III CZP 37/14

Sygn. akt III CZP 37/14

UCHWAŁA

Dnia 10 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Anna Owczarek

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Huty […]

przeciwko Kompanii Węglowej S.A.

o zapłatę ewentualnie o zobowiązanie do złożenia przedmiotu świadczenia

do depozytu sądowego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 26 czerwca 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w K.

postanowieniem z dnia 13 lutego 2014 r.,

"Czy wierzyciel hipoteczny ma legitymację procesową do

dochodzenia odszkodowania od sprawcy szkody na podstawie art. 93

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst

jednolity: Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 z późniejszymi zmianami)

i jeżeli tak, to czy może on żądać zapłaty odszkodowania na swoją

rzecz czy też jego roszczenie winno ograniczać się do żądania

zobowiązania złożenia przedmiotu świadczenia do depozytu

sądowego?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel, którego wierzytelność jest zabezpieczona hipoteką

kaucyjną, nie ma legitymacji do dochodzenia od sprawcy szkody

roszczenia o jej naprawienie, przysługującego właścicielowi

nieruchomości na podstawie art. 93 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

2

o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 707 ze zm.).

3

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2013 r. oddalił żądanie

powódki Huty […] zasądzenia na jej rzecz od pozwanej Kompanii Węglowej S.A.

kwoty 3 798 962 zł z odsetkami, bądź nakazania pozwanej złożenia tej sumy do

depozytu sądowego. Ustalił, że G. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

jest użytkownikiem wieczystym bliżej określonej nieruchomości obciążonej

na rzecz powódki hipoteką kaucyjną. Na skutek szkód górniczych wartość tej

nieruchomości uległa zmniejszeniu w stopniu naruszającym bezpieczeństwo

hipoteki. Wyraził pogląd, że w stosunku do ich sprawcy wierzycielowi

hipotecznemu nie służy roszczenie odszkodowawcze.

Sąd Apelacyjny rozpoznający apelację powódki od powyższego wyroku

powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym

przytoczonym na wstępie, przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota przedstawionego zagadnienia prawnego sprowadza się do odpowiedzi

na pytanie, czy wierzyciel, którego wierzytelność jest zabezpieczona hipoteką

kaucyjną, może żądać zapłaty do jego rąk przysługującego właścicielowi

odszkodowania, o którym stanowi art. 93 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. - księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. 2001 r., Nr 124, poz. 1361, ze zm., dalej:

„u.k.w.h.”).

Zasadniczą treścią hipoteki jest uprawnienie wierzyciela do zaspokojenia

wierzytelności z obciążonej nieruchomości (użytkowania wieczystego).

Dopóki wierzytelność nie jest wymagalna, wierzycielowi służą tylko uprawnienia,

mające na celu zachowanie bezpieczeństwa hipoteki (wartości przedmiotu

obciążonego). W odniesieniu do czynności faktycznych właściciela nieruchomości

albo osoby trzeciej, które oddziaływają na nieruchomość w taki sposób, że może

to pociągnąć za sobą zmniejszenie jej wartości w stopniu zagrażającym

bezpieczeństwu hipoteki, ustawa przyznaje wierzycielowi hipotecznemu roszczenie

4

o zaniechanie tych czynności (art. 91 u.k.w.h.). Należy także mieć na względzie,

że zmniejszenie wartości nieruchomości obciążonej hipoteką może - przy istnieniu

przesłanek określonych w prawie obligacyjnym - uzasadniać roszczenie wierzyciela

o naprawienie szkody.

Jeżeli wartość nieruchomości uległa zmniejszeniu, które narusza

bezpieczeństwo hipoteki, sytuacja wierzyciela hipotecznego w stosunku do

właściciela nieruchomości zależy od tego, czy właściciel odpowiada za

zmniejszenie wartości, czy nie odpowiada. W przypadku pierwszym wierzyciel

może żądać, wyznaczając właścicielowi odpowiedni termin na piśmie, bądź

przywrócenia nieruchomości do stanu poprzedniego, bądź dostatecznego

zabezpieczenia dodatkowego. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu

wierzyciel jest uprawniony do niezwłocznej realizacji hipoteki (art. 92 u.k.w.h.).

W przypadku drugim, o który chodzi w przedstawionym zagadnieniu prawnym,

wierzycielowi nie służą w stosunku do właściciela nieruchomości żadne szczególne

uprawnienia. Jednakże według art. 93 u.k.w.h. hipoteka rozciąga się na

przysługujące właścicielowi roszczenie o naprawienie szkody określone w tym

przepisie.

Na podstawie art. 93 u.k.w.h. zakres hipoteki ex lege rozciąga się na

roszczenia o naprawienie szkody. W literaturze przeważa pogląd, że wierzycielowi

hipotecznemu przysługuje nie tylko hipoteka na roszczeniu o naprawienie szkody,

ale także możliwość dochodzenia tego roszczenia na podstawie analogicznie albo

odpowiednio stosowanych przepisów o zastawie na prawach (art. 327 - 335 k.c.).

Według odmiennego, odosobnionego poglądu, taka możliwość wierzycielowi nie

przysługuje, gdyż w prawie polskim zastaw i hipoteka są uregulowane osobno,

dlatego, poza wyjątkami wskazanymi w ustawie (art. 1085

u.k.w.h.), wzajemne

analogiczne (odpowiednie) stosowanie przepisów z obydwu reżimów jest

niedopuszczalne.

Zdaniem Sądu Najwyższego należy się przychylić do poglądu, że wskutek

objęcia hipoteką roszczenia właściciela o naprawienie szkody z mocy art. 93

u.k.w.h. realizacja praw przysługujących wierzycielowi hipotecznemu następuje na

podstawie odpowiednio stosownych przepisów o zastawie na prawach (art. 327 -

5

335 k.c.). Jeżeli bowiem zgodnie z art. 1085

u.k.w.h. mają one zastosowanie

w razie braku stosownego unormowania do hipoteki na wierzytelności hipotecznej,

to tym bardziej do hipoteki na wierzytelności „zwykłej”. W rachubę wchodzą

właściwie trzy przepisy, mianowicie art. 330, 333 oraz 335 k.c.

Zgodnie z art. 330 k.c. zastawnik może wykonywać wszelkie czynności

i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania prawa obciążonego

zastawem. Przepis ten daje zastawnikowi tylko możliwość dokonywania wszelkich

działań, mających na celu zachowanie prawa obciążonego zastawem.

Chodzi zatem o wszelkie czynności zachowawcze, mające na celu utrzymanie

w stanie nie pogorszonym tego prawa. Kompetencje zastawnika z art. 330 k.c.

mają służyć „ochronie istnienia i wartości zastawu.” Środki ochrony przysługują

zastawnikowi w sytuacji, gdy zachowania zastawcy, właściciela rzeczy zastawionej

lub osoby trzeciej zagrażają lub prowadzą do zmniejszenia wartości przedmiotu

zastawu. Zastawcy przysługuje np. prawo podejmowania czynności powodujących

przerwę biegu przedawnienia roszczenia (art. 123 k.c.) albo innych czynności

zmierzających do ochrony prawa (art. 59 i 527 k.c.).

Zastawnik, oprócz typowych czynności zachowawczych nie jest

legitymowany do samodzielnego dochodzenia roszczenia odszkodowawczego.

Artykuł 330 k.c. stanowi bowiem wyłącznie o swoistych dla zastawu środkach

pozwalających na zachowanie przedmiotu obciążenia, a takim środkiem nie

jest dochodzenie samego prawa; jego realizacja. Dochodzenie roszczenia

odszkodowawczego nie jest sposobem na jego zachowanie (ochronę), ale jego

wykonywaniem (realizacją), wskutek czego dochodzi do wygaśnięcia prawa.

Ta konstatacja oznacza, że wierzyciel hipoteczny na podstawie analogicznie

(odpowiednio) stosowanego art. 330 k.c. nie może samodzielnie dochodzić

roszczenia o naprawienie szkody przysługującego właścicielowi na podstawie art.

93 u.k.w.h. Co najwyższej mógłby dokonywać wszelkich czynności mających

na celu zachowanie tego prawa.

Według art. 333 k.c. do odbioru świadczenia uprawnieni są zastawca

wierzytelności i zastawnik łącznie. Każdy z nich może żądać spełnienia

6

świadczenia do rąk ich obu łącznie albo złożenia przedmiotu świadczenia do

depozytu sądowego.

Artykuł 333 k.c. stanowi jedynie o uprawnieniu do odebrania świadczenia

łącznie przez zastawnika i zastawcę w celu ochrony interesu tego pierwszego.

Celem uregulowania zawartego w tym przepisie nie jest zaspokojenie interesu

zastawnika jako wierzyciela, a więc umorzenie jego wierzytelności przez spełnienie

świadczenia przez dłużnika zastawcy, ale jedynie zabezpieczenie interesu

zastawnika. Nie może on żądać spełnienia świadczenia od dłużnika z obciążonej

wierzytelności. Może jedynie żądać, aby świadczenie było spełnione do jego rąk

łącznie z wierzycielem - zastawcą albo do depozytu sądowego. Inaczej mówiąc,

roszczenie zastawnika z art. 333 zd. 2 k.c. sprowadza się nie do możliwości

dochodzenia wierzytelności obciążonej, ale do spełnienia z niej świadczenia wobec

oznaczonych osób, a więc zastawnika oraz zastawcy łącznie (albo do złożenia

świadczenia do depozytu sądowego).

Rozważanie powyższe prowadzi do wniosku, że analogiczne (odpowiednie)

stosowanie art. 333 k.c. do sytuacji uregulowanej przez art. 93 u.k.w.h. pozwala

wierzycielowi hipotecznemu jedynie na żądanie spełnienia świadczenia

odszkodowawczego do rąk jego oraz właściciela nieruchomości łącznie (albo do

złożenia świadczenia do depozytu sądowego). Nie daje natomiast podstaw dla

żądania odszkodowania przezeń samodzielnie.

Artykuł 335 k.c. z kolei stanowi o możliwości przelewu przez zastawcę

wierzytelności pieniężnej na zastawnika, jeżeli jego wierzytelność także jest

pieniężna. W istocie określa specyficzny tryb zaspokojenia zastawnika. Przyznaje

mu bowiem roszczenie o przeniesienie - w miejsce zapłaty (na wzór datio

in solutum) - wierzytelności obciążonej zastawem. Dokonanie przelewu następuje

zaś z zachowaniem właściwych przepisów (art. 509 i nast. k.c.). Przeto analogiczne

(odpowiednie) stosowanie analizowanego przepisu nie daje żadnych podstaw dla

samodzielnego żądania przez wierzyciela hipotecznego odszkodowania z art. 93

u.k.w.h.

Reasumując, właściciel nieruchomości ma wyłączną legitymację do

dochodzenia roszczenia o naprawienie szkody przewidzianego w art. 93 u.k.w.h.

7

Nie narusza to jednak w żadnym zakresie interesu wierzyciela hipotecznego.

Zgodnie z analogicznie stosowanym art. 333 k.c. wierzyciel hipoteczny może żądać

spełnienia świadczenia odszkodowawczego w pieniądzu do rąk jego i właściciela

nieruchomości łącznie albo złożenia jego przedmiotu do depozytu sądowego.

W takim przypadku, w myśl analogicznie stosowanego art. 332 k.c. hipoteka

obejmie uzyskaną kwotę pieniężną.

W przypadku, gdy nie wszczęto postępowania o odszkodowanie,

a wierzytelność zabezpieczoną hipoteką będzie można zaspokoić z hipoteki,

egzekucja zostanie skierowana do nieruchomości oraz wierzytelności

o naprawienie szkody, stosownie do przepisów postępowania cywilnego

o egzekucji z nieruchomości (art. 921-1003 k.p.c.) oraz o egzekucji z innych

wierzytelności (art. 895-908 k.p.c.).

Z tych względów podjęto uchwałę, jak na wstępie.