I KZP 7/14

Sygn. akt I KZP 7/14

UCHWAŁA

Dnia 26 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSN Włodzimierz Wróbel

Protokolant Łukasz Majewski

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Beaty Mik

w sprawie H. W.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu

w dniu 26 czerwca 2014 r.,

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w K.,

postanowieniem z dnia 18 lutego 2014 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy użyte w art. 82 § 1 k.k. określenie »nie odwołano

warunkowego zwolnienia« odnosi się do sytuacji, gdy w okresie 6

miesięcy po upływie okresu próby nie wydano prawomocnego, czy też

nieprawomocnego postanowienia o odwołaniu warunkowego

zwolnienia ?”

podjął uchwałę:

Użyte w art. 82 § 1 k.k. wyrażenie „nie odwołano

warunkowego zwolnienia” odnosi się do sytuacji, gdy w okresie

próby i w ciągu 6 miesięcy od jej zakończenia nie wydano

prawomocnego postanowienia sądu w tym przedmiocie.

UZASADNIENIE

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu, na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.,

zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 31 maja 2011 r., działając na

podstawie art. 72 § 1 k.k., art. 77 § 1 k.k., art. 78 § 1 k.k., art. 80 § 1 k.k., art. 159

k.k.w. oraz art. 161 § 1 k.k.w., zastosował środek probacyjny warunkowego

przedterminowego zwolnienia z odbycia reszty kary wobec H. W., uprzednio

skazanego za przestępstwo określone w art. 178a § 1 k.k. na karę roku

pozbawienia wolności, której koniec przypadał na dzień 18 sierpnia 2011 r.,

wyznaczając mu okres próby do 31 maja 2013 r. (teczka dozoru, k. 7).

Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2013 r., Sąd Okręgowy w B., w oparciu

o art. 160 § 1 pkt 4 k.k.w., odwołał warunkowe przedterminowe zwolnienie, co

zostało spowodowane skazaniem H. W. wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 9

stycznia 2013 r., (prawomocnym od dnia 7 lutego 2013 r.), za cztery przestępstwa

określone w art. 79 pkt 4 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (tekst

jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 330 z późn. zm.), w tym za jedno popełnione w

okresie próby, za które to przestępstwa wymierzono mu karę łączną grzywny w

wysokości 50 stawek dziennych po 20 złotych. Powyższe postanowienie zaskarżył

skazany. Po rozpoznaniu jego zażalenia, Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 8

października 2013 r., zaskarżone orzeczenie uchylił i przekazał sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania ( k. 12-13, 17-18,21,48).

Postanowieniem z dnia 27 listopada 2013 r., Sąd Okręgowy w B. ponownie

odwołał warunkowe przedterminowe zwolnienie udzielone H. W., w oparciu o tę

samą podstawę prawną. Zażalenie skazanego na to postanowienie przyjęto w dniu

4 grudnia 2013 r., po czym w dniu 7 stycznia 2014 r. przedstawiono wraz z aktami

Sądowi Apelacyjnemu, gdzie trzy dni później wyznaczono termin posiedzenia

odwoławczego (k. 59-61, 63, 64, 67, 68). H. W. od czasu udzielenia mu

warunkowego przedterminowego zwolnienia przebywa na wolności, choć w obydwu

przypadkach w pierwszej instancji zarządzano wykonanie reszty nieodbytej kary,

przy czym żaden z sądów nie wstrzymał wykonania postanowień odwołujących

zwolnienie.

Sąd Apelacyjny, rozpoznając wniesiony środek odwoławczy, powziął

wątpliwość co do wykładni art. 82 § 1 k.k. wyrażającą się w skierowanym do Sądu

3

Najwyższego pytaniu prawnym. Sprowadza się ona w istocie do tego, czy

znowelizowana treść art. 9 § 3 k.k.w. wpłynęła na wykładnię art. 82 § 1 k.k., w

zakresie w jakim przyjmuje się, że odwołanie warunkowego przedterminowego

zwolnienia z reszty kary może nastąpić tylko wówczas jeżeli w okresie próby i w

ciągu 6 miesięcy od jej zakończenia wydano prawomocne postanowienie w tym

zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny zauważa, że zastanemu

rozumieniu zdaje się przeciwstawiać pogląd Sądu Najwyższego zawarty w

uzasadnieniu postanowienia z dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. I KZP 3/13, OSNKW

2013, z. 8, poz. 63, iż cyt. „postanowienie o zarządzeniu wykonania kary wydane

na podstawie art. 75 § 1, § 1a i § 2a k.k. staje się wykonalne z chwilą wydania

przed upływem okresu wskazanego w art. 75 § 4 k.k., chyba że sąd wydający

postanowienie albo sąd powołany do rozpoznania zażalenia wstrzyma jego

wykonanie; w wypadku takiego wstrzymania wykonanie postanowienia może

nastąpić dopiero po jego uprawomocnieniu, o ile nastąpi przed upływem terminu do

zarządzenia wykonania kary”.

Sąd Apelacyjny omówił w uzasadnieniu swojego postanowienia ewolucję

poglądów Sądu Najwyższego w kwestii odwoływania środków probacyjnych,

zwracając szczególną uwagę na linię orzeczniczą ukształtowaną, w zasadniczej

mierze, uchwałą składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1996 r.,

sygn. I KZP 34/95, OSNKW 1996, z. 3-4, poz. 14.

Prokurator Prokuratury Generalnej w pisemnym wniosku z dnia 9 kwietnia

2014 r. wniósł o podjęcie uchwały następującej treści, cyt. ,,Użyte w art. 82 § 1 k.k.

wyrażenie „nie odwołano warunkowego zwolnienia” odnosi się do sytuacji, gdy w

okresie próby i w ciągu 6 miesięcy od jej zakończenia nie wydano prawomocnego

postanowienia sądu w tym przedmiocie.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie podzielić należy stanowisko Prokuratora Prokuratury Generalnej,

że w sprawie wystąpiły wszystkie przewidziane w art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki do

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy przekazanego zagadnienia prawnego.

4

Zagadnienie prawne wyłoniło się bowiem przy rozpoznawaniu środka

odwoławczego, wynika z okoliczności sprawy i ma bezpośrednie znaczenie dla jej

rozstrzygnięcia.

Zgodzić się również należy ze spostrzeżeniami zawartymi w uzasadnieniu

postanowienia Sądu Apelacyjnego oraz w uzasadnieniu pisemnego wniosku

Prokuratora Prokuratury Generalnej, że wątpliwości przedstawione w pytaniu

prawnym mają swoje źródło w nowelizacji Kodeksu karnego wykonawczego,

dokonanej ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny

wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 240, poz. 1431), na mocy

której art. 9 § 3 k.k.w. otrzymał brzmienie: „Postanowienie w postępowaniu

wykonawczym staje się wykonalne z chwilą wydania, chyba że ustawa stanowi

inaczej lub sąd wydający postanowienie albo sąd powołany do rozpoznania

zażalenia wstrzyma jego wykonanie”. Słusznie wskazano we wspomnianym wyżej

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2013 r., sygn. I KZP 1/13, że

ustawa ta wprowadziła m.in. zmianę modelu wykonalności postanowień wydanych

w toku postępowania wykonawczego. W stanie prawnym obowiązującym przed jej

wejściem w życie (tj. przed dniem 1 stycznia 2012 r.) postanowienia wydane w

postępowaniu wykonawczym stawały się wykonalne z chwilą uprawomocnienia się,

chyba że ustawa stanowiła inaczej (zob. art. 9 § 2 k.k.w. w brzmieniu sprzed

nowelizacji), obecnie zaś odwrócono tą regułę przyjmując, że postanowienia

wydane w toku postępowania wykonawczego stają się wykonalne z chwilą wydania,

chyba że zachodzą wskazane w art. 9 § 3 k.k.w. wyłączenia. Ustawodawca przyjął

więc w odniesieniu do postanowień zapadających na etapie postępowania

wykonawczego rozwiązanie analogiczne do tego, jakie funkcjonuje w postępowaniu

rozpoznawczym (vide art. 462 § 1 k.p.k.).

Wskazane regulacje procesowe odnoszą się przy tym do uregulowanych w

Kodeksie karnym, w części ogólnej, trzech środków probacyjnych, tj. warunkowego

umorzenia postępowania karnego, warunkowego zawieszenia wykonania kary oraz

warunkowego przedterminowego zwolnienia z obycia reszty kary. Każdy z

wymienionych środków może, bądź musi, zostać odwołany w razie spełnienia

określonych przesłanek (odnośnie do podjęcia postępowania warunkowo

5

umorzonego przesłanki wskazane w art. 68 k.k., co do wykonania warunkowo

zawieszonej kary podane w art. 75 k.k., odnośnie zaś odwołania

przedterminowego zwolnienia ujęte w art. 160 k.k.w.). Bezspornym przy tym jest, że

przesłanki te muszą zostać spełnione w okresie próby, jednakże sądom

pozostawiono 6 miesięczny termin na wydanie stosownej decyzji procesowej w tym

przedmiocie (zob. art. 68 § 4 k.k., art. 75 § 4 k.k. oraz art. 82 § 1 k.k.). W przypadku

podjęcia postępowania warunkowo umorzonego, procedowanie w tym przedmiocie

odbywać się będzie na zasadach określonych w Kodeksie postępowania karnego

(art. 549-551 k.p.k.), co do dwóch kolejnych środków probacyjnych w trybie

przepisów Kodeksu karnego wykonawczego (tj. odpowiednio art. 178 i 178a k.k.w.

oraz art. 160 k.k.w.).

Przypomnieć należy, że regułą ogólną przyjętą w art. 462 § 1 k.p.k. jest, iż

postanowienie jest wykonalne niezależnie od ewentualnego złożenia zażalenia,

chyba że ustawa stanowi inaczej lub sąd wstrzyma jego wykonanie. Co jednak

charakterystyczne, zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że

regulacja ta nie ma zastosowania do postanowień, w przypadku których z natury

rzeczy wynika, że stają się one wykonalne dopiero w momencie uprawomocnienia

(zob. T. Grzegorczyk, Komentarz do Kodeksu postępowania karnego, Warszawa

2008, s. 993, S. Zabłocki (w:) R.A. Stefański, S. Zabłocki (red.), Kodeks

Postępowania Karnego, Tom III, Warszawa 2004, s. 334). Bezspornym jest, że w

tej grupie znajduje się postanowienie o podjęciu postępowania warunkowo

umorzonego. W doktrynie praktycznie jednogłośnie przyjmuje się, że orzeczenie o

podjęciu postępowania warunkowo umorzonego, aby było skuteczne musi się

uprawomocnić w terminie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby (zob. A. Marek,

Kodeks karny, Komentarz, Warszawa 2010, s. 226, M. Jachimowicz,

Materialnoprawne przesłanki podjęcia warunkowo umorzonego postępowania

karnego, Prok. i Pr. 2010, nr 4, s. 79, P. Hofmański, L. Paprzycki, Środki związane

z poddaniem sprawcy próbie (w:) Nowe kodyfikacje karne. Prawo karne. Krótkie

komentarze, Zeszyt 26, Warszawa 1999, s. 97, T. Kozioł, Warunkowe umorzenie

postępowania karnego, Warszawa 2010, s. 225). Tym samym postanowienie o

podjęciu postępowania warunkowo umorzonego, wydane na podstawie art. 549

k.p.k., staje się wykonalne dopiero z chwilą jego uprawomocnienia.

6

Analogiczną do art. 462 § 1 k.p.k. regułę wykonalności zawarto we

wskazanym już art. 9 § 3 k.k.w., wyjątki od niej wynikać zaś mają z wyraźnych

wyłączeń ustawowych albo decyzji sądu podjętej w konkretnym postępowaniu. Jeśli

chodzi pierwszą grupę wyjątków to należy między innymi wskazać na art. 178 § 3

k.k.w. Zgodnie z treścią tego przepisu postanowienie o zarządzeniu wykonania

kary wydane na podstawie art. 75 § 2 i 3 k.k. staje się wykonalne z chwilą

uprawomocnienia.

Jednakże sam brak odpowiedniej regulacji (wyłączenia w k.k.w.) odnośnie

do odwołania warunkowego przedterminowego zwolnienia nie oznacza, że

postanowienie w tym przedmiocie staje się wykonalne z chwilą wydania. Po

pierwsze wskazać należy, na paralelę między art. 462 § 1 k.p.k. i art. 68 k.k. w

zakresie podjęcia postępowania warunkowo umorzonego, a treścią art. 9 § 3 k.k.w.

i art. 82 § 1 k.k. co do odwołania warunkowego przedterminowego zwolnienia.

Jeżeli bowiem w pierwszym przypadku, do skutecznego odwołania środka

probacyjnego, wymaga się aby w terminie 6 miesięcy od zakończenia okresu próby

zapadło prawomocne rozstrzygnięcie, to zważywszy na tożsamość regulacji, nie

widać racjonalnych powodów aby wymaganie takie nie mogło być stawiane

odnośnie do drugiego środka. Wszak postanowienia te dotyczą zbieżnej materii, tj.

odwołania zastosowanego względem sprawcy środka probacyjnego, co zdaniem

Sądu Najwyższego, powoduje, że w sposób jednolity powinno się podchodzić do

wymogu ich wykonalności i prawomocności. Innymi słowy, zasadnie można

twierdzić, że z samej istoty postanowienia o odwołaniu warunkowego

przedterminowego zwolnienia, analogicznie jak w przypadku postanowienia o

podjęciu postępowania warunkowo umorzonego, dla jego wykonalności wymagać

należy, aby stało się ono prawomocne.

Nie można zatem wywodzić, że zmianie uległa ogólna reguła przyjęta w

uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1996 r., sygn. I

KZP 34/95, zgodnie z którą, cyt. „użyte w art. 97 k.k. z 1969r. (obecnie 82 § 1 k.k.

– przyp. SN) określenie »nie odwołano warunkowego zwolnienia« odnosi się do

sytuacji, gdy w okresie 6 miesięcy po upływie okresu próby nie wydano

prawomocnego postanowienia w tym przedmiocie”.

7

Wymaga przypomnienia, że wśród dyrektyw wykładni językowej odróżnia się

dyrektywy semantyczne (odnoszące się do znaczenia poszczególnych słów aktu

prawnego) i systematyczne (odnoszące się do konstrukcji aktu oraz jego relacji

względem innych aktów prawnych) – szerzej zob. Z. Ziembiński, W sprawie

elementarnego wykładu o wykładni, RPEiS 1964, nr 3, s. 10, P. Wiatrowski,

Dyrektywy wykładni prawa karnego materialnego w judykaturze Sądu

Najwyższego, Warszawa 2013, s. 3 i n.

W przedmiocie reguł semantycznych nie trzeba szerzej wywodzić, że

ustawodawca, mając taką możliwość, nie dokonał zmiany normatywnej w zakresie

zawartej w Kodeksie karnym regulacji odwołania warunkowego przedterminowego

zwolnienia (tj. nie wprowadził do treści art. 82 § 1 k.k. warunku nieprawomocności).

Jeżeli bowiem na skutek utrwalonego orzecznictwa sądowego powszechnie

uznawano i uznaje się, że wyrażenie „w ciągu 6 miesięcy od jej zakończenia nie

odwołano warunkowego zwolnienia” odnosi się do orzeczeń prawomocnych, to tym

samym taka jest faktyczna treść tej regulacji. Dopiero wyraźna zmiana art. 82 § 1

k.k. umożliwiłaby stwierdzenie, w oparciu o dyrektywy semantyczne, że zmianie

uległa wyprowadzona zeń norma.

Odnośnie zaś do dyrektyw systematycznych wykładni językowej,

nieuprawnione jest wskazywanie, że zmiana w zakresie wykonalności postanowień

zapadających na etapie postępowania wykonawczego oznacza zarazem zmianę,

co do warunku prawomocności dla skutecznego odwołania środka probacyjnego, a

co wynika już z chociażby oczywistego rozróżnienia zagadnienia prawomocności i

wykonalności. Innymi słowy, oparcie się o dyrektywy wykładni językowej w żadnej

mierze nie pozwala na podzielenie tezy, że z uwagi na znowelizowanie art. 9 § 3

k.k.w., nastąpiła dezaktualizacja poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd

Najwyższy w uchwale I KZP 34/95.

Naturalnie, w myśl paremii interpretatio cessat post applicationem trium

typorum directione, wykładnia zostaje zakończona po odwołaniu się do wszystkich

dyrektyw, a więc także funkcjonalnych i systemowych. Pierwsze z nich wiążą się w

zasadniczej mierze z ratio legis rozpatrywanej regulacji. Należy zatem zadać

pytanie, jakie to powody legły u podstaw wprowadzenia 6- miesięcznego terminu

8

pozwalającego odwołać warunkowe przedterminowe zwolnienie po zakończeniu

okresu próby, oraz czy w ostatnim czasie doszło do zmian w tym zakresie.

Odnosząc się do tej kwestii należy przyjąć, że pełną aktualność zachowuje

przywołana powyżej uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1996 r., sygn. I

KZP 34/95, w której wskazano, iż ratio legis okresu przyjętego w ustawie na

ewentualne unicestwienie warunkowego zwolnienia czy zawieszenia wykonania

kary pozbawienia wolności, jest nie tylko stworzenie sądom możliwości ustalenia

podstaw faktycznych do podjęcia stosownych decyzji, ale także wydanie

prawomocnego postanowienia w tym przedmiocie, gdyż czas niepewności co do

sytuacji skazanego po upływie okresu próby nie może być nieokreślony. We

wskazanej uchwale zaznaczono także, iż na gruncie art. 64 k.k. z 1932 r., okres ten

był krótszy i wynosił trzy miesiące, a do tego regulacja ta nie przewidywała

jakiegokolwiek wyjątku. Zauważono również, że w polskim systemie prawa

funkcjonował przepis wydłużający tenże okres do sześciu miesięcy jeszcze przed

wejściem w życie Kodeksu karnego z 1969 r. (art. 7 ustawy z dnia 29 maja 1957 r.

o warunkowym zwolnieniu osób pozbawionych wolności, Dz. U. 31, poz. 134 z

późn. zm., zastępujący unormowanie art. 10 tak samo zatytułowanej ustawy z dnia

31 października 1951 r., Dz. U. Nr 58, poz. 399, w którym przyjmowano termin

trzymiesięczny), co wiązało się z tendencją, ażeby z jednej strony termin

pozwalający na „odwołanie" czy to warunkowego zawieszenia kary pozbawienia

wolności, czy warunkowego zwolnienia wydłużyć, jednakże nie po to, by w terminie

tym sąd pierwszej instancji niejako „zdążył" wydać postanowienie o odwołaniu

uprzednich, korzystnych dla skazanego „dobrodziejstw", ale po to, by w terminie

tym zapadło orzeczenie prawomocne, albowiem tylko takie orzeczenie mogło

wywołać niekorzystne dla skazanego skutki materialnoprawne. Warto podkreślić, że

Sąd Najwyższy wyraźnie zanegował tezę, iż istnieje zasada, zgodnie z którą w

wypadku, gdy pewne skutki prawne są zależne od prawomocności orzeczenia, to

ustawa jednoznacznie o tym stanowi (co wiązano z niekonsekwencją ustawodawcy,

na którą można wskazać także dzisiaj – zob. art. 85 k.k.). Celne są też uwagi Sądu

Najwyższego dotyczące podobieństwa analizowanych terminów do terminów

przedawnienia karalności przestępstw, na tle których nie było i nie ma wątpliwości,

że sąd pierwszej instancji może wydać wyrok tuż przed ich upływem, podczas gdy

9

sąd odwoławczy, orzekając ex post, będzie musiał postępowanie karne umorzyć.

(taka wykładnia była jednomyślnie prezentowana w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, zob. m.in. wyrok z dnia 3 listopada 2003 r., IV KK 373/03, LEX nr

82302, wyrok z dnia 28 kwietnia 2004 r., II KK 37/04, LEX nr 109476,

postanowienie z dnia 14 lipca 2010 r. V KK 108/10, R-OSNKW 2010, poz. 1437,

postanowienie z dnia 13 grudnia 2012 r., IV KK 362/12, oraz wyrok z dnia 17 maja

2011 r., III KK 92/11, LEX nr 795786).

Mówiąc o ratio legis art. 82 § 1 k.k. słusznie podkreślono w pisemnym

stanowisku Prokuratora Prokuratury Generalnej, że w rządowym projekcie noweli z

2011 r. w chwili wniesienia go do Sejmu, proponowano wydłużenie 6 miesięcznych

terminów określonych art. 75 § 4 k.k., art. 82 § 1 k.k., jak również w art. 68 § 4 k.k.

do roku, czemu towarzyszyć miała zmiana dostosowawcza w art. 76 § 1 k.k. (druk

nr 3961 Sejmu VI kadencji; art. 4 pkt 1, pkt 3 lit. b, pkt 4 oraz pkt 9 projektu).

Najszerzej uzasadniano przy tym zmianę w art. 82 § 1 k.k., tłumacząc ją tym, iż w

praktyce zdarza się, że gdy warunkowo zwolniony w ostatnim okresie próby popełni

przestępstwo, czy uchyla się od obowiązków, to przewidziany w ustawie okres 6

miesięcy jest zbyt krótki, by doszło do wydania i uprawomocnienia się

postanowienia o odwołaniu warunkowego przedterminowego zwolnienia (druk nr

3961 Sejmu VI kadencji; uwagi szczegółowe, pkt 71). Propozycje te zostały jednak

odrzucone na etapie prac nad sprawozdaniem Komisji Nadzwyczajnej do spraw

zmian w kodyfikacjach (zob. druk nr 4495 Sejmu VI kadencji). Nie można jednak

nie dostrzec, że projektodawca - niezależnie od zmiany treści art. 9 k.k.w. - wiązał

fakt w pełni skutecznego odwołania warunkowego zwolnienia z odbycia reszty kary

nie tylko z wydaniem, ale i uprawomocnieniem się postanowienia w tym

przedmiocie.

Podzielając uwagi Sądu Najwyższego zawarte w uchwale I KZP 34/95, jak

również dostrzegając ratio towarzyszące ustawie nowelizacyjnej z 2011 r.,

stwierdzić należy, że również w świetle wyników wykładni funkcjonalnej

potwierdzają się rezultaty uzyskane na drodze wykładni językowej. Poprawność

tego rozumowania nie ulega także zakwestionowaniu przez odwołanie się do

wykładni systemowej. Przyjęcie bowiem, że w ciągu sześciu miesięcy od

10

zakończenia okresu próby musi zapaść prawomocne postanowienie o odwołaniu

warunkowego przedterminowego zwolnienia w żadnej mierze nie pozostaje w

sprzeczności tak z Konstytucją RP, jak i aktami prawa międzynarodowego, czy

unormowaniami innych ustaw.

Kierując się przedstawionymi wyżej względami, Sąd Najwyższy uchwalił jak

na wstępie.