III CZP 27/14

Sygn. akt III CZP 27/14

UCHWAŁA

Dnia 26 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Anna Owczarek

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z wniosku G. P.

o zwolnienie od kosztów notarialnych,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 czerwca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 4 lutego 2014 r.,

"Czy należy podwyższyć o stawkę podatku od towarów i usług

wynagrodzenie w wysokości maksymalnej stawki taksy notarialnej,

przyznawane notariuszowi od Skarbu Państwa, na podstawie art. 6 §

4 ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku - Prawo o notariacie (t.j.: Dz.U. z

2008, Nr 189, poz. 1158 ze zm.)?"

podjął uchwałę:

Wynagrodzenia notariusza wyznaczonego do dokonania

czynności notarialnej na podstawie art. 6 § 4 zd. 2 w zw. z art.

6 § 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (jedn.

tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 164) nie podwyższa się o stawkę

podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju

czynności w ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług ( jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r., Nr 177, poz. 1054

ze zm.).

2

UZASADNIENIE

Przedstawione przez Sąd Okręgowy w S. do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne powstało w sprawie, w której notariusz wyznaczony przez sąd do

dokonania żądanej przez stronę czynności notarialnej domagał się w trybie art. 6 §

4 zd. 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 roku - Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz. U. z

2014 r., poz. 164, dalej: „prawo o notariacie”) przyznania wynagrodzenia za

tę czynność w wysokości maksymalnej stawki taksy notarialnej zwiększonego

o stawkę podatku od towarów i usług.

Sąd Rejonowy w S. wniosek o zwiększenie tego wynagrodzenia oddalił.

Rozpatrując zażalenie notariusza na to postanowienie, Sąd Okręgowy w S.

powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym Sądowi

Najwyższemu na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. zagadnieniu prawnym, przytoczonym

na wstępie uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 6 § 3 prawa o notariacie sąd po ustaleniu, że zachodzi

potrzeba dokonania czynności notarialnej, uwzględnia wniosek i wyznacza

notariusza do dokonania żądanej przez stronę czynności notarialnej. Przepis ten

w sposób samodzielny reguluje wyznaczenie notariusza. W przeciwieństwie do

unormowania art. 117 § 1 k.p.c., w którym jest mowa „o ustanowieniu dla strony

adwokata” oraz „o wyznaczeniu adwokata”, art. 6 § 3 prawa o notariacie

jednoznacznie stwierdza, że sąd wyznaczy notariusza do dokonania żądanej przez

stronę czynności notarialnej. Oznacza to, iż nie zwraca się do rady właściwej izby

notarialnej o wyznaczenie notariusza (por. analogię do art. 117 § 1 zd. 4 i 5 k.p.c.),

tylko obowiązkiem sądu jest wyznaczenie notariusza. Następuje ono w ramach

stosunku publiczno-prawnego w formie postanowienia, które wiąże wyznaczonego

notariusza (art. 6 § 3 prawa o notariacie w zw. z art. 365 § 1 k.p.c.). Na Skarbie

Państwa spoczywa obowiązek pokrycia przyznanego notariuszowi wynagrodzenia

za dokonaną czynność notarialną.

Wynagrodzenie przyznaje notariuszowi, na jego wniosek, sąd, który

wyznaczył notariusza, według taksy, o której mowa w art. 5 § 3 prawa o notariacie.

3

Na podstawie tego przepisu Minister Sprawiedliwości rozporządzeniem z dnia

28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej (jedn. tekst:

Dz. U. 2013 r., poz. 237, dalej „rozporządzenie w sprawie maksymalnych stawek”)

określił maksymalne stawki wynagrodzenia notariuszy za dokonanie czynności

notarialnych. Określenie maksymalnych stawek miało w zamierzeniu pełnić funkcję

ochronną w stosunku do uczestników obrotu, zapewniać większą dostępność

czynności notarialnych oraz przeciwdziałać zjawisku powstawania tzw. zaporowych

kosztów notarialnych.

Regulacja wynagrodzenia notariusza ma charakter szczegółowy; zawarta

jest w aktach różnej rangi, tj. ustawie i rozporządzeniu. Przepisy ustawy

o notariacie oraz rozporządzenia w sprawie maksymalnych stawek nie stanowią,

że przy ustaleniu wynagrodzenia notariusza bierze się pod uwagę należny od tego

wynagrodzenia podatek od towarów i usług ani że ustalone wynagrodzenie podlega

podwyższeniu o ten podatek. Ich wykładnia gramatyczna przemawia całkowicie

jednoznaczne i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości przeciwko

podwyższeniu wynagrodzenia notariusza wyznaczonego przez sąd o podatek

od towarów i usług. Należy zaś domniemywać, że wolą ustawodawcy było

wyczerpujące ustalenie kryteriów, od których uzależnione jest ustalenie wysokości

wynagrodzenia notariusza. Skoro tak, to należy uznać za niedopuszczalną

wykładnię rozszerzającą przepisów regulujących wynagrodzenie notariusza.

W orzecznictwie podkreśla się szczegółowy i wyczerpujący charakter

regulacji wynagrodzenia za czynności dokonywane przez przedstawicieli takich

zawodów jak adwokaci, radcowie prawni, itp. Na gruncie wynagrodzenia

adwokackiego Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 25 stycznia 2007 r.,

III CZP 95/06 (OSNC 2007, nr 12, poz. 179). stwierdził, że unormowanie tego

wynagrodzenia jest wyłączne i wyczerpujące, także w odniesieniu do

opodatkowania usług adwokackich podatkiem od towarów i usług. Istotne

argumenty przemawiają za tym, że takie unormowanie było zamierzone przez

ustawodawcę, znane mu bowiem były wątpliwości prawne przedstawiane przez

niektórych przedstawicieli doktryny, a nawet sugestie wskazujące na potrzebę

unormowania wpływu opodatkowania usług prawniczych na wysokość opłat

adwokackich. Pogląd ten należy odnieść także do wynagrodzenia notariusza.

4

Za poglądem tym przemawia także wykładnia systemowa zewnętrzna.

Tam bowiem, gdzie ustawodawca chciał umożliwić doliczenie kwoty podatku od

towarów i usług do wysokości wynagrodzenia - uczynił to wyraźnie, jak w § 2 ust. 3

rozporządzeń Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 461) i w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 490), stanowiącego, że w sprawach,

w których strona korzysta z pomocy prawnej udzielonej przez adwokata (radcę

prawnego) ustanowionego z urzędu, opłatę za czynności adwokata (radcy

prawnego) z tytułu zastępstwa prawnego, sąd podwyższa o stawkę podatku od

towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności w przepisach o podatku

od towarów i usług, obowiązujących w dniu orzekania o tych opłatach.

Reasumując, ustawodawca w regulacji wynagrodzenia za czynności

dokonywane przez przedstawicieli takich zawodów jak adwokaci, radcowie prawni,

itp. wprost wskazuje w jakich przypadkach przyznane im przez sąd wynagrodzenie

powinno zostać podwyższone o należny podatek od towarów i usług.

Spójność systemu wymaga przyjęcia poglądu, zgodnie z którym sąd może

podnieść ustalane wynagrodzenie o ten podatek, jeżeli tak wskazuje przepis.

Natomiast w rozporządzeniu w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej

nie ma takiego przepisu.

Na koniec, wprowadzenie w rozporządzeniu w sprawie maksymalnych

stawek taksy notarialnej maksymalnej stawki odróżnia wyraźnie sposób

kształtowania wynagrodzenia notariusza od zasad przyjętych przy ustalaniu

wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. Gwarancyjna, ochronna funkcja

przyjętej w tym rozporządzeniu regulacji jest argumentem celowościowym

przemawiającym przeciwko dopuszczalności doliczania do wynagrodzenia

notariusza stawki podatku od towarów i usług w przypadku przyznania notariuszowi

wynagrodzenia w trybie art. 6 prawa o notariacie.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.

5