II CSK 573/13

Sygn. akt II CSK 573/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z powództwa M. C. i W. C.

przeciwko Zakładowi […] Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w B.

o nakazanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 18 kwietnia 2013 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I ppkt 1 w części

zmieniającej wyrok Sądu Rejonowego w B. przez oddalenie

powództwa co do kwoty 3.228,- (trzy tysiące dwieście

dwadzieścia osiem) złotych i w tym zakresie umarza

postępowanie,

2) uchyla zaskarżony wyrok w pozostałej części i przekazuje

sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego

2

rozpoznania z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania

kasacyjnego.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2013 r. Sąd Okręgowy w K., na skutek apelacji

pozwanego Zakładu zmienił wyrok Sądu Rejonowego w B. z dnia 21 listopada 2012

r. i oddalił powództwo M. C. i W. C. o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie przez pozwanego z działki gruntu powodów. Przyczyną oddalenia

powództwa było uznanie, że wynagrodzenie za korzystanie z gruntu na którym

znajdują się urządzenia przesyłowe po 3 sierpnia 2008 r. należy się tylko wtedy,

jeżeli żądający wynagrodzenia jednocześnie z tym wnoszą o ustanowienie na ich

gruncie służebności przesyłu (art. 3051

k.c.); w sprawie takiego żądania nie było,

więc nie można przyznać wynagrodzenia na podstawie art. 224 i 225 k.c.

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3052

§ 1 i 2 w związku z art. 224 i art. 225,

art. 230 i art. 352 § 2 k.c. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że od dnia

wprowadzenia do kodeksu cywilnego przepisów o służebności przesyłu

wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntu od właściciela urządzeń

przesyłowych można domagać się tylko w ramach ustanowienia służebności

przesyłu. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 378 § 1 w związku z art.

363 § 3 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie orzeczenia poza

granicami zaskarżenia wskazanymi przez pozwanego w apelacji. Skarżący wnieśli

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę pozwany wniósł o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem wejścia w życie przepisów nowelizujących kodeks cywilny

(3 sierpnia 2008 r.), przez wprowadzenie służebności przesyłu (art. 3051

- 3054

)

powstała możliwość ustanowienia tej służebności gruntowej bez potrzeby

odwoływania się do podobieństwa do służebności drogi koniecznej (art. 145 k.c.)

lub tworzenia służebności do niej podobnej. Tak samo, jak w przypadku drogi

4

koniecznej za ustanowienie służebności przesyłu przewidziane jest wynagrodzenie

dla właściciela nieruchomości obciążonej. Przepisy zostały tak zbudowane,

że w razie odmowy zawarcia odpowiedniej umowy przyznają wzajemnie

roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu przedsiębiorcy przesyłowemu oraz

właścicielowi nieruchomości, „za odpowiednim wynagrodzeniem”. W przypadku

właściciela nieruchomości, przez którą ma przebiegać lub przebiega linia

przesyłowa „właściciel nieruchomości może żądać odpowiedniego wynagrodzenia

w zamian za ustanowienie służebności” (art. 3052

§ 2 in fine k.c.). Brzmienie tego

przepisu nasunęło wątpliwości, czy po wejściu w życie nowych przepisów właściciel

nieruchomości musi wiązać żądanie wynagrodzenia wyłącznie z jednoczesnym

ustanowieniem służebności przesyłu w relacjach: przedsiębiorstwo przesyłowe -

nieruchomość obciążona służebnością, czy też wynagrodzenia można domagać się

za samo (bezumowne) korzystanie z nieruchomości. W tym drugim wypadku

podstawą roszczenia pozostają przepisy uzupełniające roszczenia chroniące prawo

własności (art. 224, 225 k.c.). Źródłem tych roszczeń jest istota i treść prawa

własności sformułowane przez art. 140 k.c.

W orzecznictwie pojawiło się zapatrywanie, że domaganie się

wynagrodzenia w przypadku spełnienia przesłanek ustanowienia

służebności przesyłu może być powiązane wyłącznie z ustanowieniem tej

służebności. Wynika to ze wspomnianego sformułowania art. 3052

§ 2 k.c. Innymi

słowy, właściciel nieruchomości nie może wystąpić o zasądzenie wynagrodzenia

bez jednoczesnego wystąpienia o ustanowienie służebności przesyłu

(zob. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 października

2010 r., III CZP 66/10, niepubl.). Jednakże stanowisko to zostało wyrażone

ze względu na zagadnienie prawne przedstawione do rozpoznania Sądowi

Najwyższemu, w którym chodziło o skutki odmowy przedsiębiorcy zawarcia umowy

ustanowienia służebności i oczywistego wówczas, skorelowanego z tym roszczenia

właściciela nieruchomości o ustanowienie takiej służebności na drodze sądowej

oraz idącego za tym odpowiedniego wynagrodzenia.

Jednakże zwraca uwagę, że roszczenie właściciela nieruchomości, która ma

być obciążona służebnością gruntową jest jego prawem podmiotowym, a więc

uprawnieniem do żądania od określonego podmiotu określonego prawnie

5

zachowania. Nie jest natomiast jego obowiązkiem wystąpienie z takim roszczeniem,

tym bardziej, że łączy się ono z niekorzystnym często dla niego obciążeniem

własności nieruchomości prawem rzeczowym ograniczonym. Właściciel taki może

więc nie być wcale zainteresowany otrzymaniem wynagrodzenia za ustanowienie

służebności, która polegając np. na trwałym znoszeniu przebiegającej

nad gruntem linii energetycznej może obniżać wartość lub atrakcyjność handlową

nieruchomości. Właściciel nieruchomości może więc z przysługującego mu

uprawnienia nie chcieć skorzystać. Z tych przyczyn przyznane zostało równoległe

roszczenie przedsiębiorcy, który w braku chęci właściciela nieruchomości może

żądać ustanowienia służebności przesyłu na swoją rzecz w zamian za odpowiednie

wynagrodzenie.

Pozostaje jednak do rozstrzygnięcia problem, co uczynić, gdy przedsiębiorca

przesyłowy nie zgłasza własnego roszczenia o ustanowienie służebności, której

powstanie jest w jego interesie oraz nie zgłasza takiego roszczenia właściciel

nieruchomości, w którego interesie nie jest obciążanie własnej nieruchomości

prawem służącym innemu podmiotowi (art. 285 § 1 i 2 w związku z art. 3054

k.c.),

a sporne pozostaje między nimi tylko wynagrodzenie za korzystanie

z nieruchomości. W orzecznictwie zostało rozstrzygnięte, że spór o należne

wynagrodzenie może być podstawą wniosku właściciela nieruchomości

o ustanowienie służebności przesyłu. Jednakże będzie to aktualne wtedy,

gdy właściciel nieruchomości chce ustanowienia służebności, natomiast gdy nie

chce, nie można go do złożenia odpowiedniego wniosku zmusić, zwłaszcza

w sytuacji, gdy wniosku nie składa również przedsiębiorca przesyłowy, licząc np. na

mniejsze obciążenia odszkodowawcze niż wynikające z przyznania wynagrodzenia

na podstawie przepisów o służebności przesyłu. Wymaga rozstrzygnięcia, czy

w takim wypadku może być przyznane właścicielowi nieruchomości, na jego

żądanie wynagrodzenie, mające podstawę w art. 224 i 225 k.c.

Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że jest to niedopuszczalne

i powoływane na to argumenty są dość przekonujące. Twierdzi się, że ze względu

na wielość roszczeń o uregulowanie stanu prawnego korzystania z nieruchomości

przez przedsiębiorstwa trudniące się przesyłem energii elektrycznej, ciepła, gazu itp.

oraz towarzyszącemu temu żądaniu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

6

z tych nieruchomości lub ich części oraz występujące rozbieżności w praktyce

stosowania prawa, ustawodawca, wzorem niektórych innych krajów przewidział

specjalne roszczenie. Jest ono skierowane przeciwko przedsiębiorstwom

przesyłowym o ustanowienie za wynagrodzeniem prawa umożliwiającego

przeprowadzanie i korzystanie z linii przesyłowych nad, pod i na cudzym gruncie.

Stworzenie więc poprzez przepisy Kodeksu cywilnego od 3 sierpnia 2008 r.

służebności przesyłu jako ograniczonego prawa rzeczowego pozwoliło na trwałe

ustabilizowanie stosunków prawnych między przedsiębiorstwami przesyłowymi,

a właścicielami gruntów, przez które przebiega lub planuje się przeprowadzić linię

przesyłową, gwarantując ekwiwalent pieniężny tym właścicielom. Od tego czasu nie

ma już potrzeby, zdaniem zwolenników tego poglądu, stosować przez analogię,

zwłaszcza przepisów o służebności drogi koniecznej lub przepisów prawa

administracyjnego, w szczególności ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Można zatem twierdzić, że po to zostały wprowadzone art. 3051

- 3054

k.c.,

aby była to jedyna prawnie możliwość korzystania przez przedsiębiorstwa

przesyłowe z cudzych nieruchomości, eliminująca spory i likwidująca

przypadkowość w rozstrzyganiu wzajemnych relacji między zainteresowanymi

podmiotami. Jeżeli więc właściciel nieruchomości domaga się wynagrodzenia

za korzystanie z jego nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe,

to powinien dochodzić roszczenia włącznie z wnoszeniem o ustanowienie

służebności, a podstawą prawną takiego żądania jest wyraźnie sformułowany,

powołany już wcześniej art. 3052

§ 2 in fine k.c.

Jednak bardziej przekonujące jest odmienne zapatrywanie. Wychodzi

ono z założenia, że nie można właściciela nieruchomości ograniczać w jego

uprawnieniach zawartych w Konstytucji i rozwiniętych w art. 140 k.c., ponad to,

co przewiduje ustawa. Żaden przepis rangi ustawowej ani nie wyłącza uprawnienia

właściciela do dysponowania jego nieruchomością w zakresie obciążenia

jej prawem na rzecz innej osoby (ius disponendi), ani też nie nakłada na

niego obowiązku takiego obciążenia w postaci ustanowienia ograniczonego

prawa rzeczowego (służebności gruntowej). Na straży praw właściciela

stoją roszczenia petytoryjne, których uzupełnieniem są roszczenia przewidziane

w art. 224 - 230 k.c., z których to w rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają art.

7

224 - 225 k.c. Przepisy te nie zostały wyłączone z posłużenia się nimi na skutek

wprowadzenia nowych norm prawnych o służebności przesyłu.

Nie zostały również wyłączone przepisy, dające możliwość zawarcia między

przedsiębiorstwem przesyłowym, a właścicielem nieruchomości umów innych niż

o ustanowienie służebności. Chodzi w szczególności o odpłatną umowę najmu

lub dzierżawy nieruchomości (części nieruchomości), jak też umowę o nieodpłatne

korzystanie z nieruchomości (jej części), oraz również o innego rodzaju umowę,

w tym umowę nienazwaną, w treści której, w granicach art. 3531

k.c. można

umówić się co do korzystnego w danej sytuacji dla stron sposobu rozliczenia

korzystania z nieruchomości, odmiennego od „odpowiedniego wynagrodzenia”.

Nie ma potrzeby, aby ze względu na pojawienie się służebności przesyłu

ograniczać zainteresowane podmioty w takim ułożeniu ich stosunków prawnych,

które uznają za odpowiedni dla siebie. Dopiero w razie niezawarcia umowy

ustanowienia służebności przesyłu lub innej umowy nazwanej albo wykroczenia

przy zawieraniu umowy poza granice określone w art. 3531

k.c., a także wtedy,

gdy między stronami jest spór o prawo korzystania z nieruchomości przez

przedsiębiorstwo przesyłowe, pojawia się konieczność zastosowania art. 3051 –

3054

k.c., a rozwiązaniem sporu staje się ustanowienie na drodze sądowej

służebności przesyłu z przewidzeniem odpowiedniego wynagrodzenia.

Co do zasady ma więc rację strona powodowa, żądając wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie przez przedsiębiorstwo przesyłowe z należącej do niej

części nieruchomości, podając za podstawę art. 224 - 225 w związku z art. 230 i art.

252 § 2 k.c. (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2013 r., III CZP 36/13,

OSNC 2014, nr 3, poz. 24). Przepisy te stanowią też o zakresie dochodzonego

roszczenia i nie jest to „odpowiednie wynagrodzenie”, o którym mowa w art. 3052

§ 1 i 2 k.c. Właściciel może kierować roszczenie na podstawie art. 224 - 225

w związku z art. 230 i art. 252 § 2 k.c. tylko za okres przeszły korzystania z jego

nieruchomości, a więc w wypadku niniejszej sprawy za korzystanie także po

3 sierpnia 2008 r. aż do wytoczenia powództwa.

Jednakże żądanie wynagrodzenia na przyszłość jest możliwe przez

właściciela nieruchomości, z której korzysta przedsiębiorstwo przesyłowe wyłącznie

8

po uprzednim ustanowieniu służebności przesyłu na podstawie art. 3052

§ 2 k.c.

Dotyczy to zarówno linii przesyłowych już istniejących, niezależnie od tego, kiedy

zostały przeprowadzone, jak i zamiarów przeprowadzenia takich linii w przyszłości.

Wyjątek od tej reguły stanowi, jak była o tym wcześniej mowa, zawarcie umowy

innego rodzaju, niż o ustanowienie służebności przesyłu między przedsiębiorstwem

przesyłowym a właścicielem nieruchomości (por. jednak wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 20 sierpnia 2009 r., II CSK 137/09, niepubl. i postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 października 2010 r., III CZP 66/10, niepubl.).

Przeprowadzona analiza prawna nie oznacza, że skarżącym

w rozpoznawanej sprawie należy się dochodzona przez nich kwota wynagrodzenia,

poza tą, która została uznana przez stronę pozwaną i co do której zaskarżone

orzeczenie jest oczywiście błędne. Chodzi o kwotę 3.228 złotych, której zasądzenia

nie kwestionowała pozwana Spółka w apelacji, zmniejszając o nią wartość

przedmiotu sporu. Odnośnie do tej kwoty Sąd Okręgowy wyszedł poza granice

apelacji, należało zatem w zakresie oddalenia powództwa dotyczącego tej kwoty

uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie. Co do zasądzenia kwoty 3.228

złotych na rzecz powodów wyrok Sądu pierwszej instancji się uprawomocnił.

W odniesieniu do pozostałej żądanej kwoty należało zaskarżony wyrok uchylić

i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. W sprawie zostało ustalone, że ze

względu na linię przesyłu ciepła pod gruntem nabytym przez powodów, o czym nie

poinformowała ich przed zawarciem umowy gmina sprzedająca grunt, obniżono

o 1/3 cenę tego gruntu, z zastosowaniem przepisów o rękojmi za wady rzeczy

sprzedanej. Wymaga zatem zbadania, czy wobec zrealizowania uprawnień

z rękojmi i znacznego obniżenia przez zbywcę ceny za grunt nabyty przez

powodów, nie stanowiło to wystarczającej rekompensaty, obejmującej sobą także

wynagrodzenie lub część wynagrodzenia za korzystanie z tego gruntu przez

pozwany Zakład. Nie chodzi przy tym o wynagrodzenie za przyszłe korzystanie z

tego gruntu, gdyż to wymagałoby ustanowienia służebności przesyłu, lecz za

ograniczenie wykonywania prawa własności części nabytej nieruchomości.

Mogłoby to mieć miejsce w razie przedsiębiorstwa przesyłowego, będącego

komunalną osobą prawną, utworzoną przez gminę i zachowującą ogół udziałów w

tym przedsiębiorstwie, będącą jednocześnie zbywcą nieruchomości, na której jest

9

posadowiona linia przesyłowa. Mogłoby wówczas zachodzić, co podniosła strona

pozwana do podwójnego płacenia z tego samego tytułu i podwójnego zatem

świadczenia na rzecz powodów, chociaż przez odrębne prawnie podmioty (zob.

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2011 r., II CSK

681/10, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2012 r., II

CSK 401/11, niepubl.).

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 39819

k.p.c. Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania na

podstawie art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.