II UK 505/13

Sygn. akt II UK 505/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku P. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Wydział Realizacji Umów

Międzynarodowych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 16 lipca 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 9 kwietnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2013 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy P. G. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 22 grudnia 2011 r. w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę.

2

W ustalonym stanie faktycznym, wnioskodawca (urodzony w dniu 13

kwietnia 1947 r.) złożył w dniu 3 czerwca 2009 r. wniosek o przyznanie emerytury

we wcześniejszym wieku z uwzględnieniem okresów ubezpieczenia przebytych w

Polsce i Stanach Zjednoczonych. Decyzją z dnia 19 lutego 2010 r. organ rentowy

odmówił wnioskodawcy prawa do emerytury wobec nieudokumentowania 35 -

letniego okresu ubezpieczenia z tytułu pozostawania w stosunku pracy, wskazując

nadto że ostatnie zatrudnienie wnioskodawcy przed zgłoszeniem wniosku o

emeryturę nie wynikało z umowy o pracę.

Rozpoznając odwołanie wnioskodawcy, Sąd Okręgowy ustalił, że łączny

okres zatrudnienia wnioskodawcy w Polsce i w Stanach Zjednoczonych wynosił 36

lat, 10 miesięcy i 27 dni, w tym 13 lat okresów ubezpieczenia przebytych na terenie

Stanów Zjednoczonych, zaś okres ubezpieczenia wynikający ze stosunku pracy

wyniósł 24 lata, 11 miesięcy i 5 dni. Sąd ten ustalił, że w 2007 r. wnioskodawca

podlegał ubezpieczeniu początkowo z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o

pracę (do marca), a następnie samozatrudnienia (amerykańska instytucja

ubezpieczeniowa w formularzu PL/USA 3 stwierdziła, że w latach 1994 - 1996,

1998 - 2000, 2002, 2004 - 2005 oraz w 2007 wnioskodawca podlegał

ubezpieczeniu z tytułu samozatrudnienia - w 2006 r. wnioskodawca był zatrudniony

w Wish Group LLC).

Sąd pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) mężczyzna

urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r., który nie osiągnął wieku emerytalnego

określonego w art. 27 pkt 1 ustawy, może przejść na emeryturę po osiągnięciu

wieku 60 lat, jeżeli wykazał co najmniej 35-letni okres składkowy i nieskładkowy

albo co najmniej 25 - letni okres składkowy i nieskładkowy oraz został uznany za

całkowicie niezdolnego do pracy. Według art. 29 ust. 2 ustawy emerytura, o której

mowa w ust. 1, przysługuje ubezpieczonym, którzy: ostatnio, przed zgłoszeniem

wniosku o emeryturę, byli pracownikami oraz w okresie ostatnich 24 miesięcy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym pozostawali w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy, chyba że w

dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę byli uprawnieni do renty z tytułu niezdolności

3

do pracy. Natomiast w myśl ust. 3 cytowanego przepisu spełnienia warunków, o

których mowa w ust. 2, nie wymaga się od ubezpieczonych, którzy przez cały

wymagany okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, podlegali ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania

w stosunku pracy. W ocenie Sądu Okręgowego, odwołujący się spełnił kryteria

wymaganego wieku oraz stażu pracy do uzyskania prawa do wcześniejszej

emerytury. Nie ulega również wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie nie ma

zastosowania ust. 3 art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem

wnioskodawca nie legitymował się co najmniej 35-letnim okresem składkowym i

nieskładkowym ubezpieczenia pracowniczego. W tym zakresie Sąd powołał się na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2008 r., II UK 326/07 (OSNP 2009 nr 21-22,

poz. 301), wskazując, że warunki przejścia na wcześniejszą emeryturę, określone

w art. 29 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, muszą być

spełnione łącznie, co oznacza, że konieczną przesłanką przyznania wcześniejszej

emerytury, jest warunek pozostawania w stosunku pracy ostatnio przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę. Wymóg ten jest wyłączony jedynie w stosunku

do ubezpieczonych, którzy przez cały wymagany okres, o którym mowa w art. 29

ust. 1 pkt 1 i 2 podlegali ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy. Pracowniczy, a

nie powszechny, charakter tego uprawnienia - po dniu 1 stycznia 1999 r. -

potwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 12 września 2000 r., K 1/00

(OTK 2000 nr 6, poz. 185). Sąd przywołał także wyrok Sądu Najwyższego dnia 7

grudnia 2001 r., II UKN 646/00 (OSNP 2003 nr 18, poz. 445), w którym stwierdzono,

że zgodnie z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, osoba nieobjęta

pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może nabyć prawa do

wcześniejszej emerytury, mimo legitymowania się wymaganym stażem i wiekiem

emerytalnym. Z redakcji tego przepisu wynika, że nie ma podstaw do uznania za

ubezpieczonych „będących pracownikami” byłych pracowników, którzy wprawdzie

legitymują się wymaganym pracowniczym stażem ubezpieczeniowym, ale

konieczny wiek osiągnęli już po utracie statusu pracownika, w związku z ustaniem

stosunku pracy bądź objęciem innym systemem ubezpieczenia społecznego.

Pogląd ten jest utrwalony w orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

4

lutego 2004 r., II UK 239/03, OSNP 2004 nr 20, poz. 356). Według Sądu

Okręgowego zebrany w sprawie materiał dowodowy daje podstawę do uznania, że

wnioskodawca ostatnio tj. bezpośrednio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę

nie był pracownikiem. Wprawdzie amerykańska instytucja ubezpieczeniowa nie

podała dokładnych okresów zatrudnienia oraz podlegania ubezpieczeniu z tytułu

samozatrudnienia wnioskodawcy w 2007 r., jednak należy uznać, że w 2007 r.

początkowo kontynuował on zatrudnienie w W. (trwające od 2006 r.), zaś następnie

podlegał ubezpieczeniu jako osoba samozatrudniająca się. Tym samym ostatni

tytuł jego ubezpieczenia społecznego powstał z tytułu samozatrudnienia, a więc nie

zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach

z FUS.

Wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2013 r., Sąd Apelacyjny, oddalił apelację

wnioskodawcy, podzielając zarówno ustalenia faktyczne jak i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd zwrócił uwagę, że wnioskodawca

wnosił o przyznanie prawa do polskiej emerytury na podstawie art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, z uwzględnieniem postanowień Umowy z dnia 2

kwietnia 2008 r. o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a

Stanami Zjednoczonymi Ameryki (Dz.U. z 2009 r. Nr 46, poz. 374). Zdaniem Sądu

drugiej instancji, wnioskodawca nie wykazał 35 - letniego okresu pracy na

podstawie umowy o pracę wymaganego przepisem art. 29 ust. 3 ustawy, bowiem

łączny okres ubezpieczenia wynikający ze stosunku pracy wyniósł 24 lata 11

miesięcy i 5 dni (w Polsce 21 lat, 11 miesięcy i 5 dni oraz w USA - 3 lata ).

Zgodnie z art. 7 ust. 1 Umowy o zabezpieczeniu społecznym między

Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki z zastrzeżeniem innych

postanowień Umowy, jeżeli według przepisów prawa jednej Strony warunkiem

nabycia prawa do świadczeń jest zgromadzenie okresów ubezpieczenia, instytucja

właściwa tej Strony uwzględnia okresy ubezpieczenia przebyte zgodnie z

przepisami prawa drugiej Strony, chyba, że takie okresy nakładają się na siebie. W

ocenie Sądu, ani polski organ rentowy ani sąd pracy i ubezpieczeń społecznych nie

są uprawnione do ustalania i weryfikacji okresów ubezpieczenia przebytych na

terenie USA. Sąd Apelacyjny uzupełnił postępowanie dowodowe, ustalając na

podstawie informacji organu rentowego oraz zaświadczenia amerykańskiej

5

instytucji ubezpieczeniowej, że wnioskodawca był zatrudniony w W. w okresie od

dnia 2 stycznia 2006 r. do dnia 15 marca 2007 r. zaś następnie - do dnia 31 grudnia

2007 r. – zatrudniony był z tytułu pracy na własny rachunek, a więc był osobą

samozatrudniającą się. Tym samym ostatnim ubezpieczeniem wnioskodawcy przed

złożeniem wniosku o emeryturę było samozatrudnienie, a nie stosunek pracy, stąd

nie spełnił on warunku 35 - letniego okresu pracy na podstawie umowy o pracę.

Sąd zauważył także, że wnioskodawca spełnił warunek wieku 65 lat w dniu 13

kwietnia 2012 r. i od osiągnięcia wieku emerytalnego - decyzją z dnia 17 września

2012 r. - zostało mu przyznane prawo do emerytury na podstawie art. 27 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik

wnioskodawcy, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z art. 1 ust.

2, art. 6 ust. 1 i 5 oraz 7 ust. 1 Umowy z dnia 2 kwietnia 2008 r. o zabezpieczeniu

społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki w

związku z art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, oraz naruszenie

przepisów postępowania – art. 232 zdanie drugie w związku z art. 216 k.p.c. przez

„niedopuszczenie z urzędu dowodu z uzupełniającego przesłuchania strony i

wezwania wnioskodawcy do osobistego stawiennictwa na rozprawę, skoro Sąd

Apelacyjny uznał, że materiał dowodowy winien zostać uzupełniony, co miało

wpływ na wynik sprawy”, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia, ewentualnie uchylenie wyroków

Sądów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie

odwołania w całości, zmianę zaskarżonej decyzji organu rentowego i przyznanie

wnioskodawcy dochodzonego świadczenia od dnia 3 czerwca 2009 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga nie ma uzasadnionych podstaw.

Zgodnie z art. 3983

§ 1 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej może być

naruszenie prawa materialnego (pkt 1) lub przepisów postępowania (pkt 2), jednak

6

w tym drugim przypadku zarzuty skargi kasacyjnej są skuteczne, jeżeli uchybienie

przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do

art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach

zaskarżenia oraz w granicach podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu

pod rozwagę jedynie nieważność postępowania (chodzi przy tym o nieważność

postępowania przed sądem drugiej instancji). Granice podstaw kasacyjnych

wyznaczone są przez sposób ujęcia przytoczonych w skardze kasacyjnej

przepisów prawa, których naruszenie zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi, oraz ich

uzasadnienia (art. 3984

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Chodzi zatem o wywiedzenie, na czym –

zdaniem skarżącego – polega uchybienie przez sąd drugiej instancji konkretnym

przepisom przytoczonym w podstawach kasacyjnych i wykazanie – w przypadku

podstawy określonej w art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. – że naruszenie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy.

Na wstępie należy uznać, że brak podstaw do uwzględnienia zarzutu

naruszenia przez zaskarżony wyrok wskazanego w skardze kasacyjnej art. 232

zdanie drugie w związku z art. 216 k.p.c. Przede wszystkim zarzut ten nie został

prawidłowo skonstruowany, skoro zarzuca jedynie naruszenie art. 232 zdanie

drugie k.p.c., (odnoszącego się do postępowania dowodowego przed sądem

pierwszej instancji) bez powiązania go z art. 391 § 1 k.p.c. Także przywołanie w

tym kontekście naruszenia art. 216 k.p.c. (Sąd może w celu dokładniejszego

wyjaśnienia stanu sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście

albo przez pełnomocnika) - również bez powiązania go z art. 391 § 1 k.p.c., nie ma

znaczenia prawnego, mając na względzie postępowanie poprzedzające wydanie

zaskarżonego wyroku.

Uzupełniając uwagi wstępne, należy – w związku z tzw. procesowymi

zarzutami skargi, przypomnieć, że Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach

skargi kasacyjnej (jej podstaw) i jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera

zarzutu naruszenia przepisów postępowania (bądź jeżeli taki zarzut okaże się

niezasadny) - art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.

W okolicznościach sprawy oznacza to, że wiążące jest ustalenie, że

wnioskodawca w 2007 r. początkowo kontynuował zatrudnienie w W. (w okresie od

7

dnia 2 stycznia 2006 r. do dnia 15 marca 2007 r.), a następnie podlegał

ubezpieczeniu jako osoba samozatrudniająca się. Zatem do dnia 31 grudnia 2007 r.

zatrudniony był z tytułu pracy na własny rachunek, a więc ostatnim jego

ubezpieczeniem przed złożeniem wniosku o emeryturę było samozatrudnienie, a

nie stosunek pracy (art. 6 ust. 1 i 5 Umowy z dnia 2 kwietnia 2008 r. o

zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami

Zjednoczonymi Ameryki). W kontekście tego skutecznie niezakwestionowanego

ustalenia, brak podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego co do

charakteru zatrudnienia wnioskodawcy.

W ocenie Sądu Najwyższego, sąd pracy i ubezpieczeń społeczny, a

wcześniej organ rentowy oceniający złożony wniosek o świadczenie, nie są

uprawnione do ustalania okresów ubezpieczenia przebytych na terenie USA,

niemniej poddając je ocenie, mogą uznać, że miało ono – na gruncie prawa

polskiego - inny charakter, zważywszy przeprowadzone postępowanie dowodowe.

W okolicznościach sprawy oznacza to, że zatrudnienie (wynikające z

przedstawionego zaświadczenia), na gruncie prawa obowiązującego w Polsce,

może być uznane za wynikające ze stosunku pracy, jeżeli poczynione ustalenia na

to pozwalają. W postępowaniu ze skargi kasacyjnej możliwość taka jest

ograniczona zarzutami skargi, w sprawie brak ku temu podstaw skoro w skardze

kasacyjnej nie podniesiono zarzutu naruszenia art. 22 k.p. definiującego stosunek

pracy.

Niezasadny jest w związku z tym zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 i 5 oraz 7

ust. 1 Umowy z dnia 2 kwietnia 2008 r. o zabezpieczeniu społecznym między

Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Według pierwszego z

wymienionych przepisów osoba zatrudniona na terytorium jednej ze Stron, w

odniesieniu do tego zatrudnienia, podlega przepisom prawa wyłącznie tej Strony

jednak z zastrzeżeniem postanowień zawartych w tym przepisie, ten zaś ust. 5

stanowi, że jeżeli ta sama działalność jest uznawana za pracę na własny rachunek

zgodnie z przepisami prawa jednej Strony, a za zatrudnienie zgodnie z przepisami

prawa drugiej Strony, do działalności tej mają zastosowanie przepisy prawa tylko

pierwszej Strony, jeśli osoba ją wykonująca ma miejsce zamieszkania na terytorium

tej Strony, a w pozostałych przypadkach stosuje się przepisy prawa drugiej Strony.

8

Oznacza to, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, że zatrudnienie

wnioskodawcy na terenie USA, oceniane jest według prawa polskiego, zaś

uwzględniając brak w zarzutach skargi odwołania się do art. 22 k.p. (określającego

stosunek pracy), nie ma uzasadnienia do weryfikowania oceny Sądu Apelacyjnego,

że zatrudnienie wnioskodawcy od marca do grudnia 2007 r. wynikało z tzw.

samozatrudnienia, nie zaś z umowy o pracę (por. także trafne stanowisko zawarte

wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2012 r., III AUa

1128/12, LEX nr 1272006).

Podobnie, jako bez znaczenia prawnego, należy ocenić zarzut naruszenia

art. 7 ust. 1 Umowy. Przepis ten zobowiązuje organ rentowy, do uwzględniania

okresów ubezpieczenia przebytych zgodnie z przepisami prawa USA do tzw.

polskich okresów ubezpieczenia, niemniej jednak klasyfikując je, bierze pod uwagę

prawo polskie.

Ogólnie trzeba stwierdzić, że postanowienia Umowy o zabezpieczeniu

społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki,

nie dotyczą kształtowania materialnych przesłanek nabywania prawa do świadczeń,

tak więc osoba mieszkająca w Polsce, legitymująca się także „amerykańskimi”

okresami ubezpieczenia, dla skutecznego ubiegania się o emeryturę w niższym

wieku, powinna wykazać prawne przesłanki uzasadniające przyznanie świadczenia

określone w art. 29 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się już także w kwestii uprawnień do

tzw. emerytury w niższym wieku, konsekwentnie przyjmując, że osoba objęta

niepracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może nabyć prawa do

wcześniejszej emerytury, mimo posiadania wymaganego stażu i wieku

emerytalnego, przewidzianych w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

(por. powołany wyżej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2001 r., II UKN

646/00). Warto przypomnieć, że art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS już w

tekście pierwotnym dotyczył tylko ubezpieczonych będących pracownikami

(podlegających pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu), co znalazło odbicie

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. np. wyrok z dnia 24 września 2004 r.,

II UK 471/03, OSNP 2005 nr 6, poz. 88). Ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

9

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 121, poz. 1264), został zmieniony art. 29

ustawy (art. 1 pkt 14). Według tego przepisu w wersji obowiązującej od 1 lipca

2004 r., wcześniejsza emerytura przysługuje ubezpieczonym, którzy ostatnio, przed

zgłoszeniem wniosku o emeryturę, byli pracownikami oraz w okresie ostatnich 24

miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom

emerytalnemu i rentowym pozostawali w stosunku pracy co najmniej przez 6

miesięcy, chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są uprawnieni do renty

z tytułu niezdolności do pracy. Warunków tych nie muszą spełniać osoby, które

przez cały wymagany okres podlegały ubezpieczeniu z tytułu pozostawania w

stosunku pracy. Stąd prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 29

ustawy przysługuje wyłącznie ubezpieczonemu z tytułu zatrudnienia (pozostawania

w stosunku pracy).

Przedstawioną wykładnię art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w

pełni podzielaną przez skład rozpoznający niniejszą sprawę, przedstawił Sąd

Najwyższy także w postanowieniu z dnia 8 lutego 2006 r., III UZP 3/05 (OSNP 2007

nr 5-6, poz. 84).

W rozpatrywanej sprawie, biorąc pod uwagę poczynione w sprawie

ustalenia, ostatnim ubezpieczeniem wnioskodawcy przed złożeniem wniosku o

emeryturę było samozatrudnienie, co wyklucza przyznanie mu prawa do

dochodzonego świadczenia.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy oddalił, jako niemającą

usprawiedliwionych podstaw, skargę kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c.