II UK 475/13

Sygn. akt II UK 475/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K.D.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 lipca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 25 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 lutego 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wstrzymał K. D. wypłatę emerytury od dnia 1 marca 2011 r., tj. od miesiąca

przypadającego po miesiącu, w którym wydano decyzję z uwagi na kontynuowanie

zatrudnienia. Decyzją z dnia 27 marca 2012 r. zobowiązał K. D. do zwrotu

2

nienależnie pobranych świadczeń za okres od 1 października 2011 r. do 29 lutego

2012 r. w kwocie 17.754,64 zł.

Odwołanie od decyzji wniósł K. D.

Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie.

Wyrokiem z dnia 10 października 2012 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P. umorzył postępowanie w zakresie odwołania od

decyzji z dnia 29 lutego 2012 r. (punkt 1) i oddalił odwołanie od decyzji z dnia 27

marca 2012 r. (punkt 2). Podstawę rozstrzygnięcia Sądu stanowiły następujące

ustalenia i rozważania: K. D. urodził się w dniu 9 października 1946 roku. Od dnia 9

lutego 1971 r. był zatrudniony w Spółdzielni Pracy A. Pismem z dnia 29 czerwca

2009 r. Spółdzielnia Pracy A. w P. wypowiedziała odwołującemu spółdzielczy

stosunek pracy. W świadectwie pracy z dnia 30 września 2009 r. pracodawca

zaświadczył, że K. D. był zatrudniony w Spółdzielni od 9 lutego 1971 r. do 30

września 2009 r. w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku kierownika działu

kontroli jakości. K. D. powództwem z dnia 3 lipca 2009 r. wniesionym do Sądu

Rejonowego w P. zażądał uznania wypowiedzenia Spółdzielni z dnia 29 czerwca

2009 r. za bezskuteczne i nakazania pozwanej przywrócenia do pracy.

Prawomocnym wyrokiem z dnia 13 października 2009 r. Sąd Rejonowy przywrócił

odwołującego do pracy w Spółdzielni Pracy A. na poprzednich warunkach. Pismem

z dnia 30 października 2009 r. Spółdzielnia poinformowała odwołującego o

przywróceniu do pracy od dnia 2 listopada 2009 r. z zachowaniem ciągłości

spółdzielczej umowy o pracę. Zakład pracy powierzył odwołującemu obowiązki

brakarza w dziale kontroli jakości (na okres 3 miesięcy), zachowując

dotychczasowe warunki pracy. W dniu 2 listopada 2009 r. odwołujący złożył

wniosek o przyznanie prawa do emerytury. Decyzją z dnia 17 listopada 2009 r.

organ rentowy przyznał odwołującemu prawo do emerytury od dnia 1 listopada

2009 r. Świadczenie było zmniejszone z powodu osiągania przez odwołującego

przychodu powyżej 70% przeciętnego wynagrodzenia. Decyzją z dnia 2 kwietnia

2010 r. Zakład dokonał przeliczenia emerytury od dnia 1 kwietnia 2010 r.

Świadczenie wypłacano w pełnej wysokości z uwagi na oświadczenie K. D. z dnia

23 marca 2010 r., że od dnia 1 kwietnia 2010 r. będzie osiągał przychód nie

powodujący zwiększenia lub zmniejszenia świadczenia.

3

Decyzją z dnia 29 kwietnia 2011 r. pozwany organ rentowy dokonał

przeliczenia emerytury wypłacanej odwołującemu, pouczając ubezpieczonego, że

w przypadku emerytów, którzy nabyli prawo do emerytury przed dniem 1 stycznia

2011 r. prawo do emerytury ulega zawieszeniu z uwagi na kontynuowanie

zatrudnienia u pracodawcy, u którego byli zatrudnieni bezpośrednio przed dniem

nabycia prawa do emerytury, jeżeli stosunek ten nie zostanie rozwiązany przed 1

października 2011 r. Pismem z dnia 27 lipca 2011 r., wniesionym do ZUS w dniu

28 lipca 2011 r., K. D. wniósł o niewstrzymanie emerytury od października 2011 r. z

uwagi na rozwiązanie spółdzielczej umowy o pracę ze Spółdzielnią Pracy A.

Odwołujący załączył świadectwo pracy z dnia 30 września 2009 r. oraz pismo

Spółdzielni z dnia 30 października 2009 r. o przywróceniu odwołującego do pracy

od dnia 2 listopada 2009 r. Decyzjami z dnia 26 sierpnia 2011 r., 28 października

2011 r. i 18 stycznia 2012 r. organ rentowy dokonał przeliczenia odwołującemu

emerytury, pouczając go o przesłankach zawieszenia prawa do emerytury. Decyzją

z dnia 29 lutego 2012 r. organ rentowy wstrzymał K. D. wypłatę emerytury od dnia

1 marca 2011 r., tj. od miesiąca przypadającego po miesiącu, w którym wydano

decyzję. Jako przyczynę zawieszenia wypłaty emerytury organ rentowy wskazał

kontynuowanie przez K. D. zatrudnienia. Decyzją z dnia 27 marca 2012 r. organ

rentowy zobowiązał K. D. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres od

1 października 2011 r. do 29 lutego 2012 r. w kwocie 17.754,64 zł. W uzasadnieniu

decyzji organ rentowy wskazał, że wyżej wymienione świadczenie zostało pobrane

przez K. D. nienależnie z uwagi na brak rozwiązania stosunku pracy. Zobowiązał

ubezpieczonego do zwrotu żądanej kwoty w terminie miesiąca od doręczenia

decyzji. W dniu 28 marca 2012 r. odwołujący rozwiązał ze Spółdzielnią umowę o

pracę spółdzielczą. W związku z powyższym Spółdzielnia Pracy A. wystawiła

odwołującemu w dniu 28 marca 2012 r. świadectwo pracy poświadczając, że w

okresie od 9 lutego 1971 r. do 28 marca 2012 r. K. D. był zatrudniony w Spółdzielni

jako brakarz i kierownik działu kontroli jakości. Decyzją z dnia 10 kwietnia 2012 r.

organ rentowy ponownie ustalił wysokość emerytury i wznowił wypłatę świadczenia

odwołującemu od dnia 1 marca 2011 r.

Sąd Okręgowy, mając na uwadze art. 103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (który w

4

odniesieniu do emerytur przyznanych przed dniem 1 stycznia 2011 r. stosuje się od

dnia 1 października 2011 r.) doszedł do przekonania, że emerytura odwołującego,

który nabył prawo do emerytury od dnia 1 listopada 2009 r. a jednocześnie w

okresie od 9 lutego 1971 r. do 30 września 2009 r. nieprzerwanie był zatrudniony w

Spółdzielni Pracy A. powinna była ulec zawieszeniu - bez względu na wysokość

uzyskiwanego przychodu. Z momentem bowiem przywrócenia odwołującego do

pracy w Spółdzielni została spełniona przesłanka ciągłości stosunku pracy.

Sąd pierwszej instancji - badając treść art. 138 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że pobrana przez K. D.

emerytura w okresie od 1 października 2011 r. do 29 lutego 2012 r. była

świadczeniem nienależnym - bowiem odwołującemu wypłacano emeryturę mimo

okoliczności powodujących zawieszenie prawa do świadczenia, przy czym

odwołujący został prawidłowo pouczony przez organ rentowy o okolicznościach

powodujących zawieszenie prawa do świadczenia w decyzjach z dnia: 29 kwietnia

2011 r., 26 sierpnia 2011 r., 28 października 2011 r.

Apelację od wyroku wniósł K. D., zaskarżając wyrok w punkcie drugim.

W dniu 25 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelacje ubezpieczonego. Sąd stwierdził, że zgodnie z art.

103a ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, prawo do emerytury ulega zawieszeniu bez względu na

wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia

kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na

rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do

emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego. Ustawa z dnia 16 grudnia

2010 r. o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych ustaw

wprowadzająca art. 103 a weszła w życie (co do zasady) 1 stycznia 2011 r.

Stosownie do art. 28 tej ustawy do emerytur przyznanych przed dniem wejścia w

życie niniejszej ustawy (1 stycznia 2011 r.) przepis art. 103 a ustawy stosuje się

poczynając od dnia 1 października 2011 r.

Sąd wskazał, że stan faktyczny w sprawie był bezsporny. Odwołujący w

okresie od 9 lutego 1971 r. do 30 września 2009 r. nieprzerwanie był zatrudniony w

spółdzielni Pracy A., co potwierdza świadectwo pracy z dnia 28 marca 2012 r.

5

Ciągłość stosunku pracy - mimo wypowiedzenia przez Spółdzielnię umowy o pracę

spółdzielczą z dniem 30 września 2009 r. - została zachowana, bowiem wyrokiem z

dnia 13 października 2009 r. Sąd Rejonowy przywrócił odwołującego do pracy w

Spółdzielni na poprzednich warunkach. Jednocześnie decyzją organu rentowego z

dnia 17 listopada 2009 r. apelującemu została przyznana emerytura od dnia 1

listopada 2009 r. Tymczasem zgodnie z art. 138 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z FUS osoba, która nienależnie pobrała

świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Ust. 2 pkt. 1 cytowanego przepisu

stwierdza, że za nienależnie pobrane świadczenia w rozumieniu ust. 1 uważa się

świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub

zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości

lub w części, jeżeli osoba pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa

do ich pobierania.

Sąd drugiej instancji uznał, że odwołujący został prawidłowo pouczony o

zasadach pobierania świadczeń emerytalno-rentowych. Wprawdzie organ rentowy

faktycznie popełnił błąd nie wstrzymując na bieżąco wypłaty świadczenia, to

decyzjami z dnia: 29 kwietnia 2011 r., 26 sierpnia 2011 r., 28 października 2011 r.

odwołujący został pouczony o okolicznościach powodujących ustanie, zawieszenie

bądź wstrzymanie prawa do świadczeń w całości lub w części. Odwołujący w toku

postępowania przyznał, ze miał świadomość wymogu zwolnienia się z pracy dla

niewstrzymania wypłaty świadczenia. Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny

oddalił apelację ubezpieczonego.

Pismem z dnia 7 września 2013 r. ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną

wnosząc o uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu wyrokowi

zarzucił naruszenie prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) tj. naruszenie

przez Sąd drugiej instancji przepisów art. 138 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227) poprzez uznanie, że ubezpieczony nienależnie pobierał

świadczenie emerytalne za okres od 1 października 2011 r. do 29 lutego 2012 r. w

kwocie 17.754,64 zł i tym samym obowiązany jest do zwrotu tej kwoty. Skarżący

wskazał, że Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie wziął pod uwagę treści

6

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12, uznającego

za niezgodną z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej treści art. 103a ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona.

Przedstawione w niniejszej sprawie argumenty prawne znajdują

uzasadnienie w stosunku do osób (ubezpieczonych), które skutecznie nabyły i

zrealizowały prawo do emerytury wówczas, gdy treścią ryzyka emerytalnego było

wyłącznie osiągnięcie wieku emerytalnego i stażu ubezpieczeniowego, a realizacja

świadczenia następowała niezależnie od dalszego zatrudnienia, czyli w czasie, gdy

nie obowiązywał już art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej i nie został jeszcze

uchwalony art. 103a ustawy emerytalnej. Dotyczyło to tych osób, które nabyły

prawo do emerytury w okresie od dnia 8 stycznia 2009 r. do dnia 31 grudnia 2010 r.

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 330/12, z dnia 25

kwietnia 2013 r., I UK 593/12 i z dnia 24 kwietnia 2013 r., II UK 299/12 –

niepublikowane). W niniejszej sprawie ubezpieczony należy do tej grupy, skoro

prawo do emerytury nabył w dniu 1 listopada 2009 r.

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12

(Dz.U. z 2012 r., poz. 1285), uznał, że rozwiązanie przyjęte przez ustawodawcę w

art. 28 ustawy o zmianie ustawy o finansach publicznych oraz niektórych innych

ustaw spowodowało, iż osoby, które skutecznie nabyły i zrealizowały prawo do

emerytury bez konieczności rozwiązania stosunku pracy, zostały w dniu 1 stycznia

2011 r. objęte nową, mniej korzystną dla nich treścią ryzyka emerytalnego.

Uwzględniając swobodę ustawodawcy w ustalaniu treści ryzyka emerytalnego,

Trybunał stwierdził, że jego treść nie powinna być zmieniana w stosunku do osób,

które już nabyły i zrealizowały prawo do emerytury. Doszedł przy tym do wniosku,

że brak w chwili przechodzenia na emeryturę świadomości konieczności

rozwiązania stosunku pracy, jako przesłanki otrzymywania emerytury, mógł

powodować podejmowanie przez emerytów decyzji dla nich niekorzystnych. W

konsekwencji, z chwilą ogłoszenia sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego

7

utracił moc art. 28 ustawy o zmianie ustawy o finansach publicznych w zakresie, w

jakim przewidywał zastosowanie art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z FUS

do osób, które nabyły prawo do emerytury przed 1 stycznia 2011 r. Artykuł 103a

powołanej ustawy obowiązuje więc w obrocie prawnym w innym zakresie

czasowym. Jest zatem oczywiste, że ci ubezpieczeni, którzy uzyskali prawo do

emerytury po usunięciu od dnia 8 stycznia 2009 r. wymogu niepozostawania w

stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, jako dodatkowego warunku

wypłaty emerytury, uzyskali prawo do świadczenia z tytułu osiągnięcia wieku

emerytalnego oraz posiadania odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Mogli oni

– działając w zaufaniu do państwa i stanowionego przez nie prawa i nie

spodziewając się niekorzystnej jego zmiany przyszłości – podjąć decyzję co do

przejścia na emeryturę bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy, w

przekonaniu, że emerytura będzie im wypłacana (por. uzasadnienie wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 listopada 2012 r., K 2/12, OTK-A 2012 nr 10,

poz. 121). Ponowne wprowadzenie od dnia 1 stycznia 2011 r. warunku rozwiązania

stosunku pracy jako warunku emerytalnego mogło stanowić dla nich zaskoczenie,

nie było jednakże zaskoczeniem wobec wszystkich emerytów, którzy uzyskali

prawo do świadczeń przed dniem 1 stycznia 2011 r. Nie wszyscy oni zostali – przez

wprowadzenie art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych – postawieni przez ustawodawcę w takiej niekorzystnej sytuacji ze

względu na wcześniej podjęte decyzje. W szczególności nie dotyczy to tych, którzy

przeszli na emeryturę pod rządem art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach,

to jest przed dniem 8 stycznia 2009 r. Tym emerytom znany był bowiem,

obowiązujący ich od dnia 1 lipca 2000 r. do dnia 7 stycznia 2009 r., dodatkowy

warunek wypłaty emerytury w postaci rozwiązania stosunku pracy z

dotychczasowym pracodawcą. Świadomości tego warunku nie można natomiast

traktować inaczej w odniesieniu do ubezpieczonych, którzy nabyli prawo do

świadczeń po dniu 1 stycznia 2011 r., wobec których stosuje się art. 103a ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a inaczej wobec

tych, do których znajdował zastosowanie poprzedzający tę regulację art. 103 ust.

2a ustawy. Ubezpieczeni z obydwu tych grup byli w chwili nabywania prawa do

emerytury jednakowo świadomi konieczności rozwiązania stosunku pracy, a skoro

8

kontynuowali zatrudnienie, decydowali się na zawieszenie prawa do emerytury.

Nieobowiązywanie przez pewien czas (od dnia 8 stycznia 2009 r. do dnia 31

grudnia 2010 r.) tego warunku mogło zaś być dla nich co najwyżej korzystnym

zaskoczeniem. W wyniku zmiany prawa przez powrót dawnej regulacji po dniu 1

stycznia 2011 r. nie ustanowiono nowej, lecz tylko przywrócono regułę, stosowaną

w czasie nabycia przez nich prawa do emerytury. W tych okolicznościach

zastosowanie art. 103a ustawy o emeryturach rentach z FUS wobec emerytów,

którzy nabyli prawo do emerytury przed dniem 8 stycznia 2009 r., to jest pod

rządem art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, a także jeszcze przed wejściem w życie tego przepisu, nie naruszało

zasady niedziałania prawa wstecz, zasady ochrony praw nabytych ani zasady

zaufania obywateli do Państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikających z

art. 2 Konstytucji RP.

W niniejszej sprawie rozstrzygnięcie dotyczyło prawidłowości zastosowania

art. 103a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wobec skarżącego, który zgodnie z ustaleniami faktycznymi Sądów meriti,

wiążącymi Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.),

prawo do emerytury nabyły w dniu 1 listopada 2009 r., zatem ubezpieczony uzyskał

prawo do emerytury po usunięciu od dnia 8 stycznia 2009 r. wymogu

niepozostawania w stosunku pracy z dotychczasowym pracodawcą, jako

dodatkowego warunku wypłaty emerytury, czyli w czasie, gdy nie obowiązywał już

art. 103 ust. 2a ustawy emerytalnej i nie został jeszcze uchwalony art. 103a ustawy

emerytalnej.

Mając powyższe na uwadze ,Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, zgodnie

z art. 39815

§ 1 k.p.c.