V CSK 488/13

Sygn. akt V CSK 488/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. D.

przeciwko G. D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 lipca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powódka E. D. po ostatecznym sprecyzowaniu powództwa wniosła o

zasądzenie na jej rzecz od pozwanego G. D. kwoty 719.461 zł, o którą pozwany

wzbogacił się bezpodstawnie kosztem powódki.

Wyrokiem z dnia 31 października 2012 r. Sąd Okręgowy w J. uwzględnił

powództwo do kwoty 644 828,40 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 5 sierpnia

2009 r. do dnia zapłaty, oddalił je w zakresie żądania kwoty 74 632,60 zł, a w

pozostałej części umorzył postępowanie.

Sąd Apelacyjny rozpoznający sprawę na skutek apelacji pozwanego

wyrokiem z dnia 8 maja 2013 r. zmienił orzeczenie Sądu Okręgowego w części

zasądzającej i oddalił powództwo.

Sądy ustaliły, że strony od 21 października 1995 r. pozostawały w związku

małżeńskim. Małżonkowie wspólnie prowadzili działalność gospodarczą. W celu

ograniczenia zakresu odpowiedzialności wobec wierzycieli działalność ta została

jednak zarejestrowana wyłącznie na pozwanego, a małżonkowie w dniu

21 września 1996 r. zawarli umowę majątkową, w której wyłączyli wspólność

ustawową małżeńską. Powódka nie była zatrudniona w przedsiębiorstwie, była

natomiast zgłoszona jako osoba współpracująca i wykonywała szereg obowiązków

w ramach wewnętrznego podziału pracy (przygotowywała dokumentację do umów,

oferty przetargowe, uczestniczyła w przetargach, prowadziła sprawy pracownicze,

kontrolowała terminowość płatności, korespondowała z kontrahentami itp.).

Nie otrzymywała wynagrodzenia. Od 2004 r. do kwietnia 2009 r. pozwany

przelewał na rachunek powódki miesięcznie kwoty od 700 do 2.500 zł,

przeznaczane na utrzymanie rodziny.

Przedsiębiorstwo pozwanego rozwijało swoją działalność. W 2001 r.

przychód firmy wyniósł 2.370.736 zł, w 2002 r. - 3.044.445 zł, w 2003 r. -

4.153.168 zł, w 2004 r. - 3.575.488 zł, w 2005 r. - 2.816.166 zł, w 2006 r. -

2.215.132 zł, w 2007 r. - 2.481.829 zł, w 2008 r. - 2.528.351 zł. Miesięczny dochód

pozwanego z tej działalności wynosił około 10.000 zł, z dochodów, w trakcie

wspólnego prowadzenia działalności gospodarczej przez strony, pozwany zakupił

nieruchomości i ruchomości, zgromadził środki pieniężne i nabył akcje.

3

Małżeństwo stron zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem z dnia

29 września 2009 r. Od 2010 r. do lipca 2012 r. powódka była zatrudniona

u pozwanego na podstawie umowy o pracę.

Uwzględniając powództwo na podstawie art. 405 k.c. Sąd Okręgowy

wskazał, że nieodpłatne wykonywanie pracy na rzecz drugiego skutkuje jego

bezpodstawnym wzbogaceniem o wartość majątkową, jaka z jego majątku nie

wyszła. W ocenie tego Sądu powódka udowodniła, iż w wyniku jej nakładu pracy

na rzecz przedsiębiorstwa pozwanego związanego z jego budową, rozwojem

i bieżącym zarządzaniem wzrósł majątek pozwanego, przy czym odbyło się to

również kosztem powódki, która z tego tytułu nie otrzymała ekwiwalentnych

świadczeń. Zgoda powódki na ustanowienie rozdzielności majątkowej oraz

zarejestrowanie działalności wyłącznie na męża nie oznaczała, że zrezygnowała

z przyszłych zysków z tej działalności.

Uwzględniając apelację pozwanego Sąd Apelacyjny dokonał odmiennej

oceny prawnej przytoczonych ustaleń. Wskazał, że zgodnie w ówczesnym

brzmieniem art. 51 k.r.o., strony wyłączyły umownie wspólność majątkową

małżeńską, wobec czego każdy z małżonków gromadził odrębny majątek. To, że

pozwany zgromadził większy majątek osobisty nie oznacza, że wzbogacił się on

kosztem powódki, a nadto, że stało się to bez podstawy prawnej. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego strony mogły zmienić umowę o rozdzielności majątkowej, a po

20 stycznia 2005 r. zawrzeć umowę o rozdzielności majątkowej z wyrównaniem

dorobków, czego jednak nie uczyniły.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że roszczenia wywodzone z nieekwiwalentności

świadczeń uzyskiwanych przez powódkę za pracę, wymagały wykazania przez nią

wartości tej pracy, czego powódka nie udowodniła, poprzestając na wskazywaniu

majątku zgromadzonego przez pozwanego.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powódka, wyrok

ten zaskarżając w części, tj. w zakresie, w jakim wyrok został zmieniony na jej

niekorzyść. Skarżąca oparła skargę kasacyjną na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c., i zarzuciła błędną wykładnię art. 405 k.c. prowadzącą do przyjęcia, że nie ma

on zastosowania do rozliczeń majątkowych pomiędzy stronami, które w trakcie

trwania małżeństwa ustanowiły umowną rozdzielność majątkową. We wnioskach

4

skarżąca domagała się uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części

i jego zmiany poprzez oddalenie apelacji pozwanego w całości, a także zasądzenia

na jej rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany

wnosił o oddalenie skargi i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego od powódki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Majątkowe ustroje małżeńskie stanowią specyficzną instytucję prawną

organizującą funkcjonowanie małżonków względem siebie, a także względem osób

trzecich w stosunkach majątkowych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

22 października 2009 r., III CZP 67/09, nie publ. poza bazą Lex nr 551878).

Zawarcie umowy wprowadzającej rozdzielność majątkową wywołuje skutki

w znacznym stopniu zbliżone do tych, jakie spowodowałoby orzeczenie separacji

lub rozwodu (rozdzielność majątkowa nie wpływa jednak na prawo dziedziczenia

po małżonku). Rozdzielność majątkowa oznacza, że każdy z małżonków

zachowuje zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy jak i majątek nabyty

później (art. 51 k.r.o.). Takie ukształtowanie stosunków między małżonkami często

jest stosowane – jak w okolicznościach rozpatrywanej sprawy – jako środek

zabezpieczający część majątku w wypadku ewentualnego niepowodzenia

działalności gospodarczej prowadzonej przez jedno z małżonków i powstania

z tego tytułu zadłużenia. Ustanowienie rozdzielności majątkowej i dysponowanie

przez każdego z małżonków odrębną masą majątkową nie oznacza, że

w stosunkach między małżonkami nie może dochodzić do zdarzeń powodujących

nieuzasadnione wzbogacenie się jednego z nich kosztem drugiego i nie może

wystąpić potrzeba przywrócenia równowagi z zastosowaniem instytucji

bezpodstawnego wzbogacenia. Przeciwnie, ustanowienie stosunków majątkowych

małżeńskich w kształcie podobnym do tego, jaki by obowiązywał gdyby strony nie

były małżeństwem, przy jednoczesnym pozostawaniu w stosunku rodzinnym i –

dodatkowo – w powiązaniu gospodarczym, z racji działalności gospodarczej

prowadzonej de facto wspólnie – zwiększa prawdopodobieństwo przymnożenia

kosztem jednego z małżonków majątku drugiego. Tego rodzaju przepływy

majątkowe – w prawidłowo funkcjonującym małżeństwie, razem rozwijającym

działalność gospodarczą – z reguły nie są rozliczane, ani nawet dokumentowane,

5

co jednak nie oznacza, że traktować je należy jako wzbogacenie mające podstawę

prawną. Wzbogacenie następuje wprawdzie w ramach powiązań rodzinnych,

opartych na wzajemnym zaufaniu, współdziałaniu małżonków dla dobra założonej

przez nich rodziny (art. 23 k.r.o.) i przyczynianie się do zaspokajania jej potrzeb

(art. 27 k.r.o.), jednak współdziałanie w prowadzeniu przedsiębiorstwa jednego

z małżonków nie mieści się w obowiązkach wynikających z małżeństwa, a fakt

ustanowienia rozdzielności majątkowej nie oznacza zrzeczenia się roszczenia

o zwrot korzyści, jakie wynikły wkładu pracy i inwencji jednego z małżonków

w działalność prowadzoną przez drugiego. W razie rozwiązania małżeństwa

przepisy kodeksu rodzinnego nie wskazują zasad rozliczeń między byłymi

małżonkami pozostającymi w ustroju rozdzielności majątkowej. Zastosowanie

znajdą więc reguły ogólne, w tym przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, które

realizują ogólną zasadę, że nikt nie powinien się bogacić bezpodstawnie kosztem

drugiego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2007 r., I CSK 458/06,

baza Lex nr 253397). W orzecznictwie – na co słusznie zwraca uwagę skarżąca –

przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu wskazywanie były jako jedna z dróg

prawnych przeprowadzenia rozliczeń majątkowych między osobami pozostającymi

w związku nieformalnym i wspólnie gospodarującymi (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 30 stycznia 1970 r., III CZP 62/69, baza Lex nr 6659, wyroki

tego Sądu z dnia 26 czerwca 1974 r., III CRN 132/74, baza Lex nr 7537, z dnia

16 maja 2000 r., IV CKN 32/00, OSN 2000/12/222, z 6 grudnia 2007 r., IV CSK

301/07, OSNC 2009/2/29). Istnienie odrębnych mas majątkowych małżonków

pozostających w ustroju rozdzielności majątkowej zbliża rozważany problem do

zagadnień stanowiących przedmiot przytoczonych orzeczeń i uprawnia do

odwołania się do zajętego w nich stanowiska również w odniesieniu do korzyści

uzyskanych przez jednego z małżonków pozostających w ustroju rozdzielności

majątkowej, kosztem drugiego, jeżeli świadczenie takie nie miało lub utraciło

podstawę prawną. Przyjęta przez Sąd Apelacyjny wykładnia art. 405 k.c. jako nie

znajdującego zastosowania w wypadku, kiedy jeden z małżonków pozostających

w ustroju rozdzielności majątkowej swoją aktywnością i zaangażowaniem

w prowadzone przez drugiego przedsiębiorstwo współtworzył odrębny majątek

drugiego małżonka, nie może więc zostać zaakceptowana. Ubocznie Sąd

6

Apelacyjny podniósł, że skarżąca nie wykazała wartości swojego nakładu pracy

w firmie pozwanego, nie biorąc pod uwagę, że uzyskana bez podstawy prawnej

korzyść nie zamyka się w kwocie zaoszczędzonego wynagrodzenia lecz obejmuje

także zyski, jakie wynikły z tej pracy. Sąd Okręgowy ustalił zakres zadań

wykonywanych przez powódkę w przedsiębiorstwie, jej pozycję i niezbędność,

a więc przesłanki umożliwiające określenie stopnia w jakim pozwany wzbogacił się

kosztem powódki, zaś wartość wzbogacenia określił posiłkując się domniemaniami

faktycznymi. Z uzasadnienia Sądu odwoławczego nie wynika, aby poczynił w tej

mierze ustalenia odmiennej treści.

Z przytoczonych względów, wobec błędnego założenia prawnego, jakie legło

u podstaw rozstrzygnięcia, wyrok należało uchylić w zaskarżonym zakresie

i sprawę przekazać Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.