II CSK 552/13

Sygn. akt II CSK 552/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa A. K. i małoletniego F. K. reprezentowanego przez matkę

A. K.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej

z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 grudnia 2012 r.

1. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2 (drugim) w części

oddalającej apelację obojga powodów co do kwot po 50.000

(pięćdziesiąt tysięcy) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia

14 października 2011 roku do dnia zapłaty na rzecz każdego

z nich oraz w punkcie 4 (czwartym) i w tej części sprawę

przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

2

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,

2. odrzuca skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

3

UZASADNIENIE

Po ostatecznym sprecyzowaniu roszczeń powódka A. K. i małoletni powód F.

K. domagali się zasądzenia od pozwanego Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń

S.A. z siedzibą w W. kwot po 100.000 zł na rzecz każdego z nich, z ustawowymi

odsetkami od dnia 13 października 2011 r. w odniesieniu do małoletniego powoda

oraz od dnia 14 października 2011 r. w stosunku do powódki tytułem

zadośćuczynienia za naruszenie ich dóbr osobistych w związku ze śmiercią M. K. -

męża powódki i ojca powoda w wypadku komunikacyjnym w dniu 13 września 2003

roku.

Sąd Okręgowy w P. ustalił, że powódka zawarła związek małżeński z M. K.

w dniu 17 lutego 2001 roku po kilkuletnim okresie znajomości. W dniu 22 sierpnia

2001 roku urodził się małoletni powód. Stanowili kochającą się i zżytą ze sobą

rodzinę. W dniu 13 września 2003 r. A. K. kierując samochodem ciężarowym marki

Renault nie zachował szczególnej ostrożności i najechał na jadącego rowerem M.

K., powodując jego śmierć na miejscu. Sprawca wypadku był ubezpieczony od

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w pozwanym

Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń S.A. w W. Nagła śmierć męża była

traumatycznym przeżyciem dla powódki i źródłem cierpień psychicznych z powodu

których uczęszczała na terapię oraz zażywała leki psychotropowe i uspokajające.

W 2004 roku powódka ukończyła studia, od 2005 roku rozpoczęła pracę w

charakterze specjalisty w Orkiestrze Kameralnej Radia A. osiągając dochody na

poziomie 4.500 zł miesięcznie i z dodatkowego zatrudnienia 1.000 zł miesięcznie.

W 2004 r. A. K. nabyła mieszkanie za kwotę 90.000 zł, w którym po

przeprowadzeniu remontu zamieszkała z synem, zaś w 2010 r. kupiła działkę w S.

Nie związała się z innym mężczyzną i samotnie wychowuje małoletniego syna F.,

który ze względu na problemy wychowawcze korzystał z pomocy Poradni

Psychologiczno – Pedagogicznej w P. Po wypadku w toku postępowania

likwidacyjnego pozwany wypłacił na rzecz powódki kwotę 40.000 zł, a na rzecz

małoletniego powoda kwotę 30.000 zł tytułem odszkodowania za znaczne

pogorszenie się ich sytuacji życiowej po śmierci męża i ojca. Wyrokiem z dnia 12

października 2005 r. Sąd Okręgowy w P. przyznał powódce dalszą kwotę 10.000 zł,

a na rzecz małoletniego powoda dalszą kwotę 30.000 zł tytułem odszkodowania na

4

podstawie art. 446 § 3 k.c. Zasądził ponadto na rzecz małoletniego powoda

skapitalizowaną rentę w łącznej kwocie 7.680 zł za okres od dnia 1 października

2003 r. do dnia 30 września 2005 r. oraz rentę na przyszłość po 320 zł miesięcznie.

Powołując się na powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy wskazał,

że roszczenie powodów o zadośćuczynienie za naruszenie przysługującego im

dobra osobistego w postaci więzi rodzinnej ze zmarłym znajduje podstawę prawną

w art. 448 w związku z art. 24 § 1 k.c. Biorąc pod uwagę charakter tych więzi,

rozmiar doznanych cierpień psychicznych, ich długotrwałość i wpływ na życie

powodów, Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 13 czerwca 2012 roku zasądził od

pozwanego po 10.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 października 2011 r.

na rzecz każdego z powodów, w pozostałym zakresie powództwo oddalił i orzekł o

kosztach procesu.

Po rozpoznaniu apelacji obu stron Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 grudnia

2012 r podwyższył zadośćuczynienie do kwot po 50.000 złotych z ustawowymi

odsetkami od dnia 14 października 2011 roku do dnia zapłaty na rzecz każdego

z powodów, oddalając apelację powodów w pozostałej części i apelację pozwanego

w całości. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

pierwszej instancji, uznał jednakże przyznane powodom zadośćuczynienie za zbyt

niskie i nieadekwatne do skali cierpień psychicznych wywołanych zerwaniem więzi

rodzinnych łączących powodów ze zmarłym. Jednocześnie Sąd Apelacyjny wskazał,

że ustalając wysokość zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych

powodów nie można wprost przenosić na grunt zadośćuczynienia zasądzanego

w oparciu o art. 448 k.c. reguł określających wysokość zadośćuczynienia z powodu

śmierci osoby bliskiej przysługującego aktualnie na podstawie art. 446 § 4 k.c.

Przesłanką bowiem tego pierwszego jest naruszenie dobra osobistego, które co do

zasady jest chronione przez roszczenia niemajątkowe, natomiast roszczenie

o zadośćuczynienie ma w stosunku do nich jedynie charakter uzupełniający.

Z tych przyczyn uznał za właściwe zadośćuczynienie wynoszące ostatecznie po

50.000 złotych na rzecz każdego z powodów, a nie po 100.000 złotych, jak tego

żądali apelujący.

Powyższy wyrok zaskarżył w części oddalającej apelację powodów Rzecznik

Praw Obywatelskich zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 448

5

w związku z art. 24 § 1 k.c. oraz art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 Konstytucji i art. 47

Konstytucji RP. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie kodeksu cywilnego oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. 2008, Nr 116, poz. 731) dodała z dniem 3 sierpnia 2008 roku

do art. 446 k.c. kolejny § 4, przewidujący, że sąd może przyznać najbliższym

członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia

pieniężnego za krzywdę wynikającą ze śmierci osoby bliskiej. Przepis ten znajduje

zastosowanie do zdarzeń zaistniałych po jego wejściu w życie, co zrodziło istotne

praktycznie i wywołujące kontrowersje w doktrynie i judykaturze zagadnienie

uprawnień najbliższych członków rodziny osób zmarłych w wyniku czynów

niedozwolonych przed dniem 3 sierpnia 2008 roku do zrekompensowania krzywdy

wywołanej tym zgonem. Ostatecznie w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ukształtowało się jednolite stanowisko zgodnie z którym, najbliższemu członkowi

rodziny zmarłego przysługuje na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 24 § 1 k.c.

zadośćuczynienie pieniężne za doznaną przed dniem 3 sierpnia 2008 r. krzywdę,

stanowiącą następstwo naruszenia deliktem dobra osobistego w postaci prawa do

życia w pełnej rodzinie czy też szczególnej więzi rodzinnej ze zmarłym, której

zerwanie powoduje ból, cierpienia psychiczne, poczucie krzywdy i osamotnienia

( por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 22 października 2010 r., III CZP 76/10,

OSNC-ZD 2011, nr B, poz. 42, z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 32/11,OSNC 2012,

nr 1, poz. 10, z dnia 7 listopada 2012 r., III CZP 67/12 ,OSNC 2013, nr 4, poz. 45,

z dnia 20 grudnia 2012 r., III CZP 93/12, OSNC 2013, nr 7-8, poz. 84 oraz wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 10 listopada 2010 r., II CSK 248/10, z dnia 11 maja

2011 r., I CSK 621/10).

W świetle stanowiska judykatury za zasadny uznać więc należy zarzut

naruszenia art. 448 w związku z art. 24 § 1 k.c. przez niewłaściwe ustalenie

w rozpatrywanej sprawie hierarchii przyznanych pokrzywdzonym środków ochrony

naruszonych dóbr osobistych, a ściślej instrumentów prawnych zmierzających do

usunięcia negatywnych skutków ich naruszenia. Trafnie kwestionowany przez

skarżącego pogląd Sądu Apelacyjnego, iż w świetle art. 448 k.c. roszczenie

6

o zadośćuczynienie ma jedynie charakter uzupełniający, co miałoby przekładać się

na jego wysokość, jest bowiem zbyt ogólnikowy, a przez to nieadekwatny do

realiów rozpatrywanej sprawy. Zadośćuczynienie przewidziane w art. 448 k.c. jest

roszczeniem samodzielnym, niezależnym od innych środków potrzebnych do

usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, których wybór ustawa pozostawia

pokrzywdzonemu. Dopuszczalna jest zatem kumulacja poszczególnych środków

ochrony dóbr osobistych przewidzianych w art. 24 i 448 k.c. Brak jest jakichkolwiek

kryteriów szczegółowych określających relacje pomiędzy roszczeniami

niemajątkowymi i majątkowymi przysługującymi na wypadek naruszenia dóbr

osobistych i z całą pewnością teza o jedynie posiłkowym, uzupełniającym

czy drugorzędnym znaczeniu zadośćuczynienia za krzywdę na gruncie art. 448 k.c.,

co miałoby rzutować na jego wymiar, jak zdaje się sugerować Sąd Apelacyjny, jest

za daleko idąca.

Art. 23 k.c. wymienia jedynie przykładowo dobra osobiste człowieka, które

mogą doznać uszczerbku w następstwie bezprawnego postępowania sprawcy

naruszenia. Jest to katalog otwarty, a przewidziane w art. 24 i 448 k.c. środki

usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych pozostawać powinny w związku

z rodzajem chronionego dobra osobistego, sposobem jego naruszenia, a także

konsekwencjami naruszenia dla pokrzywdzonego. Ocena zgłoszonych przez

pokrzywdzonego roszczeń zmierzających do ochrony naruszonych dóbr osobistych

i usunięcia skutków ich naruszenia dokonywana jest przez Sąd na tle okoliczności

każdego indywidualnie rozpatrywanego przypadku. Nie jest więc wykluczone

miarkowanie wysokości dochodzonego zadośćuczynienia w sytuacji, w której Sąd

uzna, że interes pokrzywdzonego w sposób wystarczająco satysfakcjonujący

zaspokaja zastosowanie środków o charakterze niemajątkowym takich jak

przykładowo przeproszenie, wyrażenie żalu czy odwołanie zarzutów. Istotny jest

rodzaj naruszonego dobra, albowiem ciężar gatunkowy poszczególnych dóbr

osobistych nie jest jednakowy i nie wszystkie dobra osobiste zasługują na

jednakowy poziom ochrony za pomocą środków o charakterze majątkowym.

Takie dobra osobiste jak życie, wolność, zdrowie, dobre imię, a także prawo do

zachowania więzi rodzinnych i życia w pełnej rodzinie stanowią niewątpliwie dobra

szczególne, stąd powinny podlegać wzmożonej ochronie, co przekłada się zarówno

7

na możliwość zasądzenia zadośćuczynienia w konkretnej sprawie, jak i na jego

wysokość. W sytuacji dochodzenia przez osieroconych członków rodziny

zadośćuczynienia za krzywdę wywołaną zerwaniem więzi uczuciowej i rodzinnej

łączącej ich ze zmarłym, powoływanie się przez Sąd na potrzebę ,,miarkowania”

wysokości tego zadośćuczynienia z uwagi na preferencję usuwania skutków

naruszenia dóbr osobistych za pomocą niemajątkowych instrumentów ochrony jest

nietrafne. W orzecznictwie wskazano, że określenie "odpowiedniej" sumy

zadośćuczynienia przyznawanego na podstawie art. 448 k.c. wymaga rozważenia

wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności rodzaju naruszonego dobra,

rozmiaru doznanej krzywdy oraz intensywności naruszenia (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 16 kwietnia 2002 r., V CKN 1010/00, OSNC 2003 nr 4, poz. 56).

Podzielić w związku z tym należy zarzut skargi kasacyjnej, że określona przez Sąd

Apelacyjny wysokość zadośćuczynienia nie uwzględnia w sposób wystarczający

rozmiarów krzywdy będącej skutkiem traumatycznych dla powodów przeżyć

związanych z nagłą śmiercią męża i ojca w wypadku komunikacyjnym. Określenie

zadośćuczynienia w wysokości nieodpowiedniej do okoliczności stanowiących

podstawę jego przyznania stanowi postać naruszenia art. 448 k.c., stąd na

podstawie art.39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

Skarga kasacyjna podlegała odrzuceniu na podstawie art. 3986

§ 2 i 3 k.p.c.

jako niedopuszczalna w zakresie, w jakim zaskarżono wyrok Sądu Apelacyjnego

w części oddalającej apelację powoda F. K. co do odsetek ustawowych od kwoty

50.000 złotych za jeden dzień, a mianowicie za dzień 13 października 2011 roku.

Skarżący przeoczył bowiem, że apelacja F. K. od wyroku Sądu Okręgowego nie

objęła rozstrzygnięcia tego Sądu co od odsetek ustawowych od dochodzonej kwoty

za dzień 13 października 2011 roku, tak więc w tej części wyrok Sądu pierwszej

instancji stał się prawomocny.