III CZP 46/14

Sygn. akt III CZP 46/14

UCHWAŁA

Dnia 26 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzyciela R. Bank S.A.

z siedzibą w W.

przeciwko dłużnikowi E. K.

o świadczenie pieniężne,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 czerwca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w R.

postanowieniem z dnia 7 marca 2014 r.,

"Czy art. 788 § 1 k.p.c. znajduje zastosowanie do bankowego

tytułu egzekucyjnego, gdy w trakcie toczącego się postępowania

egzekucyjnego nastąpiło połączenie, w trybie art. 492 § 1 pkt 1 k.s.h.,

banku będącego wierzycielem, na rzecz którego nadano sądową

klauzulę wykonalności z innym bankiem poprzez przeniesienie całego

majątku spółki przejmowanej na spółkę przejmującą?"

podjął uchwałę:

Jeżeli po wszczęciu egzekucji, której podstawą jest bankowy

tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności, doszło

do połączenia banków przez przeniesienie całego majątku banku

przejmowanego na bank przejmujący (art. 124 ust. 1 i 3 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe, jedn. tekst Dz. U.

z 2012 r., poz. 1376 ze zm., w zw. z art. 492 § 1 pkt 1 k.s.h.), sąd

nadaje klauzulę wykonalności na rzecz banku przejmującego

(art. 788 § 1 k.p.c.).

2

UZASADNIENIE

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w K. na wniosek wierzyciela – P.

Spółki Akcyjnej z siedzibą w W. wszczął egzekucję przeciwko dłużniczce E. K. na

podstawie tytułu wykonawczego w postaci wystawionego przez niego bankowego

tytułu egzekucyjnego, zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem

Sądu Rejonowego w Z. z dnia 29 maja 2012 r. W jej trakcie R. Bank poinformował

komornika, że z dniem 31 grudnia 2012 r., na podstawie art. 124 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. Prawo bankowe i art. 492 § 1 pkt 1 kodeksu spółek handlowych,

nastąpiło połączenie P. SA z siedzibą w W. z R. Bank SA, w wyniku którego cały

majątek wierzyciela został przeniesiony na jego rzecz jako spółki przejmującej.

Bank potwierdził ten fakt przedstawionym odpisem zupełnym rejestru

przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, w którym dokonano wpisu

o połączeniu i wniósł o kontynuowanie egzekucji. Komornik podjął dalsze czynności

egzekucyjne. Dłużniczka wniosła o umorzenie postępowania egzekucyjnego

podnosząc, że tytuł wykonawczy „utracił moc na skutek zmiany nazwy wierzyciela”.

Komornik oddalił ten wniosek uznając, że nadanie klauzuli wykonalności na rzecz

nowego wierzyciela jest zbędne, a przejście uprawnień wykazano odpowiednim

dokumentem. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2013 r.

uchylił postanowienie Komornika stwierdzając, że zmiana wierzyciela po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego wymaga nadania klauzuli wykonalności na rzecz

nowego podmiotu, a organ egzekucyjny jest związany tytułem wykonawczym i,

poza wypadkami wskazanymi w ustawie, nie może badać przyczyn oraz zakresu

zmian podmiotowych. R. Bank SA wniósł zażalenie na postanowienie Sądu,

zarzucając naruszenie art. 788 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że dla wykazania

przejścia uprawnień wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym nie jest

wystarczające przedstawienie dokumentu urzędowego.

Sąd Okręgowy w R. rozpoznając zażalenie powziął wątpliwość,

sformułowaną w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu.

Sąd wskazał, że w doktrynie prawa i wcześniejszym orzecznictwie dominowało

stanowisko, że jeżeli egzekucja jest prowadzona to późniejsza zmiana dłużnika lub

wierzyciela nie wymaga uwidocznienia w klauzuli wykonalności i wystarczy

3

wykazanie organowi egzekucyjnemu przejścia obowiązku lub uprawnienia

odpowiednim dokumentem. W nowszych judykatach prezentowany jest pogląd,

że przeniesienie wierzytelności w drodze przelewu po wszczęciu postępowania

egzekucyjnego wymaga nadania na rzecz nowego wierzyciela klauzuli

wykonalności. Szczególne problemy dotyczą również zmian podmiotowych po obu

stronach czynności bankowych, przed i po wydaniu bankowego tytułu

egzekucyjnego wobec niepełnej regulacji w prawie bankowym. Przyjęto, że na

podstawie takiego tytułu, zaopatrzonego przez sąd w klauzulę wykonalności, może

być prowadzona jedynie egzekucja wierzytelności bankowej i tylko na rzecz banku.

Następstwo prawne po stronie dłużnika w postępowaniu klauzulowym normuje art.

98 prawa bankowego. Co do zmian po stronie wierzyciela wynikającej

przekształceń i połączeń banków doszło do rozbieżności orzecznictwa.

Niektóre sądy przyjmują, że art. 788 § 1 k.p.c. ma zastosowanie zarówno do zmian

polegających na sukcesji szczególnej jak i ogólnej, a inne, że skoro sukcesja

ogólna wynikająca z przejęcia banku może być wykazana dokumentem

potwierdzającym dokonanie konstytutywnego wpisu w Krajowym Rejestrze

Sądowym, podobnie jak w odniesieniu do osób fizycznych - postanowieniem

o stwierdzeniu nabycia spadku, to nadanie klauzuli wykonalności jest zbędne.

Sąd Okręgowy przedstawiający zagadnienie prawne podziela stanowisko

o dopuszczalności kontynuowania egzekucji na podstawie dotychczasowego tytułu

wykonawczego.

Sąd Najwyższy zważył:

Podstawą egzekucji sądowej jest tytuł wykonawczy powstały na skutek

zaopatrzenia przez sąd tytułu egzekucyjnego w klauzulę wykonalności, chyba

że ustawa stanowi inaczej (art. 776 k.p.c.). Kognicja sądu w postępowaniu

klauzulowym nie obejmuje badania zasadności obowiązku świadczenia

dłużnika wynikającego z tytułu egzekucyjnego, stanowiącego ustawowo określony

akt prawny ustalający istnienie normy indywidualno-konkretnej o charakterze

nakazującym lub zakazującym pochodzący od różnych podmiotów (art. 777 § 1

k.p.c., art. 97 prawa bankowego i in.), gdyż ogranicza się do oceny jego legalności

formalnej oraz określenia zakresu podmiotowego i przedmiotowego egzekucji.

Sama klauzula zawiera stwierdzenie, że tytuł uprawnia do egzekucji, a w miarę

4

potrzeby oznacza jej zakres (art. 783 § 1 k.p.c.). Organ egzekucyjny nie jest

uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem

wykonawczym (art. 804 k.p.c.), a do jego realizacji. Zgodnie z art. 825 pkt 4 k.p.c.

organ ten jest obowiązany do umorzenia na wniosek postępowania egzekucyjnego

w całości lub w części, jeżeli egzekucję skierowano przeciwko osobie, która według

klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem i która sprzeciwiła się prowadzeniu

egzekucji, albo jeżeli prowadzenie egzekucji pozostaje z innych powodów

w oczywistej sprzeczności z treścią tytułu wykonawczego. Przepis ten, co do

zasady, dotyczy także sytuacji, gdy egzekucja ma być prowadzona na rzecz innego

wierzyciela, jak objęty tytułem wykonawczym, tj. wskazany bezpośrednio w tytule

egzekucyjnym lub klauzuli wykonalności potwierdzającej zmianę w tym zakresie.

Wskazana podstawa umorzenia nie zachodzi wówczas, gdy wprawdzie wierzyciel

jest odmiennie oznaczony, ale w następstwie zmiany nazwiska (firmy) lub formy

organizacyjno-prawnej, zatem utrzymana jest jego tożsamość (zasada kontynuacji).

Zgodnie z art. 788 k.p.c. jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu

tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu przeszły na inną

osobę, sąd nada klauzulę wykonalności na rzecz lub przeciwko takiej osobie, gdy

przejście to będzie wykazane dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem

urzędowo poświadczonym. Odstępstwa od tej reguły wymagają podstawy prawnej

przyznającej organowi egzekucyjnemu samodzielną kompetencję do ustalania

zmiany osoby wierzyciela lub dłużnika, mimo nie nadania przez sąd kolejnej

klauzuli wykonalności, która może wynikać z czynności prawnych lub zdarzeń

prawnych. Przepisami takimi są art. 819 § 1 k.p.c. przewidujący, że w wypadku

śmierci wierzyciela lub dłużnika zawieszone z urzędu postępowanie egzekucyjne

podejmuje organ egzekucyjny z udziałem spadkobierców zmarłego, zatem

regulujący skutki sukcesji generalnej mortis causa po osobie fizycznej, oraz art.

8191

§ 2 k.p.c. określający, że nie ma wpływu na bieg postępowania egzekucyjnego

przekształcenie organizacyjne dłużnika będącego osobą prawną, spółką handlową

nie mającą osobowości prawnej, przekształcenie spółki cywilnej w spółkę handlową.

Brak w ustawie odpowiednika tych przepisów dotyczącego skutków sukcesji lub

przekształceń organizacyjnych po stronie wierzyciela, nie będącego osobą fizyczną.

W nauce prawa pojawił się ponadto, odbiegający od dotychczasowej wykładni,

5

pogląd, że art. 8191

§ 1 k.p.c. stanowiący, iż zbycie przedsiębiorstwa lub

gospodarstwa rolnego po wszczęciu postępowania egzekucyjnego nie ma wpływu

na bieg tego postępowania, dotyczy zarówno dłużnika jak i wierzyciela. Sąd

Najwyższy w obecnym składzie nie podziela tego stanowiska, gdyż nie znajduje

ono dostatecznego oparcia w treści przepisu. Zaniechanie przez ustawodawcę

wskazania kryterium podmiotowego i poprzestanie na przedmiotowym przemawia

bowiem za tym, że powołany przepis w istocie dotyczy sposobu egzekucji

świadczeń pieniężnych i niepieniężnych z tak oznaczonego majątku bez względu

na następcze zmiany własnościowe, umożliwiając jej kontynuację w oparciu o tytuł

wydany przeciwko dotychczasowemu dłużnikowi.

Treść przedstawionego zagadnienia prawnego oraz obszerność

problematyki skutkują ograniczeniem rozważań do problemu zmian podmiotowych

po stronie wierzyciela, w toku postępowania egzekucyjnego, wszczętego

na wniosek banku na podstawie wystawionego przez niego bankowego tytułu

egzekucyjnego zaopatrzonego przez sąd w klauzulę wykonalności. Przypomnieć

jedynie należy, że zgodnie z art. 97 ust.1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (jedn. tekst Dz. U. z 2012 poz. 1376 ze zm.) dokument o treści określonej

w art. 96 stanowi bankowy tytuł egzekucyjny i po nadaniu klauzuli wykonalności,

może być podstawą egzekucji, prowadzonej według przepisów kodeksu

postępowania cywilnego, wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio

z bankiem dokonywała czynności bankowej albo jest dłużnikiem banku z tytułu

zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z czynności bankowej i złożyła

pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji oraz gdy roszczenie objęte tytułem

wynika bezpośrednio z tej czynności bankowej lub jej zabezpieczenia. Art. 7862

§ 1

k.p.c. samodzielnie reguluje zakres kognicji sądu w postępowaniu klauzulowym

dotyczącym bankowego tytułu egzekucyjnego, nakazując badanie czy dłużnik

poddał się egzekucji oraz czy roszczenie objęte tytułem wynika ze wskazanej

czynności dokonanej bezpośrednio bankiem lub z zabezpieczenia wierzytelności

banku wynikającej z tej czynności, ponadto jeżeli wykonanie tytułu egzekucyjnego

uzależnione jest od zdarzenia, które udowodnić powinien wierzyciel, zezwala na

nadanie klauzuli wykonalności dopiero po dostarczeniu sądowi dowodu tego

zdarzenia w formie dokumentu. Liczne judykaty dotyczące tych kwestii nie mają

6

bezpośredniego odniesienia do problemów występujących w obecnej sprawie (por.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 1999 r., III CZP14/99, OSP 2000, nr 3,

poz. 41, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2000 r., III CZP 22/00, OSP

2001, nr 3, poz. 45, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2002 r., III CZP

42/01, OSNC 2002, nr 2, poz. 18, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia

2001 r., III CZP 80/01, OSNC 2003, nr 1, poz. 2, uchwała składu 7 sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 11 lipca 2004 r., III CZP 110/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 133,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2005 r., III CZP 80/04, OSNC 2005, nr

12, poz. 203, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2009 r., III CZP

90/09, nie publ.). Zauważyć jedynie wypada, że art. 96 ust.1 w zw. z art. 97 ust. 1

prawa bankowego zostały uznane za zgodne z Konstytucją (por. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 26 stycznia 2005 r., P 10/04, OTK-A 2005, nr 1, poz. 7).

Prawo bankowe zawiera samodzielną regulację, o charakterze lex specialis,

dotyczącą następstwa prawnego po stronie zobowiązanej. Zgodnie z art. 98

bankowy tytuł egzekucyjny może być bowiem podstawą egzekucji także przeciwko

osobie trzeciej, gdy przejmie ona dług wynikający z czynności bankowej,

oznaczonej w art. 97 ust. 1, jeżeli po dokonaniu czynności bankowej, o której mowa

w tym przepisie, obowiązek spełnienia świadczenia przeszedł na inne osoby

w wyniku spadkobrania lub przekształcenia osoby prawnej albo gdy zachodzi

potrzeba egzekucji z majątku wspólnego małżonków. Może być ona wszczęta

(kontynuowana) wyłącznie po przedstawieniu tytułu wykonawczego tj. bankowego

tytułu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzulę wykonalności nadaną przez sąd

przeciwko tym osobom (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2010 r.,

III CZP 18/10, OSNC 2010, nr 12, poz. 157). Brak takiego przepisu w odniesieniu

do strony uprawnionej, co przemawia za odpowiednim zastosowaniem w tym

zakresie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Szczegółowe rozważania

rozpocząć należy od wskazania, że wyjątkowość uregulowań dotyczących

bankowego tytułu egzekucyjnego, przyznających przywilej ich samodzielnego

wystawiania jedynie uczestnikom obrotu gospodarczego będącym bankami, legła

u podstaw jednolitego stanowiska orzecznictwa ograniczającego w postępowaniu

klauzulowym i egzekucyjnym dopuszczalność następstwa prawnego po stronie

wierzyciela wyłącznie do banków (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

7

2 kwietnia 2004 r., III CZP 9/04, OSNC 2005, nr 6, poz. 98, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 17/06, Biul. SN 2006, nr 4, poz. 6,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 422/08, OSNC-

ZD 2010, nr 2, poz. 36). Podstawą takiego następstwa może być czynność prawna

polegająca na przeniesieniu wierzytelności na inny bank (przelew), która nie

powoduje utraty bytu prawnego dotychczasowego wierzyciela. Judykatura zgodnie

przyjmuje, że w tej sytuacji, kwalifikowanej jako sukcesja syngularna inter vivos,

wymagane jest nadanie klauzuli wykonalności na rzecz nabywcy wierzytelności

i brak podstaw do odmiennego traktowania banków (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 17/06, Biul. SN 2006, nr 4, poz. 6,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2006 r., III CZP 4/06, nie publ.).

Problem podziału banku dokonywanego przez przeniesienie części majątku banku

dzielonego na istniejący bank lub na bank nowo zawiązany (podział przez

wydzielenie), z uwagi na odmienność konstrukcji, nie wymaga omówienia. Istota

wątpliwości występujących w obecnej sprawie dotyczy bowiem połączenia banków,

z których jeden jest wierzycielem z czynności bankowej. Połączenie takie co do

zasady może nastąpić przez przejęcie (inkorporację) lub przez zawiązanie nowej

spółki (unię). W przedmiotowym stanie faktycznym bankiem przejmującym był bank

krajowy, stąd zgodnie z art. 124 prawa bankowego połączenie zostało dokonane

przez przeniesienie całego majątku banku przejmowanego na bank przejmujący,

w zamian za akcje. Tego rodzaju połączenie połączone jest z ustaniem bytu

prawnego banku, zatem odpowiada sukcesji generalnej mortis causa.

Brak podstaw do przyjęcia w zakresie omawianej kwestii luki konstrukcyjnej

i zastosowania art. 819 § 1 k.p.c. poprzez argumentum a simile. Skoro bowiem

prawo bankowe samodzielnie reguluje w art. 98 sposób wykazywania następstwa

prawnego po stronie dłużnika, przewidując wprost nadanie klauzuli wykonalności

przez sąd, to nie można dopuścić - mimo braku unormowania dotyczącego

następstwa prawnego po stronie wierzyciela oraz zbieżności konstrukcji sukcesji

generalnej mortis causa - cząstkowego przyjęcia poprzez wnioskowanie z analogii

legis zastosowania art. 819 § 1 k.p.c., który obejmujące hipotezą następstwo

z tytułu spadkobrania po obu stronach stosunku zobowiązaniowego a dyspozycją -

jego potwierdzenie organowi egzekucyjnemu przez przedstawienie stosownego

8

dokumentu bez potrzeby nadawania klauzuli wykonalności. Stanowisko takie

prowadziłoby ponadto do braku symetrii w sposobie wykazywania następstwa

prawnego po stronie dłużnika i wierzyciela.

Z tych względów przyjąć należy, że dla kontynuowania egzekucji niezbędne

jest nadanie przez sąd, na zasadach ogólnych, klauzuli wykonalności na rzecz

banku przejmującego. W przeciwieństwie do deklaratywnej klauzuli wykonalności

nadawanej na rzecz wystawcy bankowego tytułu egzekucyjnego taka klauzula

będzie miała charakter konstytutywny i ukształtuje, na użytek dalszego

postępowania, zakres podmiotowy egzekucji. Za tym rozwiązaniem przemawiają

także inne względy. Po pierwsze wyjątkowość przywileju wystawiania bankowego

tytułu egzekucyjnego, który co do zasady nie powinien być podstawą egzekucji na

rzecz lub przeciwko osobom innym jak strony danej czynności bankowej. Wszelkie

następcze zmiany w tym zakresie winny wynikać z orzeczenia sądu, zwłaszcza gdy

uwzględni się, że egzekucja sądowa jest realizowana przy zastosowaniu przymusu

państwowego, a postępowanie klauzulowe w pewnym stopniu spełnia funkcję

gwarancyjną zapewniając ochronę praw jego uczestników. Poprzestanie na

notyfikacyjnym powiadomieniu organu egzekucyjnego przez bank przejmujący

o połączeniu oznacza dalsze pogorszenie sytuacji dłużnika banku przejętego.

Po drugie fakt, że następstwo prawne jest instytucją prawa materialnego, która

ze swojej istoty nie powinna być badana bezpośrednio przez organ egzekucyjny,

a istniejących w tym zakresie wyjątków nie można wykładać rozszerzająco.

Komornicy działają w imieniu państwa, którego jednym z zadań jest zapewnienie

wykonania wyroków sądowych. Jakkolwiek są szczególnego rodzaju organami

państwowymi - organami egzekucyjnymi, wyposażonymi w określone władcze

kompetencje wobec osób (m.in. art. 761 i art. 764 k.p.c.) i wobec innych instytucji

władzy publicznej (art. 761 i art. 765 k.p.c.), uprawnionymi do nakładania kar,

to nie są organami władzy sądowniczej i nie sprawują wymiaru sprawiedliwości.

Po trzecie judykatura odstąpiła od dominującego wcześniej stanowiska, że zmiany

podmiotowe po stronie dłużnika lub wierzyciela, które nastąpiły w toku

postępowania egzekucyjnego, umożliwiają jego kontynuację bez potrzeby

nadawania klauzuli wykonalności (por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 stycznia 1975 r., II CZ 5/75, OSP 1976, nr 2, poz. 37, postanowienie

9

Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 1975 r., I CZ 98/75, OSNC 1976, nr 6, poz. 142,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1993 r., III CZP 68/93, OSP 1994,

nr 5, poz. 84, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2002 r., II CKN 803/00,

nie publ.). Poczynając od uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października

2004 r., III CZP 63/04 (OSNC 2005, nr 10, poz. 174) przyjmuje się, że art. 788 § 1

k.p.c. ma zastosowanie również w odniesieniu do takich zmian dokonanych po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego. Po czwarte normatywna konstrukcja

połączenia banków, przewidziana w prawie bankowym i kodeksie spółek

handlowych wprawdzie oparta jest na zasadzie kontynuacji, ale prowadzi do

istotnej zmiany podmiotowej. Po piąte argumentem nie bez znaczenia jest,

że podstawą powództw przeciwegzekucyjnych (art. 840 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.)

są zarzuty związane z klauzulą wykonalności. Kontynuowanie egzekucji, mimo jej

nie nadania, pozbawiałoby zatem dłużnika tego środka ochrony prawnej.

Stanowisko wyrażone w uchwale zgodne jest również z poglądem Sądu

Najwyższego dotyczącym następstwa prawnego banków w postępowaniu

egzekucyjnym zajętym wcześniej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia

11 października 2001 r., III CZP 45/01 (OSNC 2002, nr 6, poz. 73), zapadłej

w nieaktualnym stanie prawnym, a po jego zmianie, przy częściowo odmiennym

stanie faktycznym, uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006 r., III CZP

129/05 (OSNC 2007, nr 1, poz. 4).

Przedstawione względy uzasadniają rozstrzygnięcie przedstawionego

zagadnienia prawnego przez podjęcie uchwały o treści jak wyżej (art. 390 § 1

k.p.c.).