I CSK 477/13

Sygn. akt I CSK 477/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Regionalnemu Dyrektorowi […] w R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz

powoda 2 700 (dwa tysiące siedemset) zł kosztów postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w R. zasądził od

pozwanego na rzecz powoda, uwzględniając w całości powództwo, 264.299 zł

odszkodowania z ustawowymi odsetkami od oznaczonych kwot, umorzył

postępowanie co do kwoty 255.435 zł (na skutek cofnięcie powództwa

z zrzeczeniem się roszczenia) i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ustalił, że powód jest dzierżawcą Gospodarstwa Rybackiego „G.” na

podstawie zawartej w dniu 15 maja 2001 r. z Agencją Nieruchomości Rolnych w R.

umowy dzierżawy na piętnaście lat. Zgodnie z umową dzierżawca jest zobowiązany

do utrzymania na własny koszt przedmiotu dzierżawy w taki sposób, aby jego

poszczególne składniki nie uległy pogorszeniu, z wyjątkiem pogorszenia

wynikającego z normalnego zużycia rzeczy.

Na terenie dzierżawionego przez powoda gospodarstwa stwierdzono szkody

wyrządzone przez bobry – gatunek zwierząt podlegający całkowitej ochronie.

Uszkodzone zostały groble. Wszystkie zgłoszone przez powoda szkody, których

naprawienia dochodzi w sprawie, zostały opisane i oszacowane przez Państwową

Straż Leśną. Stwierdzone szkody zostały naprawione przez powoda w latach 2007-

2009 systemem gospodarczym.

Wartość kosztorysowa prac wykonanych w celu usunięcia szkód, oceniona

na zlecenie powoda przez inż. melioracji wodnych K. K., wyniosła 519.734 zł.

Poniesiony przez powoda koszt szacunkowy naprawienia szkód systemem

gospodarczym wyniósł 264.299 zł.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji podstawę odpowiedzialności Skarbu

Państwa za wyrządzone przez bobry w dzierżawionym gospodarstwie rybackim

szkody stanowią obowiązujące w czasie powstania szkody przepisy ustawy z dnia

16 października 1991 r. o ochronie przyrody (tekst jedn.: z 2001 r. Nr 99, poz. 1079;

dalej – „ustawa z 1991 r.”) (okres do kwietnia 2004 r.) i ustawy z 16 kwietnia 2004 r.

o ochronie przyrody (tekst jedn.; Dz. U. z 2009 r., Nr 151, poz. 1220; dalej –

„ustawa z 2004 r.) (od dnia 1 maja 2004 r.). Powołując się na zasady

odpowiedzialności przewidziane w art. 126 ustawy z 2004 r., Sąd uznał, że ścisłe

ustalenie odszkodowania – z względu na naprawienie szkody systemem

3

gospodarczym – nie jest możliwe i na podstawie art. 322 k.p.c. ustalił je

w wysokości 264 299 zł. Podkreślił, że przemawia za tym także wydana w sprawie

opinia biegłego sądowego W. S. Odsetki zostały zasądzone od następnego dnia po

zakończeniu poszczególnych etapów robót podjętych w celu usunięcia szkód i od

kwoty odpowiadającej wartości tych robót.

W ocenie Sądu pierwszej instancji kwestia nieposiadania przez powoda

zezwolenia wodnoprawnego nie ma znaczenia dla oceny działalności powoda

w wydzierżawionym gospodarstwie, albowiem w okolicznościach sprawy nie

można prowadzenia gospodarstwa na podstawie umowy dzierżawy uznać za

bezprawne. Ponadto wykazanie posiadania zezwolenia wodnoprawnego nie

stanowi przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej za szkody wyrządzone

przez bobry w gospodarstwie rybackim. Niezależnie od tego podniósł, że Skarb

Państwa ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez bobry

w gospodarstwach rolnych, a wszystkie grunty wydzierżawionego gospodarstwa

mają charakter rolny.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powoda 178.573 zł

z ustawowymi odsetkami od kwoty 11.838 zł od dnia 1 października 2007 r., od

kwoty 82.404 zł od dnia 1 października 2008 r. i od kwoty 84 331 zł od dnia

1 października 2009 r., oddalił powództwo w pozostałej części, zniósł wzajemnie

koszty stron za pierwszą instancję, oddalił apelację w pozostałej części i orzekł

o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy dopuścił dowód z opinii uzupełniającej biegłego sądowego

W. S. i na jej podstawie – bez zastosowania art. 322 k.p.c. – ustalił odszkodowanie

w zasądzonej wysokości. Nie podzielił natomiast zarzutów apelującego, że wyrok

został wydany z naruszeniem prawa materialnego. Stwierdził również, że fakt

nieposiadania przez powoda w okresie wykonywania napraw grobli stosownych

pozwoleń nie ma wpływu na skuteczność dochodzonego roszczenia z tytułu

naprawienia szkód na podstawie ustawy z 2004 r. Skuteczność tego roszczenia

zależy bowiem od wystąpienia szkody w gospodarstwie wyrządzonej przez bobry,

4

wykazanej przez powoda. Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu, że odsetki zostały

zasądzone z naruszeniem art. 481 § 1 k.c.

Wyrok zaskarżył pozwany w części uwzględniającej powództwo, oddalającej

apelację w pozostałym zakresie i orzeczenie o kosztach procesu za obie instancje.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, zarzucił naruszenie art. 361

§ 2 k.c. w związku z art. 37 pkt 1, 4 i art. 122 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lipca

2001 r. – Prawo wodne (tekst jedn.: Dz. U. z 2012r., poz.145; dalej: „pr.wod.”)

w związku z art. 126 ust. 1 pkt 1 ustawy z 2004 r. oraz art. 481 § 1 k.c. i wniósł

„o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i zmianę w tej części przez oddalenie

powództwa” albo o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 361 § 2 k.c. w związku z 37 pkt 1, 4 i art. 122 ust. 1

pkt 1 pr. wod. w związku z art. 126 ust. 1 pkt 5 (przytoczenie przez skarżącego

punktu 1 należało uznać za oczywistą omyłkę) sprowadza się do zakwestionowania

prawidłowości ustalenia wysokości odszkodowania. Zdaniem skarżącego zostało

ono ustalone z naruszenie zasady, że nie podlega naprawieniu szkoda w zakresie

korzyści niedozwolonych (lucrum illicitum vel inhonestum).

W literaturze i orzecznictwie (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

13 lipca 2004 r., P 20/03, OTK-A 2004, nr 7, poz.64 i orzeczenie Głównej Komisji

Arbitrażowej z dnia 28 stycznia 1986 r., DO-9139/85, OSPiKA1987, nr 5-6, poz.

102) zwraca się uwagę, że od czasów starożytnych w europejskich porządkach

prawnych obecna jest myśl, iż korzyści majątkowe uzyskane na skutek działań

niezgodnych z prawem nie podlegają ochronie. Odszkodowanie w granicach

lucrum cessans nie powinno zatem obejmować korzyści sprzecznych z prawem lub

niegodziwych. Powstała w tych wypadkach szkoda nie jest bowiem bezprawna.

Interes związany z uzyskaniem wspomnianych korzyści nie podlega ochronie.

W piśmiennictwie podkreśla się – choć można spotkać odmienne zapatrywanie –

że mamy tu do czynienia ze szkodą naturalną, nie podlegającą nigdy naprawieniu.

Do korzyści sprzecznych z prawem zalicza się korzyści uzyskane niezgodnie

5

z obowiązującym prawem. W przypadku korzyści niegodziwych ich źródłem są

natomiast zachowania sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W literaturze zwraca się jednak uwagę, że inaczej może być oceniana

kwestia objęcia odszkodowaniem korzyści, których źródłem są działania

prowadzone niezgodnie z wymaganiami administracyjnoprawnymi Dopuszcza się

np. indemnizację korzyści osiąganych z prowadzenia niezarejestrowanej

działalności gospodarczej. Wprawdzie w przytoczonym wyżej orzeczeniu Głównej

Komisji Arbitrażowej z dnia 28 stycznia 1986 r. przyjęto, że prowadzenie

działalności bez wymaganego pozwolenia wodnoprawnego uniemożliwia uzyskanie

odszkodowania, jednakże w literaturze wyrażono pogląd, że stanowisko to nie

dotyczy sytuacji, w której okazałoby się, iż poszkodowany uzyskałby wymagane

pozwolenie.

Mając na względzie powyższe nie można podzielić zarzutu skarżącego,

że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przytoczonych

przepisów prawa, polegającym na wadliwym ustaleniu odszkodowania z powodów

wskazanych w uzasadnieniu podstawy kasacyjnej.

Zasądzone odszkodowanie nie jest bowiem odszkodowaniem w granicach

lucrum cessans, obejmującym korzyści sprzeczne z prawem lub niegodziwe.

Odpowiedzialność, o której mowa w stanowiącym niekwestionowaną podstawę

prawną rozstrzygnięcia art. 126 ust. 1 ustawy z 2004 r. nie obejmuje bowiem

utraconych korzyści (art. 126 ust. 2 ustawy z 2004 r.). Z wiążących w postępowaniu

kasacyjnym ustaleń faktycznych (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że wyrządzona przez

bobry szkoda powstała w wydzierżawionej przez powoda nieruchomości, którą był

on zobowiązany utrzymać – zgodnie postanowieniami zawartej umowy – w stanie

niepogorszonym, z wyjątkiem pogorszenia wynikającego z normalnego zużycia

przedmiotu dzierżawy. Niezależnie od tego warto podkreślić, że prowadzenie

działalności bez pozwolenia wodnoprawnego nie stanowi okoliczności

bezwzględnie wykluczającej indemnizację korzyści osiąganej z takiej działalności.

Objęcie odszkodowaniem utraconych korzyści jest bowiem możliwe, jeżeli okaże

się, że poszkodowany mógłby uzyskać wymagane zezwolenie (z wyroku

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2011,

6

V SA/Wa 1702/10, wynika, że powód nie tylko mógłby uzyskać pozwolenie

wodnoprawne, ale że prowadzi działalność zgodnie z pozwoleniem wodnoprawnym

z 1989 r.). Omawiany zarzut należało zatem uznać za nieuzasadniony.

Również nieuzasadniony jest zarzut wydania zaskarżonego wyroku

z naruszeniem art. 481 § 1 k.c. Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne nie

pozwalają podzielić stanowiska skarżącego, że nie było podstaw do ustalenia

opóźnienia w spełnieniu świadczenia od innej chwili niż data wydania wyroku.

Wysokość zasądzonego odszkodowania za poszczególne etapy wykonanych robót

została bowiem ustalona według cen z chwili wykonania tych robót, a nie z chwili

orzekania. W tej sytuacji nie ma podstaw do twierdzenia, że zasądzone odsetki –

jak zarzucił skarżący – „prowadzą do nadmiernego wzbogacenia się pozwanego”.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c. i art. 98 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.).