III CZP 29/14

Sygn. akt III CZP 29/14

.

UCHWAŁA

Dnia 26 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie ze skargi dłużnika syndyka masy upadłości I. T.

sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w O.

przy uczestnictwie wierzyciela Z. Budowa Maszyn S.A. z siedzibą

w T.

na czynność komornika sądowego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 czerwca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 13 lutego 2014 r.

"Czy na postanowienie sądu rejonowego oddalające skargę na

czynność komornika sądowego w postaci postanowienia o przyznaniu

ruchomości wierzycielowi w wyniku uwzględnienia jego wniosku

o przejęcie ruchomości złożonego w trybie art. 877 k.p.c. przysługuje

zażalenie do sądu II instancji?"

podjął uchwałę:

Na postanowienie sądu oddalające skargę na czynność

komornika, polegającą na przejęciu ruchomości przez wierzyciela

na własność za cenę nie niższą od ceny wywołania (art. 877

k.p.c.), przysługuje zażalenie.

2

UZASADNIENIE

W postępowaniu egzekucyjnym, toczącym się przeciwko dłużnikowi I. T.

Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w O., Komornik Sądowy przy

Sądzie Rejonowym w D. prowadząc egzekucję świadczeń pieniężnych z

ruchomości zarządził sprzedaż w drodze licytacji publicznej zajętej ruchomości -

klatki walcowniczej typu trio do walcowania kształtowników o wartości szacunkowej

3.076.900 zł brutto. Wobec niestawienia się żadnego licytanta na dwóch kolejno

wyznaczonych licytacjach przetargi nie doszły do skutku. Jeden z wierzycieli

egzekwujących Z. – Budowa Maszyn SA z siedzibą w T. złożył, na podstawie art.

877 k.p.c., wniosek o przejęcie wskazanej ruchomości na własność za cenę nie

niższą od ceny wywołania.

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w D. postanowieniem z dnia 26

czerwca 2013 r. (1) przyznał na własność wierzycielowi egzekwującemu Z. -

Budowa Maszyn SA wskazaną ruchomość za cenę 1.538.450 zł, tj. cenę wywołania

drugiej licytacji, (2) przekazał na rzecz innego wierzyciela egzekwującego kwotę

15,29 zł tytułem zaległości obejmującej należność główną i odsetki, (3) przekazał

na rzecz dłużnika kwotę 891.916,59 zł pozostałą po zaspokojeniu wierzycieli.

Wierzytelność egzekwowana przez nabywcę została zaliczona na cenę nabycia (art.

876 k.p.c.). Postanowienie powyższe w części dotyczącej rozliczeń zostało

zmienione postanowieniem Komornika Sądowego z dnia 26 czerwca 2013 r.

Dłużnik złożył w Sądzie Rejonowym w O. skargę na czynność komornika w

przedmiocie przyznania ruchomości na rzecz wierzyciela. Wnosząc o uchylenie

postanowienia zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego w zakresie

czynności dotyczących drugiego terminu licytacji, wadliwe ustalenie wartości

ruchomości, naruszenie art. 877 k.p.c. w zw. z art. 8662

§ 1 k.p.c. oraz art. 8662

§ 1

k.p.c. Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 20 września 2013 r. oddalił

skargę. Dłużnik wniósł zażalenie na powyższe postanowienie do Sądu Okręgowego

w K. który, powziąwszy wątpliwości co do dopuszczalności przedstawionego środka

odwoławczego, przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne o treści

powołanej wyżej.

3

Sąd stwierdził, że zgodnie z art. 7674

k.p.c. zażalenie na postanowienie sądu

rozstrzygające skargę na czynność komornika przysługuje w wypadkach

wskazanych w ustawie i brak takiego przepisu w odniesieniu do postanowienia

oddalającego skargę na czynność polegającą na przyznaniu ruchomości na

własność wierzycielowi egzekwującemu za cenę wywołania drugiej licytacji,

podczas gdy art. 870 § 2 k.p.c. dopuszcza wprost zażalenie na postanowienie

rozstrzygające skargę na czynność polegającą na udzieleniu przybicia ruchomości

na rzecz licytanta. Zauważył jednak, że w judykaturze i doktrynie ugruntowane jest

stanowisko, że – poprzez odpowiednie zastosowanie art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. – dopuszczalne jest zażalenie na tego rodzaju postanowienia, wydane

w rozpoznaniu skargi, które prowadzą do zakończenia postępowania

egzekucyjnego. Pojęcie „kończące postępowanie w sprawie” nie powinno być

rozumiane dosłownie, a z punktu widzenia struktury postępowania egzekucyjnego

obejmującego egzekucję z ruchomości orzeczenie o przyznaniu ruchomości na

własność wierzyciela stanowi zakończenie samodzielnej części tego postępowania.

Do tego poglądu przychylił się sąd przedstawiający zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył:

W pierwszym rzędzie podkreślić należy, że przed przedstawieniem Sądowi

Najwyższemu zagadnienia prawnego Sąd Rejonowy w K. postanowieniem dnia 26

listopada 2013 r., sygn. akt … 46/13, ogłosił upadłość dłużnika obejmującą

likwidację majątku upadłego. W dacie podejmowania uchwały orzeczenie

powyższe, wobec zaskarżenia przez dłużnika, nie było prawomocne. Z chwilą

ogłoszenia upadłości, wszelkie postępowania sądowe i administracyjne dotyczące

masy upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub

przeciwko niemu (art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo

upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1361 ze zm.,

dalej jako: p.u.n.). W przypadku, gdyby przed ogłoszeniem upadłości upadły

zainicjował postępowanie egzekucyjne dotyczące rzeczy lub prawa należących do

masy upadłości, następuje podstawienie syndyka w miejsce upadłego, który odtąd

działa w imieniu własnym ale na rzecz upadłego. Z tych względów w postępowaniu

przed Sądem Najwyższym nastąpiła zmiana strony skarżącej.

4

Zgodnie z art. 146 ust. 1 p.u.n. postępowanie egzekucyjne dotyczące

wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości, wszczęte przed

ogłoszeniem upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia

upadłości. Postępowanie to umarza się z mocy prawa po uprawomocnieniu się

postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Zawieszenie postępowania egzekucyjnego

nie stoi na przeszkodzie przysądzeniu własności nieruchomości, jeżeli przybicia

udzielono przed ogłoszeniem upadłości, a nabywca egzekucyjny wpłaci w terminie

cenę nabycia. W myśl ust. 2 cytowanego przepisu sumy uzyskane w zawieszonym

postępowaniu egzekucyjnym, a jeszcze nie wydane, przelewa się do masy

upadłości po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Wobec

tego, że w związku z wniesieniem skargi na czynność komornika wstrzymane

zostało wykonanie, obejmującego ją, postanowienia komornika z dnia 26 czerwca

2013 r., a dla prawidłowego biegu postępowania upadłościowego niezbędne jest

przesądzenie kwestii prawomocności postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia

20 września 2013 r., jako mającego znaczenie dla ustalenia składu masy upadłości

oraz oceny potrącenia dokonanego przez wierzyciela egzekwującego, w związku z

zaliczeniem egzekwowanej wierzytelności przez nabywcę na cenę nabycia,

przedstawione zagadnienie prawne nadal jest aktualne.

Rozważając je nie można nie zauważyć jak niepełna jest regulacja

dotycząca przejęcia na własność wierzyciela własności ruchomości po nie dojściu

do skutku drugiej licytacji. Art. 677 k.p.c. stwierdza jedynie, że w takim wypadku

wierzycielowi w ciągu dwóch tygodni od otrzymaniu zawiadomienia komornika

o tym fakcie przysługuje prawo przejęcia ruchomości na własność za cenę nie

niższą od ceny wywołania, a w tym wypadku stosuje się odpowiednio przepis art.

875 § 2 k.p.c. Odesłanie ogranicza się zatem do przepisu wyznaczającego, według

kryterium wysokości ceny lub kolejności zgłoszenia, pierwszeństwo przejmującego

wierzyciela. Pominięto dalsze zagadnienia dotyczące m.in. formy złożenia

oświadczenia wierzyciela, czynności komornika, ich zaskarżalności, czy chwili

przejścia prawa własności. Zbliżone rozwiązania prawne dotyczące przejęcia

ruchomości na własność przez wierzyciela, w cenie nie niższej od daty wywołania,

po nie dojściu do skutku pierwszej licytacji (art. 875 k.p.c.) są o tyle bardziej

kompletne, że wskazują formę czynności wierzyciela (oświadczenie), wymóg jej

5

skuteczności (równoczesne złożenie całej ceny) oraz chwilę przejścia własności

(zawiadomienie komornika „o przyznaniu przejętej rzeczy”). Nabycie własności

ruchomości przez licytanta oferującego najwyższą cenę (verba legis: dochodzi

do skutku sprzedaż) następuje z chwilą przybicia udzielanego przez komornika

(art. 869 § 1 i 2 k.p.c.), przy czym czynność ta podlega zaskarżeniu skargą przez

wierzyciela lub dłużnika, z wyłączeniem udzielenia przybicia co do ruchomości

ulegających szybkiemu zepsuciu, a na postanowienie sądu w przedmiocie skargi

przysługuje zażalenie (art. 870 § 1 i 2 k.p.c.). Regulacja ustawowa w zakresie

przejęcia nieruchomości przez współwłaściciela nieruchomości rolnej (art. 982 § 1

k.p.c.), wierzyciela hipotecznego w zakresie hipoteki obciążającej spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu (art. 982 § 3 k.p.c.), wierzyciela egzekwującego,

hipotecznego, współwłaściciela gdy nikt nie przystąpił do przetargu na drugiej

licytacji (art. 984 § 1 k.p.c.) jest bardziej szczegółowa, gdyż przewiduje wprost

wydanie przez sąd orzeczenia w formie postanowienia o przybiciu,

zażalenie ”co do przybicia” (art. 997 k.p.c.), następnie wydanie przez sąd

postanowienia o przysądzeniu własności, co do którego także przysługuje

zażalenie (art. 998 § 1 i 2 k.p.c.).

Samodzielność konstrukcji przejmowania na własność w toku egzekucji

z ruchomości, w szczególności odmienne określenie formy prawnej nabycia przez

licytanta (umowa sprzedaży) i przez wierzyciela (przyznanie własności na skutek

jednostronnego oświadczenia woli o przejęciu), ponadto umiejscowienie przepisów

dotyczących przejmowania w rozdziale 2 działu I tytułu II części trzeciej kodeksu

postępowania cywilnego przemawiają za stanowiskiem, że skutkiem złożenia przez

wierzyciela oświadczenia o przejęciu nie jest udzielenie przez komornika przybicia,

tylko wydanie postanowienia o przyznaniu ruchomości na własność przejmującego.

Podlega ono, na zasadach ogólnych i w braku przepisu wyłączającego,

zaskarżeniu skargą na czynność komornika (art. 767 k.p.c.). Pogląd, że brak

w omawianym wypadku podstawy do udzielenia przybicia dominuje w doktrynie

prawa. Przyjęcie takiego rozwiązania oznacza jednak wyłączenie stosowania art.

870 § 2 k.p.c., stanowiącego podstawę zażalenia na postanowienie sądu wydane

w następstwie rozpoznania skargi co do przybicia, i konsekwentnie uzasadnia

rozważenie czy podlega zaskarżeniu, a jeżeli tak na jakiej podstawie,

6

postanowienie sądu podjęte na skutek rozpoznania skargi na czynność komornika

polegającą na przyznaniu, w toku egzekucji świadczeń pieniężnych z ruchomości,

po zarządzeniu sprzedaży, własności ruchomości na rzecz wierzyciela

egzekwującego za cenę wywołania. Zagadnienie powyższe nie było dotąd wprost

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego.

Postępowanie egzekucyjne, zgodnie z systematyką kodeksu postępowania

cywilnego, stanowi osobne postępowanie uregulowane w Części trzeciej ustawy,

o znaczących różnicach w porównaniu z postępowaniem rozpoznawczym, do

którego odpowiednio stosuje się przepisy o procesie (art. 13 § 2 k.p.c.). Co do

zasady zaskarżalność postanowień sądowych wydawanych w postępowaniu

egzekucyjnym regulują art. 767 § 1 k.p.c. stanowiący, że na czynności komornika

przysługuje skarga do sądu rejonowego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, oraz art.

7674

§ 1 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 5 lutego 2005 r. – dodanym

przez ustawę z dnia 2 lipca 2004 r., Dz. U. Nr 172, poz. 1804) w myśl którego

zażalenie na postanowienie sądu przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie.

Judykatura zgodnie przyjęła ponadto, że dopuszczalne jest opieranie zażaleń na

podstawie normatywnej wynikającej z art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

przy wykładni pojęcia „postanowienie sądu pierwszej instancji kończące

postępowanie w sprawie” uwzględniającej specyfikę postępowania egzekucyjnego.

Zwrot ten w szczególności był interpretowany jako ”postanowienie kończące

postępowanie egzekucyjne” (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

1969 r., III CZP 83/69, OSNC 1970, nr 6, poz. 1050), ”orzeczenie kończące

zasadniczą część postępowania egzekucyjnego, w tym definitywnie w odniesieniu

do niektórych licytantów” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia

1973 r., III CRN 344/72, OSNCP 1973, nr 7-8, poz. 144), „zmierzające w istocie

rzeczy do zakończenia postępowania” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

15 kwietnia 1986 r., III CRN 40/86, OSNC 1987, nr 7, poz. 102), „postępowanie co

do którego nie jest przewidziany dalszy etap postępowania egzekucyjnego”

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1995 r., III CZP 110/95, OSNC

1995, nr 12, poz. 177), ”orzeczenie kończące samodzielną część postępowania”

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 1997 r., III CZP 55/97, Prok.

i Prawo 1998, nr 2, poz. 35), „nie tylko orzeczenie kończące postępowanie jako

7

całość, ale także definitywnie zamykające samodzielną, zasadniczą część

postępowania egzekucyjnego” (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

19 stycznia 2007 r., III CZP 135/06, nie publ.). W późniejszej uchwale, rozważając

zagadnienie dopuszczalności zaskarżenia postanowienia sądu rejonowego

oddalającego skargę na czynność komornika polegającą na zajęciu świadczeń

emerytalno-rentowych, Sąd Najwyższy stwierdził, że dla zaskarżalności

postanowienia miarodajne jest czy jego przedmiot i treść uprawnia do wniosku,

że kończy ono postępowanie w sprawie egzekucyjnej, przy odpowiedniej

modyfikacji wynikającej z rozwiązań tego postępowania. W orzeczeniu tym

wskazano również, że z unormowania zawartego w art. 7674

§ 1 k.p.c. wynika,

że dopuszczalność zażalenia w egzekucji została zawężona do granic nie dającej

się uniknąć konieczności, a część judykatów interpretujących pojęcie „kończące

postępowanie w sprawie” zapadło w związku z rozstrzyganiem kwestii

dopuszczalności rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub skargi na niezgodność

prawomocnego orzeczenia z prawem. Ostatecznie opowiadając się za

niezaskarżalnością przedmiotowego postanowienia Sąd przyjął, że nie prowadzi

ono do zakończenia takiego sposobu egzekucji, gdyż potwierdza jedynie

prawidłowość czynności pierwszego etapu postępowania, polegającego na zajęciu,

otwierając drogę do podejmowania dalszych czynności przez organy egzekucyjne

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2008 r., III CZP 106/08, OSNC

2009, nr 10, poz. 134).

Za niedopuszczalne uznano ponadto zażalenia na postanowienia sądu,

których przedmiotem było oddalenie skarg na czynności komornika polegające na:

odmowie wystawienia nabywcy faktury VAT potwierdzającej sprzedaż

nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 12 listopada 1997 r., III CZP 55/97, podobnie oceniając co do tej kwestii

zgodność z Konstytucją art. 7674

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 i art. 394 § 1 k.p.c.

Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 27 lipca 2012 r., Ts 226/10, OTK

ZU 2012, nr 48, poz. 349), zajęciu emerytury dłużnika (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 sierpnia 2005 r., I CNP 4/05, nie publ.), oddaleniu wniosku

o sporządzenie dodatkowego opisu i oszacowania (uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 28/13, OSNC 2014, nr 1, poz. 3, z dnia 22 maja

8

2013 r., III CZP 19/13, OSNC 2013, nr 11, poz. 124), zajęciu ruchomości (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 15 września 1995 r., III CZP 110/95), zajęciu

wierzytelności (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2006 r., IV CNP

25/06, OSNC 2007, nr 3, poz. 48, z dnia 20 lipca 2007 r., I CNP 24/07, nie publ.),

oddaleniu wniosku o uchylenie zajęcia wynagrodzenia za pracę (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2007 r., III CZP 135/06). W orzecznictwie

przyjęto zaskarżalność postanowień sądu: uchylających czynność komornika, gdy

zmierza ono do zakończenia postępowania (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 15 kwietnia 1986 r., III CRN 40/86), co do odrzucenia spóźnionej skargi na

czynność komornika (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1999 r.,

III CZP 58/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 107), co do oddalenia wniosku o zleceniu

kuratorowi sądowemu przymusowego odebrania osoby (uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 156/06, nie publ.).

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie

prawne co do zasady opowiada się za poglądem, że w oparciu o odpowiednie

zastosowanie art. 394 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest

zażalenie na postanowienie sądu rejonowego wydane w następstwie rozpoznania

skargi na czynność komornika kończące postępowanie w sprawie lub jego

samodzielną część, przez co należy rozumieć takie orzeczenie, którego

uprawomocnienie się zamknie drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, lub

takie, którego następstwem jest zwolnienie z obowiązku dalszego rozpoznawania

sprawy (podejmowania w niej czynności). Tak też należy zakwalifikować

postanowienie sądu rejonowego podjęte na skutek rozpoznania skargi na czynność

komornika, która polegała na potwierdzeniu, w toku egzekucji świadczeń

pieniężnych z ruchomości, po zarządzeniu sprzedaży, przejęcia jej własności przez

wierzyciela egzekwującego za cenę wywołania. Wskazane orzeczenie, jako

prowadzące do zakończenia postępowania egzekucyjnego w inny sposób, jest

zaskarżalne. Przemawiają za tym następujące względy. Po pierwsze czynność

przejęcia własności ruchomości podejmowana jest w określonym rodzaju egzekucji

(świadczeń pieniężnych) i sposobie jej prowadzenia (z ruchomości) kończąc je

w inny sposób, ale alternatywny i równorzędny z umorzeniem postępowania

egzekucyjnego na skutek nie sprzedania ruchomości lub jej nie przejęcia na

9

własność (art. 877 zd. 3 k.p.c.). Po drugie postanowienie sądu kończy ostatecznie

tę samodzielną część postępowania egzekucyjnego (sposób egzekucji) poprzez

przeprowadzenie egzekucji z danej ruchomości, a w niektórych wypadkach (takich

jak w stanie faktycznym będącym przedmiotem rozpoznania) całe postępowanie

egzekucyjne i do tego celu zmierza. W przepisach ustawy brak podstawy do

podejmowania przez organ egzekucyjny dalszych czynności w zakresie egzekucji

z tej ruchomości. Komornik ustala jedynie w formie postanowienia koszty

postępowania egzekucyjnego (art. 770 k.p.c.), a jeżeli uzyskana cena nie wystarcza

na zaspokojenie wszystkich wierzycieli sporządza plan podziału uzyskanej sumy

(art. 1033 i nast. k.p.c.). Oczywiście w zależności od okoliczności i zakresu

zaspokojenia wskazanego wierzyciela egzekwującego możliwe jest wszczęcie lub

kontynuowanie na jego wniosek egzekucji z innych składników majątku dłużnika.

Po trzecie rozstrzygnięcie co do skargi wywołuje definitywne skutki rzeczowe

w zakresie przejścia prawa własności ruchomości i skutki obligacyjne co do

możliwości zaspokojenia wierzyciela egzekwującego przez potrącenie

przysługującej mu wierzytelności z ceną nabycia. Nabycie ruchomości następuje

przy tym w sposób pierwotny bez obciążeń, a skutek przejęcia jest podobny jak

przybicie (w egzekucji z ruchomości), przysądzenie własności (w egzekucji

z nieruchomości).

Powołanemu postępowaniu nie można przypisać cechy incydentalności

(wpadkowości), skoro kończy we wskazany inny sposób postępowanie

egzekucyjne (jego samodzielną część). Argumenty utylitarne, odwołujące się do

postulatu szybkiego i sprawnego prowadzenia egzekucji oraz zamiaru

ustawodawcy ograniczenia środków zaskarżenia w postępowaniu egzekucyjnym,

celem zapobieżenia ich nadużywaniu przez dłużników, w tym wypadku nie doznają

uszczerbku.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c. orzekł jak

w uchwale.