V CSK 514/13

Sygn. akt V CSK 514/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa D. S.

przeciwko H. S.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 lipca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 30 stycznia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, którym powódka domagała się

ustalenia istnienia podstawy do wpisania jej oraz pozwanego w dziale II Księgi

wieczystej Kw […] jako współwłaścicieli w ½ części zabudowanej nieruchomości

podnosząc, że doszło do przerobienia dokumentów w postaci aktów własności

ziemi, które stały się podstawą dokonania kwestionowanego w tym procesie wpisu,

przez wykreślenie z nich zwrotu „wraz z zabudowaniami w ½ części”.

Apelację powódki oddalił Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 stycznia 2013 r.,

nie podzielając zarzutów apelującej, która kwestionowała stanowisko Sądu I

instancji, że oceny zasadności powództwa można dokonywać wyłącznie w oparciu

o treść aktów własności ziemi mających charakter wiążących decyzji

administracyjnych.

Sąd odwoławczy, pomimo, że dał wiarę zeznaniom świadków i wyjaśnieniom

powódki oraz uznał za prawdziwe zapisy kwestionariuszy wypełnionych

w postępowaniu uwłaszczeniowym co do udziału w ½ części każdej ze stron sporu

we współwłasności zabudowanej nieruchomości, to jednak uznał, że podstawą

oceny wpisu może być tylko dokument z mocy art. 31 u.k.w.h. W konsekwencji Sąd

drugiej instancji stwierdził, że ponieważ zeznania świadków i powódki oraz nie

będące dokumentami urzędowymi kwestionariusze w postępowaniu

uwłaszczeniowym nie mogą być podstawą dokonania wpisu, to tym samym nie

stanowią one podstawy do uwzględnienia niniejszego powództwa o uzgodnienie.

Sąd Okręgowy stwierdził, że jest uprawniony do badania jedynie tzw. bezwzględnej

nieważności decyzji, a w konsekwencji, że niezgodności wpisu prawa własności

z rzeczywistym stanem prawnym nie można ustalić jedynie na podstawie

wiarygodnych zeznań świadków i powódki oraz oryginałów kwestionariuszy

w postępowaniu uwłaszczeniowym.

Powódka zaskarżyła w całości wyrok Sądu Okręgowego, domagając się jego

uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

3

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżąca zarzuciła niewłaściwą

wykładnię art. 10 ust. 1 u.k.w.h. w zw. z art. 63 ustawy z dnia 19 października

1991 r. o gospodarce nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. 1991 r., Nr 107, poz. 464) przez przyjęcie,

że w postępowaniu o uzgodnienie Sąd jest związany decyzją administracyjną

nawet wówczas, gdy ma ona charakter deklaratoryjny i że nie może badać jej

prawdziwości oraz ważności.

Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 31 ust. 2 u.k.w.h. w niniejszym

postępowaniu uzasadniła skarżąca tym, że przewidzianą powołanym przepisem

zasadę legalizmu materialnego stosuje się wyłącznie w postępowaniu

wieczystoksięgowym, a nie w postępowaniu opartym na art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Ponadto powódka zarzuciła niezastosowanie wobec niej art. 102 k.p.c.

i obciążenie jej kosztami postępowania apelacyjnego pomimo istnienia podstaw do

jego zastosowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódka akcentuje swoje stanowisko, że

ograniczenia wynikające z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. odnoszą się wyłącznie do

postępowania wieczystoksięgowego, a w postępowaniu procesowym wszczętym na

podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. można dowodzić zasadności tego powództwa

o uzgodnienie na podstawie wszelkich środków dowodowych, bo postępowanie

dowodowe nie podlega w zasadzie żadnym ograniczeniom. Wyrok uwzględniający

je stanowi dopiero podstawę dokonania prawidłowego wpisu, ponieważ rzeczywisty

stan prawny nie wynika z decyzji administracyjnych, ale z nieformalnej umowy

darowizny, twierdzi skarżąca.

Pozwany w piśmie procesowym z dnia 31 marca 2014 r., błędnie nazwanym

„Odpowiedź pozwanego na skargę kasacyjną”…, wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej powódki. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2014 r.

oddalił wniosek pozwanego o przywrócenie terminu do złożenia odpowiedzi na

skargę kasacyjną (k. 37 akt SN). Zdaniem pozwanego strona powodowa

w procesie wytoczonym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. nie może

kwestionować prawidłowości wpisu dokonanego m.in. na podstawie decyzji

administracyjnej.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności

podniesionych w niej obu zarzutów naruszenia wskazanych przepisów prawa

materialnego.

Nie można zaaprobować stanowiska Sądu drugiej instancji, że ograniczenia

dowodowe istniejące w postępowaniu wieczystoksięgowym o dokonanie wpisu,

w postaci wyłączenia możliwości korzystania przez sąd wieczystoksięgowy

z dowodów nie stanowiących dokumentu urzędowego, obowiązują tym samym

w postępowaniu procesowym o usunięcie niezgodności, wszczętym na podstawie

art. 10 u.k.w.h. Nie zasługuje na aprobatę pogląd Sądu odwoławczego, że sąd

w postępowaniu procesowym o usunięcie niezgodności między stanem

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym jest uprawniony

jedynie do wąskiego badania tzw. bezwzględnej nieważności decyzji i to

z wyłączeniem prowadzenia dowodów z zeznań świadków, z przesłuchania

powódki oraz z oryginałów kwestionariuszy sporządzonych w postępowaniu

uwłaszczeniowym.

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 9 października

2007 r. (III CZP 46/07, OSNC 2008/3/30) wyrażono jednoznaczny pogląd,

że okoliczności, które nie mogły być skutecznie podnoszone w postępowaniu

wieczystoksięgowym ze względu na treść art. 6268

k.p.c., podlegają rozważeniu

w postępowaniu wszczętym na podstawie art. 10 u.k.w.h., pod warunkiem,

że kognicja sądu procesowego nie jest ograniczona.

Wynikające z tej uchwały związanie sądu w postępowaniu o uzgodnienie

ostateczną decyzją administracyjną oznacza więc zakaz badania przez Sąd

ważności tej decyzji, ale nie samego dokumentu będącego podstawą dokonanego

uprzednio wpisu. Kontrola „incydentalna” sądu powszechnego nie zmierza więc do

wzruszenia samej decyzji, lecz do stwierdzenia, czy przedłożony Sądowi

wieczystoksięgowemu dokument, który stał się podstawą kwestionowanego

obecnie wpisu, mógł rzeczywiście wywrzeć skutki cywilnoprawne, wynikające

z jego gramatycznego brzmienia. Decyzje administracyjne w postaci aktów

własności ziemi mają więc postać dokumentów urzędowych, podlegających

5

swobodnej ocenie sądu, który w postępowaniu o usunięcie niezgodności władny

jest prowadzić dalsze dowody, by ustalić rzeczywisty stan faktyczny i na jego

podstawie rozstrzygnąć o własności (postanowienie SN z dnia 12 stycznia 2006 r.,

II CK 335/05, niepubl.; wyroki SN z dnia: 12 maja 2005 r., III CK 565/04, niepubl.;

i 23 października 2001 r., I CKN 468/00, niepubl.).

Stanowisko takie nie oznacza naruszenia zakazu skutecznego

zakwestionowania prawidłowości decyzji administracyjnej na podstawie której wpis

został dokonany (wyrok SN z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 541/11, niepubl.),

ponieważ czym innym jest związanie Sądu powszechnego prawomocną decyzją

administracyjną, a czym innym rozstrzyganie przez Sąd powszechny o znaczeniu

dokumentu urzędowego dla wyniku postępowania procesowego o usunięcie

niezgodności (wyrok SN z dnia 15 lipca 2010 r., IV CSK 90/10, OSP 2011/3/28).

Celem powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest wzruszenie

domniemania wynikającego z art. 3 u.k.w.h., co może nastąpić w oparciu

o wszelkie dowody dopuszczone w tym procesie o usunięcie niezgodności,

zważywszy, że rozpoznawane w nim żądanie zmierza do ustalenia wprost przez

sąd istnienia prawa powoda lub nieistnienie tego prawa po stronie pozwanego

(wyrok SN z dnia 10 września 2009 r., V CSK 69/09, niepubl.). Dokonanie wpisu

w księdze wieczystej na podstawie decyzji administracyjnej nie jest więc

przeszkodą w dochodzeniu roszczenia o usunięcie niezgodności wskazywanej

przez powoda, a wręcz przeciwnie, dopiero istnienie uprzednio dokonanego wpisu

przesądza o możliwości jego kwestionowania na podstawie art. 10 u.k.w.h. (wyrok

SN z dnia 16 czerwca 2009 r., V CSK 458/08, niepubl.).

W judykaturze przyjęto, że generalny zakaz badania ważności decyzji

administracyjnej przez Sąd powszechny nie zwalnia tego sądu w procesie

o usunięcie niezgodności od obowiązku badania rzeczywistego stanu prawnego

nieruchomości, a więc od dokonania oceny, czy decyzja administracyjna, będąca

zdarzeniem z którego wywodzi się wpisane do księgi wieczystej prawo, skutkowała

zmianą prawa własności konkretnej nieruchomości i jaka była istota tej zmiany

(wyrok SN z dnia 15 października 2010 r., V CSK 3/10, niepubl.).

6

Zasadnie więc zarzuciła skarżąca niewłaściwe zastosowanie art. 31 ust. 2

u.k.w.h. w postępowaniu o usunięcie niezgodności, ponieważ funkcje przepisów art.

31 ust. 2 i art. 10 u.k.w.h. są odmienne i służą różnym celom. Ostatnio wymieniany

przepis służy usunięciu wpisu materialnie wadliwego, sprzecznego ze stanem

rzeczywistym, bez względu na przyczyny które stan ten spowodowały. Wobec

powyższego proces wytoczony na podstawie art. 10 u.k.w.h. zmierza pośrednio do

dokonania w przyszłości wpisu materialnie poprawnego, w którym to postępowaniu

nie występują ograniczenia dowodowe związane z ograniczonym zakresem

kognicji Sądu wieczystoksięgowego w postępowaniu nieprocesowym

(postanowienie SN z dnia 6 listopada 2008 r., III CSK 153/08, niepubl.) Innymi

słowy, w procesie o usunięcie niezgodności sąd ustala stan rzeczywisty korzystając

w pełni ze środków dowodowych przewidzianych w k.p.c., z wyłączeniem jedynie

rozstrzygania w kwestiach wyłączonych spod kognicji sądów powszechnych (wyrok

SN z dni 4 października 2001 r., II CKN 609/00, niepubl.).

Ograniczenia kognicji Sądu wieczystoksięgowego w postępowaniu

nieprocesowym o wpis i związanych z nią ustawowych ograniczeń w odniesieniu do

podstawy dokonania wpisu (art. 31 u.k.w.h.) nie pozbawiają sądu w procesie

o usunięcie niezgodności (art. 10 u.k.w.h.) badania i oceny innych prawnie

doniosłych okoliczności, wykraczających poza te, które były przedmiotem oceny

w postępowaniu wieczystoksięgowym o wpis. Proces o usunięcie niezgodności

zmierza bowiem do uzyskania przez stronę powodową wyroku wykazującego

wadliwość kwestionowanego przez nią wpisu i następnie dopiero użycia tego

wyroku jako właściwego dokumentu stanowiącego podstawę do żądania zmiany

istniejącego wpisu (postanowienie z dnia 21 czerwca 2012 r., II CSK 552/11,

niepubl.). Celem postępowania o usunięcie niezgodności jest bowiem

rozstrzygnięcie przez sąd wyrokiem, kto jest właścicielem nieruchomości, albo

czyim jest ona przedmiotem współwłasności i w jakich częściach (wyrok SN z dnia

25 stycznia 2012 r., V CSK 51/11, OSNC 2012/6/78).

Decyzja administracyjna w postaci aktu własności ziemi jest dowodem

z dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c., a stosownie do art. 252

k.p.c. nie jest wyłączona możliwość przeprowadzenia przez sąd, także

7

w postępowaniu sądowym o usunięcie niezgodności, dowodu przeciwko treści

takiego dokumentu (postanowienie SN z dnia 5 września 2001 r., I CKN 399/00,

niepubl.).

W niniejszej sprawie wydaje się to być uzasadnione, zważywszy na ocenę

dokumentów aktów własności ziemi, stanowiących podstawę kwestionowanego

wpisu, a dokonaną w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

14 lipca 2010 r. (V CSK 8/10), wydanego w sprawie o rozgraniczenie między

tożsamymi stronami sporu.

Związanie sądu w postępowaniu cywilnym decyzją administracyjną w postaci

aktu własności ziemi nie obejmuje natomiast stanu faktycznego przyjętego

przez organ za podstawę tej decyzji, ani wnioskowania o innych skutkach

prawnych niż podlegające stwierdzeniu w postępowaniu administracyjnym. Decyzja

administracyjna stwierdzająca nabycie własności nieruchomości (akt własności

ziemi) nie stanowi więc przeszkody do stwierdzenia, że inna osoba nabyła

własność (współwłasność) tej nieruchomości, np. w drodze zasiedzenia

(postanowienie SN z dnia 29 maja 2008 r., II CSK 74/08, niepubl.) albo, że nabyła

w niej udział we współwłasności w określonej części.

Również w piśmiennictwie przyjmuje się, że w postępowaniu o usunięcie

niezgodności, którego celem jest ustalenie, czy istotnie zachodzi niezgodność treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym a jeśli tak, to jej usunięcie przez

dokonanie prawidłowych wpisów, postępowanie dowodowe nie podlega w zasadzie

żadnym ograniczeniom, w przeciwieństwie do postępowania wieczystoksięgowego

o wpis do księgi wieczystej. W procesie wszczętym na podstawie art. 10 u.k.w.h.

sąd ustala samodzielnie przesłanki skutecznego nabycia nieruchomości, np.

w drodze zasiedzenia.

Doktryna potwierdza też stanowisko judykatury, że właśnie powództwo

o usunięcie niezgodności służy do pełnego, nieskrępowanego ustalenia

rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości, zwłaszcza w sytuacji, gdy

potencjalny wnioskodawca nie dysponuje dokumentem wymaganym w art. 31

u.k.w.h., pomimo tego, że jest on materialnoprawnie uprawnionym. W konsekwencji

w piśmiennictwie prezentowane jest trafne stanowisko, że w procesie o usunięcie

8

niezgodności dopuszczalne jest przeprowadzanie także tych dowodów, których

nie można przeprowadzić w postępowaniu wieczystoksięgowym o wpis.

Brak ograniczenia kognicji sądu w procesie o usunięcie niezgodności uzasadnia

wniosek, że w tym procesie sąd nie może być związany ani prawomocnym

orzeczeniem Sądu wieczystoksięgowego, ani ograniczeniami dowodowymi

przewidzianymi wyłącznie w nieprocesowym postępowaniu wieczystoksięgowym.

Odmiennie ukształtowany zakres kognicji sądu w obu tych postępowaniach

usprawiedliwia zatem wniosek, że strony procesu o usunięcie niezgodności,

a zwłaszcza strona powodowa, może zasadnie wnioskować o przeprowadzenie

dowodów nie przeprowadzonych wcześniej w postępowaniu wieczystoksięgowym

wobec ustawowo ograniczonej w nim kognicji sądu.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c.