i to w formule oczywistej bezzasadności

wywiedzionych apelacji - to w uzasadnieniu orzeczenia drugoinstancyjnego

należało dokładnie i wyczerpująco przedstawić argumenty wspierające tezę o

całkowitej niesłuszności skarg etapowych.

Do istoty konstytucyjnego prawa do sądu wynikającego z art. 45 ust. 1

Konstytucji RP należy sprawiedliwość proceduralna. Ta sprawiedliwość jest

zachowana m.in. wówczas, gdy sąd ujawnia w czytelny sposób motywy

rozstrzygnięcia, w stopniu umożliwiającym weryfikację sposobu myślenia tego

organu procesowego i to nawet jeśli samo rozstrzygnięcie jest niezaskarżalne (tzw.

legitymizacja przez przejrzystość). Prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku,

w tym wyroku odwoławczego, pozwala na dokonanie realnej oceny, czy w

działaniach sądu nie było dowolności lub wręcz arbitralności (por. P. Wiliński, [w:]

System prawa karnego procesowego, pod red. P. Hofmańskiego, Tom I.

Zagadnienia ogólne, cz. 1, Warszawa 2013, s. 700). Brak dowolności i arbitralności

w działaniu sądu wyznacza zaś tożsamość konstytucyjną tego organu (i szerzej

wymiaru sprawiedliwości) na równi z takimi elementami wskazanymi wprost w art.

45 ust. 1 Konstytucji RP jak niezależność, bezstronność i niezawisłość sądu (por.

uzasadnienie wyroku TK z dnia 16 stycznia 2006 r., SK 30/05, OTK-A 2006/1/ 2

oraz uzasadnienie postanowienia TK z dnia 11 kwietnia 2005 r., SK 48/04, OTK-A

2005/4/45).

Sąd Apelacyjny powinien na gruncie sformułowanego zarzutu bezpodstawnego

zastosowania przepisu art. 391 § 1 k.p.k., stanowiącego niewątpliwe odstępstwo od

zasady bezpośredniości, poddać gruntownej analizie sposób procedowania sądu

pierwszej instancji, począwszy od pierwszego terminu ponowionej (po uchyleniu

poprzednio wydanego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania)

rozprawy głównej, czyli w okresie od 10 października 2011 r., do dnia 20 maja 2013

r., gdy to zastosowano wskazany powyżej przepis prawa procesowego i

wyrokowano w sprawie. Przyjęto wtedy, za podstawą faktyczną ujawnienia przez

11

odczytanie zeznań pokrzywdzonej, jak i D. M. to, że: „miejsce ich pobytu nie jest

znane i nie można ustalić, gdzie aktualnie przebywają” (k. 1324 v.). Zwrócić uwagę

należy, że sąd meriti odwołał się jednoznacznie do tego, że „aktualnie”, czyli na

datę podjęcia tak istotnej w skutkach decyzji procesowej brak było danych o ich

miejscu pobytu.

Zasadnie podnosi się w orzecznictwie, że niemożność doręczenia świadkowi

wezwania, o ile jest rzeczywista i trwała (podkreślenie – SN) stanowi samoistną

przesłankę zezwalającą na odczytanie złożonych poprzednio przez niego zeznań w

postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem w tej lub innej sprawie albo w

innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę. Do skorzystania z

przewidzianego w przepisie art. 391 § 1 k.p.k. uprawnienia wystarczająca jest

względna niemożność doręczenia wezwania świadkowi, niedająca się usunąć do

końca przewodu sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30

stycznia 2014 r., II KK 1/14, Lex nr 1427458). Utrwalił się pogląd, że w przypadku

świadków przebywających za granicą nie powinno się automatycznie stosować

odstępstwa od zasady bezpośredniości, lecz należy dążyć do sprowadzenia ich na

rozprawę przy wykorzystaniu wszystkich prowadzących ku temu możliwości. Takie

stanowisko odnosić należy zwłaszcza do sytuacji, gdy zeznania danych świadków

mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Stwierdzenie niemożności

doręczenia wezwania dopuszczalne jest jedynie wówczas, gdy uprzednio podjęte

zostały wszelkie próby jego doręczenia, stosownie do przepisów Rozdziału 15 (por.

„Kodeks postępowania karnego. Komentarz do artykułów 297 – 467. Tom II” pod

red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2011, s. 549 – 550, t. 4 i 5 do art. 391 wraz z

powołanym tam orzecznictwem).

Analiza podjętych czynności procesowych na etapie bądź wydania

zarządzenia o wyznaczeniu terminu rozprawy w Sądzie Okręgowym, bądź decyzji

podjętych w jej toku dowodzi, że z siedmiu terminów rozprawy głównej, tylko na

pierwsze terminy zarządzono wezwanie pokrzywdzonej do sądu w charakterze

świadka. Dotyczyło to także świadka D. M. Uczyniono to w zarządzeniu z dnia 4

sierpnia 2011 r. (k. 1091) na pierwszy termin w sprawie, tj. na dzień 10

października 2011 r. Następnie w postanowieniu o odroczeniu rozprawy do dnia 14

grudnia 2011 r. zarządzono wezwanie m. in. pokrzywdzonej (k. 1104). I taka sama

12

decyzja zapadła w postanowieniu o odroczeniu rozprawy do dnia 8 lutego 2012 r.

(k. 1123 v.). Począwszy jednak od terminu rozprawy z dnia 27 kwietnia 2012 r.

zaniechano już wzywania pokrzywdzonej O. P., jak i świadka D. M. (por. m. in.

karty: 1188 -1188 v.; 1204, 1238; 1241). Do czasu wyrokowania, czyli do dnia 20

maja 2013 r., przez okres ponad roku nie poddano jakiejkolwiek weryfikacji -

sprawdzeniu aktualnego miejsca pobytu zarówno pokrzywdzonej, jak i świadka D.

M. Pomimo takich ewidentnych, wielomiesięcznych zaniechań uznano, że ziściły

się podstawy do wydania postanowienia o zastosowaniu przepisu o charakterze

wyjątkowym, zasadniczo ograniczającym zasadę bezpośredniości. Przepis art. 391

§ 1 k.p.k. wprawdzie przewiduje możliwość odstępstwa od obowiązującej w polskim

procesie karnym, a zwłaszcza w postępowaniu sądowym, zasady bezpośredniości

w wypadku niemożności dotarcia do świadka, a więc wówczas, gdy świadek

przebywa za granicą, lub nie można mu było doręczyć wezwania, albo nie stawił się

z powodu niedających się usunąć przeszkód. Ze względu jednak na wskazany

wyjątkowy charakter tego przepisu nie może on być interpretowany w oderwaniu od

pozostałych norm Kodeksu postępowania karnego, a w szczególności tych, które

zobowiązują sąd, aby dążył do wykrycia prawdy. Za niedopuszczalne należy więc

uznać odstępstwo od zasady bezpośredniości w wypadkach, gdy zeznania świadka

mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a zwłaszcza dla ustalenia winy

oskarżonego. Nie powinno się także stosować tego przepisu bez uprzedniego

wykorzystania możliwości przesłuchania świadka na rozprawie, a więc przed

stwierdzeniem, czy rzeczywiście zachodzą niedające się usunąć przeszkody w

dochowaniu zasady bezpośredniości, tym samym również w zapewnieniu

oskarżonemu rzetelnego procesu i prawa do obrony. Bierność sądu a quo we

wskazanej przestrzeni czasu z pewnością winna była być poddana krytycznej i

koniecznej ocenie sądu ad quem, co jednak nie nastąpiło.

Pokrzywdzona podawała następujące adresy zamieszkania: W., L. albo W.,

ul. D. 22 (k. 108, k. 230). Z kolei wezwania na teren Ukrainy były kierowana na

adres: I., ul. D. 22. Miasto I. zaś O. P. wskazała w protokole przyjęcia ustnego

zawiadomienia o przestępstwie i przesłuchania w charakterze świadka osoby

zawiadamiającej jako swoje miejsce urodzenia, a w trakcie przesłuchania w dniu 1

lipca 2009 r. zeznała (k. 108,): „Ja mieszkam w I. Obwodzie na terytorium Ukrainy,

13

pochodzę ze wsi K., numer domu 22… Ostatnio zamieszkiwaliśmy z D. w hotelu

przy ul. G. 6, numer pokoju 32… .Mój i D. aktualny adres kontaktowy to jeszcze

przez około tydzień jest przy ul. G. 6/32.”. Takie dane podlegały wyjaśnieniu i

niezbędnemu uporządkowaniu, aby maksymalnie doprecyzować na jaki dokładnie

adres (adresy) powinno być wysłane wezwanie na rozprawę z uwzględnieniem m.

in. stosownych regulacji zawartych w przepisach dotyczących międzynarodowej

pomocy prawnej. Są to co prawda dane sprzed lat, ale Sąd Okręgowy począwszy

od kwietnia 2012 roku w ogóle uchylił się od podjęcia działań warunkujących

prawidłowe zastosowanie wskazanych rozwiązań procesowych skutkujących

możliwością jedynie odczytania zeznań

z toku postępowania przygotowawczego.

Mając na uwadze treść kasacji stwierdzić należy, że uznanie zasadności

zarzutów zawartych w tych nadzwyczajnych środkach zaskarżenia, w zakresie w

jakim pozwoliły one na wydanie orzeczenia następczego, zgodnie z art. 436 k.p.k.

w zw. z art. 518 k.p.k. zwalania Sąd Najwyższy od rozpoznania pozostałych

zarzutów, bowiem z racji stwierdzonych błędów i uchybień rozpoznanie ich byłoby

przedwczesne lub bezprzedmiotowe.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd odwoławczy będzie zobowiązany do

rozważenia problematyki, której pominięcie stało się przyczyną wydania orzeczenia

o charakterze kasatoryjnym.

Ponadto, przeprowadzając kontrolę instancyjną, Sąd Apelacyjny rozważy, czy

dokonane ustalenia faktyczne i ich ocena prawnokarna, przy takiej treści zeznań

pokrzywdzonej, na których oparł się Sąd Okręgowy, w aspekcie podstawowych

zasad procesowych o charakterze gwarancyjnym oraz treści pozostałych dowodów,

nie dają podstaw do orzekania z urzędu niezależnie od granic zaskarżenia i

podniesionych zarzutów.

Orzeczenie o wynagrodzeniu dla obrońcy z urzędu za sporządzenie i

wniesienie kasacji w stosunku do Z. Ł. uzasadnione jest treścią art. 29 ust. 1

ustawy z 26 maja 1982 r. -Prawo o adwokaturze (Dz. U. 2009.146.1188 – t. j., ze

zm.) w zw. z § 14 ust. 3 pkt. 2 w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

14

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 2013.461).

Z tych wszystkich względów należało orzec jak w wyroku.

Z uwagi na treść sentencji wyroku Sądu Najwyższego nie było podstaw do

zamieszczania w tym orzeczeniu rozstrzygnięcia o kosztach procesu za

postępowanie kasacyjne. Tego rodzaju rozstrzygnięcie zamieszcza się jedynie w

wyroku kończącym postępowanie (art. 626 § 1 k.p.k.). Takiej cechy nie ma wyrok

Sądu Najwyższego uchylający orzeczenie sądu drugiej instancji i przekazujący

sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.