IV KK 121/14

Sygn. akt IV KK 121/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący)

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSN Zbigniew Puszkarski (sprawozdawca)

Protokolant Jolanta Grabowska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza

w sprawie K. M.

skazanej z art. 286 § 1 kk i in.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 10 lipca 2014 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 czerwca 2012 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w T.

z dnia 16 lutego 2012 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok

Sądu pierwszej instancji w zakresie nałożenia na K. M. obowiązku

naprawienia szkód wyrządzonych: A. P.; Zakładowi Usług

Budowlanych i Instalacyjnych "A." A. O., A. O. spółka jawna; M.

G.; S. E. W.;

2

2. wydatkami związanymi z rozpoznaniem kasacji obciąża

Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z dnia 16 lutego 2012 r., sygn. akt … 65/11, K.

M. uznał za winną tego, że:

1. w okresie od dnia 1 listopada 2008 r. do dnia 15 grudnia 2009 r. w M. w

krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, mając

na celu osiągnięcie korzyści majątkowej, doprowadziła A. P. do

niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w łącznej

kwocie 34.800 zł w ten sposób, że wprowadziła go w błąd co do faktycznego

przeznaczenia pobranych pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z

zawieranych z nim umów dotyczących sprzedaży traktora marki New

Holland, quada marki Yamaha Grizzly oraz samochodu osobowego marki

Audi A4, tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to

wymierzył jej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

2. w bliżej nieokreślonym dniu i miesiącu 2009 r. w K., mając na celu

osiągnięcie korzyści majątkowej, doprowadziła S. S. do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w kwocie 47.000 zł w ten

sposób, że wprowadziła go w błąd co do faktycznego przeznaczenia

pobranych pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z zawieranej z nim

umowy pożyczki, tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. i za to wymierzył jej karę

6 miesięcy pozbawienia wolności;

3. w okresie od bliżej nieokreślonego dnia miesiąca lipca 2008 r. do bliżej

nieokreślonego dnia miesiąca maja 2009 r. w K., w krótkich odstępach

czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, mając na celu osiągnięcie

korzyści majątkowej, doprowadziła M. K. do niekorzystnego rozporządzenia

mieniem w postaci pieniędzy w łącznej kwocie 150.653,20 zł w ten sposób,

że wprowadziła go w błąd co do faktycznego przeznaczenia pobranych

pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z zawieranych z nim umów

dotyczących sprzedaży samochodu marki Toyota RAV 4, Honda CRV,

dwóch samochodów marki Honda Accord, dziewięciu quadów, motocykla

3

marki Honda Goldwing, a także co do zamiaru zwrotu zaciągniętych

pożyczek oraz zapłaty pieniędzy za podjęcie się pośrednictwa w sprzedaży

samochodów Toyota RAV 4 i Honda CRV, tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k.

w zw. z art. 12 k.k. i za to wymierzył jej karę 6 miesięcy pozbawienia

wolności;

4. w okresie od dnia 13 maja 2009 r. do dnia 5 czerwca 2009 r. w K., w krótkich

odstępach czasu w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, mając na celu

osiągnięcie korzyści majątkowej, doprowadziła Zakład Usług Budowlanych i

Instalacyjnych „A.” A. O., A. O. s.j. do niekorzystnego rozporządzenia

mieniem w postaci pieniędzy w łącznej kwocie 231.000 zł w ten sposób, że

wprowadziła przedstawicieli spółki w błąd co do faktycznego przeznaczenia

pobranych pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z zawieranych z nią

umów dotyczących sprowadzenia sprzętu budowlanego, w tym: wiertnicy

horyzontalnej typu Mach 1, koparki gąsienicowej Caterpillar 240C, koparki

gąsienicowej JCB Mini, koparki kołowej Caterpillar 312, spycharki

gąsienicowej Caterpillar D5 MLPG, koparko-ładowarki JCB Max i koparko -

ładowarki JCB Mini, tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1

k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to na podstawie art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 §

3 k.k. wymierzył jej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

5. w bliżej nieokreślonym dniu i miesiącu 2009 r. w Z., w krótkich odstępach

czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, mając na celu osiągnięcie

korzyści majątkowej, doprowadziła M. G. do niekorzystnego rozporządzenia

mieniem w postaci pieniędzy w łącznej kwocie 120.000 zł w ten sposób, że

wprowadziła go w błąd co do faktycznego przeznaczenia pobranych

pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z zawieranych z nią umów

dotyczących sprowadzenia maszyn budowlanych - koparki kołowej

Caterpillar wraz z wiertnicą horyzontalną i spycharki gąsienicowej CAT D5,

tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. i za to wymierzył jej

karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

6. w dniu 8 maja 2009 r. w G., mając na celu osiągnięcie korzyści majątkowej,

doprowadziła firmę S. E. W. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w

postaci pieniędzy w kwocie 50.000 zł w ten sposób, że wprowadziła

4

przedstawiciela tej firmy w błąd co do faktycznego przeznaczenia pobranych

pieniędzy oraz zamiaru wywiązania się z zawieranej z nią umowy sprzedaży

wiertnicy 40-10 Mach 1, tj. przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. i za to wymierzył

jej karę 6 miesięcy pozbawienia wolności;

7. w okresie od bliżej nieokreślonego dnia i miesiąca 2008 r. do dnia 11 marca

2009 r. w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego

zamiaru, mając na celu osiągnięcie korzyści majątkowej, doprowadziła J. S.-

B. i M. B. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w postaci pieniędzy w

łącznej kwocie 85.440 zł w ten sposób, że wprowadziła ich w błąd co do

faktycznego przeznaczenia pobranych pieniędzy oraz zamiaru wywiązania

się z zawieranych z nią umów sprzedaży przyczepy campingowej,

samochodu marki Toyota Camry oraz dwóch samochodów marki Audi, tj.

przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. i za to wymierzył jej karę 6 miesięcy

pozbawienia wolności (miejsce popełnienia przestępstwa nie zostało

określone, a w podstawie prawnej skazania nie został powołany art. 12 k.k. –

uw. SN);

na podstawie art. 86 § 1 k.k. (art. 85 k.k. nie został powołany – uw. SN) Sąd

połączył wymierzone kary jednostkowe i orzekł wobec K. M. karę łączną 2 lata

pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na pięcioletni okres

próby i oddał oskarżoną pod dozór kuratora sądowego;

na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał K. M. do naprawienia w całości szkód

przez uiszczenie na rzecz pokrzywdzonych:

- A. P. kwoty 34.800 zł;

- S. S. kwoty 47.000 zł;

- M. K. kwoty 150.653,20 zł;

- Zakładu Usług Budowlanych i Instalacyjnych „A.” A. O., A. O. sp. j. kwoty

231.000 zł;

- M. G. kwoty 120.000 zł;

- S. E. W. kwoty 50.000 zł;

- J. S. – B. i M. B. kwoty 85.440 zł, przy czym określił, że obowiązek ten

powinien zostać wykonany w terminie 2 lat od uprawomocnienia się wyroku oraz

zastrzegł, że część z tych należności w wysokości po 15.000 zł powinna być

5

uiszczona na rzecz każdego z pokrzywdzonych w terminie 2 miesięcy od

uprawomocnienia się wyroku (pkt IV. 1 - 7 wyroku);

zwolnił K. M. od ponoszenia opłat i kosztów procesu, a wydatkami obciążył

Skarb Państwa.

Apelację od tego wyroku wniósł prokurator, zaskarżając go w całości na

niekorzyść oskarżonej. Zarzucił obrazę prawa materialnego, tj. przepisu art. 294 § 1

k.k., poprzez orzeczenie na jego podstawie za czyn ujęty w pkt 4 aktu oskarżenia

kary poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, w sytuacji niepowołania

jakiejkolwiek podstawy do nadzwyczajnego złagodzenia kary.

Wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 czerwca 2012 r., sygn. akt … 67/12,

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w miejsce wymierzonej oskarżonej za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. kary 6

miesięcy pozbawienia wolności, na podstawie art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 3

k.k. wymierzył jej karę roku pozbawienia wolności, a w pozostałej części wyrok

utrzymał w mocy; zwolnił oskarżoną od uiszczenia kosztów sądowych związanych z

postępowaniem odwoławczym, a wydatkami tego postępowania obciążył Skarb

Państwa. Nadto na podstawie art. 105 § 1 i 2 k.p.k. sprostował zaistniałą w

zaskarżonym wyroku oczywistą omyłkę pisarską. Treść tego wyroku wskazuje, że

Sąd II instancji nie rozważył zasadności powołania w podstawie prawnej wymiaru

kary przepisu art. 11 § 3 k.k., w sytuacji, gdy w podstawie prawnej skazania Sąd

meriti nie powołał art. 11 § 2 k.k., jak też, czy można mówić o zbiegu art. 286 § 1

k.k. i art. 294 § 1 k.k. (zob. negatywne w tym względzie wypowiedzi Sądów

Apelacyjnych: w Katowicach - wyrok z 3.03.2011 r., II AKa 42/11, LEX nr 846484;

we Wrocławiu – wyrok z 27.03.2013 r., II AKa 72/13, LEX nr 1313479).

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego wniósł Rzecznik

Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. zaskarżył wyrok na korzyść

K. M., w zakresie, w jakim utrzymał w mocy orzeczenie Sądu Okręgowego w T.,

zobowiązujące ją do naprawienia szkód wyrządzonych przypisanymi

przestępstwami w sposób wskazany w punkcie IV ppkt 1, 4, 5, 6 wyroku Sądu

pierwszej instancji. Skarżący zarzucił wyrokowi rażące i mogące mieć istotny wpływ

6

na jego treść naruszenie prawa karnego procesowego, to jest art. 433 § 1 k.p.k. w

zw. z art. 440 k.p.k., polegające na tym, że Sąd II instancji rozpoznając apelację

prokuratora, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz jej

kierunku, utrzymał w mocy rażąco niesprawiedliwe rozstrzygnięcie Sądu I instancji,

które zapadło z obrazą art. 415 § 5 k.p.k., polegającą na zobowiązaniu oskarżonej

do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwami, poprzez zapłatę na rzecz:

- A. P. kwoty 34.800 zł., podczas gdy o roszczeniu tym rozstrzygnięto

prawomocnie w postępowaniu Sądu Rejonowego w K., sygn. akt … 11/10;

- Zakładu Usług Budowlanych i Instalacyjnych „A." A. O., A. O. spółka jawna kwoty

231.000 zł., podczas gdy o roszczeniu tym rozstrzygnięto prawomocnie w

postępowaniu Sądu Okręgowego w R. o sygn. akt … 120/10;

- M. G. kwoty 120.000 zł., podczas gdy o roszczeniu tym rozstrzygnięto

prawomocnie w postępowaniu Sądu Okręgowego w K. o sygn. akt … 55/10;

- S. E. W. kwoty 50.000 zł., podczas gdy o roszczeniu tym rozstrzygnięto

prawomocnie w postępowaniu Sądu Rejonowego w R. o sygn. akt … 3251/09

i wniósł o:

1. dopuszczenie dowodu z kart 3-4, 5, 6, 7, 8, 10, 11 i 12 akt sprawy Sądu

Rejonowego w R. o sygn. … 3251/09; z kart 1-3, 6, 10, 12, 14 akt sprawy

Sądu Rejonowego w K. o sygn. … 11/10; z kart 2, 3-4, 5, 6, 7, 8 akt sprawy

Sądu Okręgowego w R. o sygn. … 120/10 oraz z kart 1-3, 7- 8, 9, 10, 11, 12,

22, 24 akt sprawy Sądu Okręgowego w K. o sygn. … 55/10 w celu

wykazania zasadności zarzutu kasacyjnego;

2. uchylenie w zaskarżonym zakresie wyroku Sądu Apelacyjnego oraz

utrzymanego nim w mocy orzeczenia zawartego w punkcie IV ppkt 1, 4, 5, 6

wyroku Sądu pierwszej instancji.

W odpowiedzi na kasację A. O., reprezentujący pokrzywdzony podmiot „A.”

A. O., A. O. sp. j., wniósł o oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej.

Podniósł, że skazana uchyla się od wykonania nałożonego przez Sąd obowiązku,

bowiem w wyznaczonym terminie nie zapłaciła pokrzywdzonemu kwoty 15.000 zł.

W razie uwzględnienia kasacji skazana, uwolniona od obawy zarządzenia

wykonania zawieszonej kary pozbawienia wolności z powodu uchylania się od

wykonania nałożonego obowiązku, pozostanie bezkarna, a szkoda wyrządzona

7

pokrzywdzonym nigdy nie zostanie naprawiona. Autor pisma zwrócił też uwagę, że

w okresie pomiędzy zobowiązaniem sprawcy przestępstwa do naprawienia szkody

w trybie art. 72 § 2 k.k., a nastaniem oznaczonego przez sąd karny terminu jej

naprawienia, orzeczenie to, jako nienadające się do egzekucji cywilnej, nie stanowi

orzeczenia o roszczeniach majątkowych pokrzywdzonego w rozumieniu art. 107 §

2 k.p.k. Tym samym brak jest przeszkód, by sąd karny mógł nałożyć w ramach

probacji na sprawcę przestępstwa obowiązek naprawienia szkody, mimo że

postępowanie w przedmiocie roszczenia wynikającego z popełnienia przestępstwa

toczy się albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono.

Na rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej postulował

uwzględnienie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasację należało uwzględnić, bowiem skarżący zasadnie podniósł, iż Sąd

odwoławczy z naruszeniem art. 433 § 1 oraz art. 440 k.p.k. utrzymał w mocy m.in.

tę część wyroku Sądu I instancji, która wobec obrazy art. 415 § 5 k.p.k. była rażąco

niesprawiedliwa. Dokumenty zawarte w dołączonych do kasacji aktach spraw

cywilnych, w szczególności prawomocne nakazy zapłaty, które zostały ujawnione

na rozprawie kasacyjnej, świadczyły, że niektórzy z pokrzywdzonych

przestępstwami, za które została skazana K. M., wcześniej wystąpili przeciwko niej

na drodze cywilnej z roszczeniami wynikającymi z popełnienia przestępstwa i

uzyskali orzeczenia nakazujące oskarżonej zapłacenie im pieniędzy w kwotach

odpowiadających kwotom wymienionym w opisach czynów przypisanych wyrokiem

sądu karnego. I tak:

- Sąd Rejonowy w K. nakazem zapłaty z dnia 30 marca 2010 r., sygn. akt … 11/10,

nakazał K. M. zapłacenie A. P. kwoty 69.600 zł, z odsetkami (na zasadzie art. 394 §

1 k.c. żądał on od pozwanej sumy dwukrotnie wyższej od wpłaconych zaliczek);

- Sąd Okręgowy w R. nakazem zapłaty z dnia 18 maja 2010 r., sygn. akt … 120/10,

nakazał K. M. zapłacenie Zakładowi Usług Budowlanych i Instalacyjnych „A.” A. O.,

A. O. sp.j. kwoty 231.000 zł, z odsetkami;

- Sąd Okręgowy w K. nakazem zapłaty z dnia 21 kwietnia 2010 r., sygn. akt …

55/10, nakazał K. M. zapłacenie M. G. kwoty 120.000 zł, z odsetkami;

8

- Sąd Rejonowy w R. nakazem zapłaty z dnia 1 października 2009 r., sygn. akt …

3251/09, nakazał K. M. zapłacenie E. W., prowadzącej działalność gospodarczą

pod firmą S. kwoty 50.000 zł, z odsetkami.

W takim razie nakładając na oskarżoną obowiązek naprawienia szkody

przez zapłacenie wymienionym osobom określonych kwot Sąd Rejonowy naruszył

art. 415 § 5 k.p.k., który w zdaniu drugim stanowi, że „nawiązki na rzecz

pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną

krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa

jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie

orzeczono”.

Zapewne, do zaistnienia rzeczonego uchybienia przyczynili się sama

oskarżona i pokrzywdzeni, którzy w postępowaniu przed Sądem I instancji nie

poinformowali, że zapadły wspomniane orzeczenia sądów cywilnych. Co więcej,

zachowali się w sposób sugerujący, że orzeczenia takie nie istnieją, bowiem

pokrzywdzeni na podstawie art. 49a k.p.k. złożyli wnioski o orzeczenie środka

karnego, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k., natomiast oskarżona na rozprawie, w

obecności obrońcy, podtrzymała złożony na podstawie art. 387 § 1 k.p.k. wniosek o

wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzania postępowania dowodowego,

zawierający postulat orzeczenia na podstawie art. 72 § 2 k.k. obowiązku

naprawienia szkody w całości (zdaje się to wskazywać na niedostatki świadczonej

oskarżonej pomocy prawnej). Nie zmienia to jednak faktu, że Sąd I instancji obraził

przepis art. 415 § 5 k.p.k. (także, o czym niżej, art. 366 § 1 k.p.k.), natomiast Sąd

Apelacyjny art. 433 § 1 oraz art. 440 k.p.k.

Trzeba przyjąć, że fakt wprowadzenia do ustawy karnoprocesowej klauzuli

antykumulacyjnej nakłada na sąd obowiązek takiego procedowania, by wydane

orzeczenie klauzuli tej nie naruszało. Nie chodzi przy tym o przeprowadzanie z

urzędu pracochłonnych kwerend zmierzających do ustalenia, czy roszczenie

wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo

o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono, ale o wezwanie przynajmniej

oskarżonego, w miarę możliwości też pokrzywdzonego, do udzielenia informacji w

tym względzie, gdy realnie rysuje się możliwość orzeczenia nawiązki na rzecz

pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną

9

krzywdę. Wspomniane zachowanie osób występujących w procesie obowiązku

tego, wynikającego w przypadku Sądu I instancji z art. 366 § 1 k.p.k., nie uchylało.

Przeszedł też nad tym do porządku Sąd odwoławczy, co skutkowało utrzymaniem

w mocy częściowo wadliwego wyroku.

W tym miejscu warto wspomnieć, że nawet w razie przyjęcia, iż żadne

zaniedbanie ze strony sądu nie miało miejsca, konieczne byłoby uznanie, że

naruszenie prawa obiektywnie zaistniało. Kwestią kluczową jest bowiem

stwierdzenie, czy doszło do rażącego pogwałcenia praw lub interesów strony (zob.

wyroki SN: z dnia 6.09.1996 r., II KKN 71/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 14; z dnia

14.09.2005 r., IV KK 262/05, LEX nr 200295).

W zaistniałej sytuacji dla przywrócenia stanu zgodnego z prawem należało

postąpić zgodnie z wnioskiem kasacji, tj. uchylić zaskarżony wyrok oraz wyrok

Sądu I instancji w zakresie, w jakim dotyczyły obowiązku naprawienia szkody

czterem wymienionym wyżej pokrzywdzonym. W nawiązaniu zaś do odpowiedzi na

kasację sporządzonej przez przedstawiciela jednej z pokrzywdzonych firm trzeba

podkreślić, że uznanie zasadności kasacji wynikało z potwierdzenia, iż przy

orzekaniu w niniejszej sprawie doszło do rażącego naruszenia prawa, które miało

istotny wpływ na treść wydanych wyroków. Należało przy tym mieć na uwadze, że

skoro przepis art. 415 § 5 zd. drugie k.p.k. nie zawiera żadnego wyłączenia, to

odnosi się również do obowiązku naprawienia szkody, o którym mowa w art. 72 § 2

k.k. (w tym względzie zob. też wyroki SN: z dnia 23.11.2006 r., IV KK 328/06,

OSNKW 2007, z. 2, poz. 14 oraz z dnia 18.06.2009 r., IV KK 145/09, OSNKW

2009, z. 9, poz. 77) i nie podważa tego w sposób przekonujący argumentacja, że

przed upływem wyznaczonego przez sąd terminu naprawienia szkody egzekucja

należności nie może być prowadzona. Natomiast wyrazem niezrozumienia przez

pokrzywdzonego istoty i celu kasacji w sprawach karnych jest upatrywanie

niezasadności tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia w tym, że jego

uwzględnienie zdejmie z oskarżonej presję naprawienia szkody, wynikającą z

obawy zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku, o wydatkach

związanych z rozpoznaniem kasacji rozstrzygając zgodnie z art. 638 k.p.k.

10