V CSK 412/13

Sygn. akt V CSK 412/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSA del. do SN Katarzyna Polańska-Farion

w sprawie z powództwa M.J.

przeciwko A. G. i in. ,

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych J. Z. i A. Z.

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 28 marca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanych J.

Z. i A. Z. na rzecz powoda kwotę

1.800 ( jeden tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 17 grudnia 2012 r., uwzględniając

powództwo […], ustalił, że zawarta w dniu 10 sierpnia 2004 r. przed notariuszem E.

Ś. w kancelarii notarialnej w O. umowa sprzedaży nieruchomości stanowiącej

podwórze wraz z zabudowaniami oraz rolę, położonej w W. o powierzchni siedmiu

arów i dziewięćdziesięciu metrów kwadratowych, dla której Sąd Rejonowy w O.

prowadzi księgę wieczystą nr […], obejmującej działkę nr 1384, z mapy 1, jest

nieważna i orzekł o kosztach procesu.

U podstaw tego rozstrzygnięcia legło ustalenie, że zaskarżoną umową H. M.

i H. G. rozporządzili nieruchomością stanowiącą – wskutek dziedziczenia -

współwłasność ich oraz S. G. bez zgody tego ostatniego spadkobiercy, o czym

nabywcy wiedzieli. Przedmiotowa nieruchomość wchodziła w skład spadku po S. G.

Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 6 listopada 2003 r. stwierdził, że

spadek po zmarłej w dniu 25 lipca 1983 r. S. G. na podstawie ustawy nabyły dzieci:

H. M. i H. G. po ½ części każdy z nich. Orzeczenie to zostało jednak zmienione

postanowieniem Sądu Rejonowego w O. z dnia 25 kwietnia 2007 r., w którym

stwierdzono, że prawo do spadku po S. G. na podstawie ustawy nabyły dzieci: H.

M., H. G. i S. G. po 1/3 części każdy z nich. Zmiana postanowienia była wynikiem

ustalenia, że S. G. w pierwszym postępowaniu spadkowym celowo zataiła fakt, że

do kręgu spadkobierców ustawowych po S. G. należał również S. G. A. Z., będąca

córką H. G. i jej mąż J. Z. mieli pełną świadomość, że H. M. i H. G. nie są jedynymi

współwłaścicielami nieruchomości stanowiącej przedmiot zaskarżonej umowy; byli

oni wcześniej na pogrzebie S. G., weszli również w posiadanie dokumentu z dnia

26 października 1972 r., potwierdzającego zbycie przez niego udziału spadkowego

przypadającego mu po ojcu F. G. na rzecz matki S. G.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał umowę zawartą

w dniu 10 sierpnia 2004 r. za nieważną w świetle art. 58 w związku z art. 199 k.c.

Wskazał, że pozwani A. Z. i J.Z. nie mogą powoływać się skutecznie na ochronę

nabywcy w dobrej wierze, wynikającą z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych

(art. 6 u.k.w.h.). Wyraził przy tym zapatrywanie, że powód, jako posiadacz

przedmiotowej nieruchomości, przeciwko któremu A. Z. i J. Z. wystąpili z

powództwem o jej wydanie, ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności tej

umowy.

3

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację

pozwanych J. Z. i A. Z. od wyroku Sądu Okręgowego oraz zasądził od skarżących

na rzecz powoda kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za drugą instancję.

Sąd Apelacyjny podzielił przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku ustalenia

faktyczne i ich ocenę prawną. Uznał również, że pozwani A. Z. i J.Z. nie mogą

skorzystać z ochrony przewidzianej w art. 1028 k.c., gdyż wiedzieli kto jest

rzeczywistym spadkobiercą S. G.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych

określonych w art. 2983

§ 1 k.p.c., pozwani J. Z. i A. Z. wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili naruszenie:

- art. 58 w związku z art. 1028 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu zaskarżonej umowy za nieważną mimo

nabycia nieruchomości przez skarżących pozostających w dobrej wierze na

podstawie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku oraz

prawomocnego wypisu z księgi wieczystej urządzonej dla tej nieruchomości,

- art. 1028 k.c. przez błędna wykładnię wynikającą z uznania, że nie znajduje on

zastosowania w sytuacji, w której zbywca nieruchomości wchodzącej w skład

majątku spadkowego mimo zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku

nadal pozostaje spadkobiercą a zmniejszeniu ulega jedynie jego udział spadkowy

oraz

- art. 5 i art. 6 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 7 k.c. przez

niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie domniemania dobrej wiary przy

nabyciu nieruchomości w zaufaniu do treści wpisu w dziale II księgi wieczystej

ujawniającego H. M. i H. G. jako jedynych właścicieli nieruchomości.

Druga podstawę kasacyjną skarżący wypełnili zarzutami naruszenia: art. 233

k.p.c. przez zaniechanie wszechstronnego naruszenia zabranego materiału

dowodowego i dokonanie oceny dowodów w sposób dowolny oraz art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez ogólne, a nie precyzyjne, odniesienie się do

zeznań świadków pod kątem ich wiarygodności i niewyjaśnienie podstawy prawnej

wyroku, w szczególności przyczyn niezastosowania w sprawie art. 1028 k.c.

4

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie na jego rzecz od skarżących kosztów postepowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów podniesionych w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, należy stwierdzić, że są

one nieusprawiedliwione.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zarzut

naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może usprawiedliwiać

podstawę kasacyjną naruszenia przepisów postępowania wyjątkowo wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych

elementów lub zawiera braki uniemożliwiające przeprowadzenie jego kontroli

kasacyjnej (zob. m.in. wyroki; z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 347/07, nie publ.,

z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, nie publ., z dnia 21 lutego 2008 r. III CSK

264/07, nie publ.). Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie jest dotknięte takimi

wadami. Argumentacja, która posłużył się Sąd Apelacyjny, nie stwarza trudności

w zrekonstruowaniu ustaleń faktycznych i oceny prawnej przyjętych za podstawę

zaskarżonego wyroku, a tym samym nie stanowi przeszkody do dokonanie jego

kontroli kasacyjnej. Artykuł 328 § 2 k.p.c. nie stanowi podstawy do skutecznego

podważenia trafności ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej. Zarzut naruszenia

tego przepisu należało zatem uznać za chybiony.

Sąd Najwyższy podkreślał również wielokrotnie, że zarzutu naruszenia art.

233 k.p.c. uchyla się spod kontroli kasacyjnej, gdyż – stosownie do art. 3983

§ 3

k.p.c. - podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustaleń faktycznych lub

oceny dowodów (zob. m.in. wyroki: z dnia 20 marca 2009 r., II CSK 611/08, nie

publ. i z dnia 13 stycznia 2010 r., II CSK 372/09, nie publ. oraz postanowienia:

z dnia 11 grudnia 2008 r., II CSK 356/08, nie publ. i z dnia 30 lipca 2012 r., II CSK

10/12, nie publ.). Bezpodstawne - w ocenie strony skarżącej - pominięcie przez sąd

drugiej instancji część zebranego w sprawie materiału, mogące mieć wpływ na

wynik sprawy, mogłoby usprawiedliwiać ewentualny zarzut naruszenia art. 382

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., którego skarżący jednak nie podnieśli.

5

Przechodząc do oceny podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego,

należy przypomnieć, że zasadniczą przesłankę zaskarżonego rozstrzygnięcia

stanowiła ocena, że czynność rozporządzająca rzeczą należącą do spadku,

dokonana bez zgody wszystkich współspadkobierców jest – w świetle art. 58 k.c.

w związku z art. 199 i art. 1035 k.c. – nieważna.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego w kwestii konsekwencji prawnych

dokonania czynności o podwójnym skutku i czynności wyłącznie rozporządzających

bez zgody wszystkich współwłaścicieli zarysowały się dwa odmienne stanowiska.

Według jednego, do którego – jak się wydaje – nawiązał Sąd Apelacyjny, czynności

taka, dokonana z naruszeniem art. 199 k.c., jest nieważna (zob. m.in. uchwała

z dnia z dnia 17 stycznia 1989 r. III CZP 108/88, OSNC 1990, Nr 1, poz. 7 oraz

wyroki: z dnia 12 sierpnia 2009 r. IV CSK 81/09 i z dnia 17 stycznia 2003 III CKN

1451/00 – nie publ.). Zgodnie zaś z poglądem przeciwnym, do którego skłania się

również skład orzekający, art. 58 k.c. dotyczy wyłącznie treści i celu czynności

prawnej, a o sankcjach niespełnienia innych przesłanek czynności prawnej jest

mowa poza tym przepisem (zob. wyroki: z dnia 12 maja 2000 r. V CKN 1029/00,

OSNC 2001, Nr 6, poz. 83; z dnia 28 marca 2007 r. II CSK 539/06; z dnia 5 lipca

2007 r. II CSK 162/07; uchwała z dnia 14 marca 2006 r. III CZP 7/06, OSNC 2007 r.

Nr 1, poz. 7, uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 14 września

2007 r. III CZP 31/07, OSNC Nr 2, poz. 14); okoliczność, iż współwłaściciel

dokonujący rozporządzenia rzeczą wspólną nie ma do tego kompetencji, prowadzi

zatem nie do nieważności, ale do bezskuteczności czynności prawnej w zakresie

powstania skutku rzeczowego tej czynności.

Podniesione przez skarżących zarzuty naruszenia prawa materialnego

zmierzały jednak przede wszystkim do wykazania bezzasadnego niezastosowania

przez Sąd Apelacyjny art. 1028 k.c. Zapatrywanie to nie znajduje usprawiedliwienia.

Sąd Apelacyjny trafnie podkreślił, że zastosowanie art. 1028 k.c. nie wchodzi

w rachubę w odniesieniu do nabywcy prawa należącego do spadku, będącego

w złej wierze. Stanął przy tym na stanowisku, iż w złej wierze – w rozumieniu tego

przepisu – pozostaje nabywca, który wie, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia

spadku nie obejmuje wszystkich spadkobierców oraz że dokonany na podstawie

6

tego orzeczenia wpis do księgi wieczystej jest niezgodny z rzeczywistym stanem

prawnym albo mógł się o tych okolicznościach dowiedzieć z łatwością. Taką

wykładnię pojęcia „złej wiary” nabywcy, aprobowaną w doktrynie i orzecznictwie

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2002 r., V CKN 1342/00, nie

publ.) – wbrew zarzutom skarżących – należy uznać za prawidłową.

Skoro z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika,

iż pozwani nabywcy wiedzieli o kręgu rzeczywistych spadkobierców S. G. i że nie

wszyscy spośród nich zostali, w chwili zawierania zaskarżonej umowy, ujawnieni w

księdze wieczystej, to zarzuty naruszenia wskazanych przez skarżących przepisów

prawa materialnego - oparte na odmiennym założeniu - nie mogły odnieść

zamierzonego skutku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.