I CSK 592/13

Sygn. akt I CSK 592/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko W. F.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 11 marca 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Rejonowego w G. (pkt I) poprzez

uchylenie wyroku zaocznego w zakresie orzeczenia

o zobowiązaniu pozwanego do złożenia oświadczenia woli

i rozstrzygnięcia o kosztach (pkt I i III wyroku zaocznego

z dnia 16 kwietnia 2009 r.) oraz w części orzekającej

o kosztach procesu i kosztach pomocy prawnej (pkt III i IV)

i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

2

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w W.,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

3

UZASADNIENIE

Powódka J. S. wniosła o zobowiązanie pozwanego W. F. do złożenia

oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu na nią udziału we własności

nieruchomości położonej w P. w związku z odwołaniem darowizny tego udziału z

powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Powódka powołała się na naganne

zachowanie pozwanego polegające na nadużywaniu alkoholu, agresji, znęcaniu się

fizycznym i psychicznym nad rodziną, kradzieży pieniędzy ze wspólnego konta

pozwanego i jego żony oraz usiłowaniu zabójstwa żony, będącej córką powódki.

Wyrokiem zaocznym z dnia 16 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w G. uwzględnił

powództwo oraz zobowiązał pozwanego do wydania powódce nieruchomości z dniem

zawarcia umowy przeniesienia własności. Po rozpoznaniu sprawy na skutek

sprzeciwu pozwanego wyrok zaoczny został utrzymany w mocy orzeczeniem Sądu

Rejonowego z dnia 16 listopada 2011 r., od którego wniósł apelację. Sąd Okręgowy

w W. wyrokiem z dnia 11 marca 2013 r. apelację tę uwzględnił - zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w ten sposób, że uchylił wyrok zaoczny i oddalił powództwo, oddalił

apelację pozwanego w pozostałej części oraz orzekł o kosztach postępowania.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły ustalenia zgodnie z którymi powódka

umową darowizny z 8 października 1985 r. darowała córce i zięciowi – B. i W.

małżonkom F. do wspólności majątkowej małżeńskiej część swojego udziału w prawie

wieczystego użytkowania nieruchomości położonej w P. przy ul. S. 28, wynoszącą 1/4

wraz z tożsamym udziałem we własności znajdujących się na tej działce zabudowań.

Prawo użytkowania wieczystego zostało w 1998 r. przekształcone w prawo własności.

Do 1991 r. małżonkowie F. wybudowali na tej nieruchomości dom, w którym

zamieszkali z dwiema córkami. W drugim budynku na tej samej działce mieszkała

powódka.

Począwszy od 2000 r. pozwany zaczął systematycznie nadużywać alkoholu,

stał się agresywny, wszczynał awantury o błahe rzeczy, zaniedbywał obowiązki

domowe, w tym opiekę nad swoja matką. Jego postępowanie w stosunku do żony

i córek w okresie między czerwcem a grudniem 2006 r. zakwalifikowane zostało

4

przez sąd karny jako znęcanie. Pozwany popadł w konflikt również z powódką, której

przestał pomagać i do której zwracał się w ordynarny sposób, gdy stawała w obronie

córki i wnuczek. W rezultacie powódka bała się odwiedzać córkę i wnuczki. Kulminacją

negatywnych zachowań pozwanego było przywłaszczenie przez niego w dniu

9 grudnia 2006 r. pieniędzy zgromadzonych na wspólnym koncie bankowym jego

i jego żony w kwocie 225 551,97 zł oraz spowodowanie w warunkach ograniczonej

poczytalności w dniu 22 lipca 2007 r. w zamiarze ewentualnym ciężkiego

uszczerbku na zdrowiu B. F., poprzez ugodzenie jej nożem w lewą okolicę lędźwiową,

którego skutkiem była rana kłuta okolicy lędźwiowej drążąca do lewej nerki z

krwawieniem okołonerkowym i masywnym krwotokiem lewej nerki, stanowiąca

chorobę zagrażającą życiu i stanowiąca przyczynę operacyjnego usunięcia nerki.

Postępowanie pozwanego w stosunku do córki i wnuczek powódki, a przede

wszystkim zdarzenie z 22 lipca 2007 r. skłoniło powódkę do złożenia pozwanemu

w dniu 28 stycznia 2008 r. oświadczenia o odwołaniu darowizny i wezwania go do

powrotnego przeniesienia na powódkę przypadającego mu udziału

w nieruchomości przy ul. S. 28. Sąd Rejonowy uznał, że darowizna może być

odwołana nie tylko wtedy, gdy akty niewdzięczności skierowane są bezpośrednio

przeciwko darczyńcy, ale także wówczas gdy skierowane są przeciwko bliskim

darczyńcy i w ten sposób dotykają go pośrednio.

Sąd Okręgowy stanął natomiast na stanowisku, że zgodnie z brzmieniem

art. 898 § 1 k.c. rażącą niewdzięczność stanowić może tylko takie zachowanie

obdarowanego, które jest skierowane przeciwko darczyńcy, przepis ten mówi bowiem

o rażącej niewdzięczności względem darczyńcy. Takiej niewdzięczności nie stanowią

zwykle działania skierowane przeciwko osobie trzeciej, chyba że podjęte zostały

z zamiarem pokrzywdzenia darczyńcy. Rozwiązanie ustawowe opiera się na

założeniu, że obdarowany powinien zachować wdzięczności w stosunku do

donatora. Zdaniem Sądu z samej natury niewdzięczności wynika jej kierunkowy

charakter, wymierzony w darczyńcę. Zamiaru pokrzywdzenia powódki Sąd

odwoławczy nie dopatrzył się w ugodzeniu przez powoda nożem jej córki.

Sąd Okręgowy wskazał też kolejną przyczynę uniemożliwiającą, jego

zdaniem, uwzględnienie powództwa – zwrócił uwagę, że przedmiotem darowizny

5

było prawo do niezabudowanej nieruchomości, na której małżonkowie F. zbudowali

następnie dom, wobec czego - w świetle art. 408 § 3 k.c. - powódce nie służyłoby

roszczenie o zwrot korzyści w naturze (z uwzględnieniem przekształcenia

użytkowania wieczystego w prawo własności), a jedynie ewentualne roszczenie

o zwrot równowartości tej korzyści.

Sąd Okręgowy stwierdził ponadto, że orzeczenie sądu pierwszej instancji

wykroczyło ponad żądanie pozwu, nakazuje bowiem pozwanemu wydanie

nieruchomości powódce, czego powódka się nie domagała.

Od wyroku Sądu drugiej instancji skargę kasacyjną wniosła powódka, wyrok ten

zaskarżając w części, tj. w zakresie, w jakim zmieniony został wyrok Sądu Rejonowego

(pkt I) i w części orzekającej o kosztach procesu (pkt IV). W skardze opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c. zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., a także

niewłaściwą wykładnię i zastosowanie art. 898 § 1 k.c., art. 898 § 2 zd. 1 k.c. w zw.

z art. 405 k.c., art. 898 § 2 zd. 1 k.c. w zw. z art. 408 § 3 k.c. Na tej podstawie wnosiła

o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w punkcie l i IV oraz przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania; ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego

w zaskarżonym zakresie i jego zmianę poprzez oddalenie apelacji i orzeczenie

o kosztach postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę pozwany wnosił o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie istotne znaczenie mają zagadnienia podniesione przez skarżącą

w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego. Procesowy zarzut uchybienia art.

328 § 2 k.p.c. nie tylko sformułowany został niewłaściwie, skoro nie zawiera odniesienia

do art. 391 § 1 k.p.c., włączającego ten przepis do odpowiedniego stosowania

w postępowaniu odwoławczym, ale jest także nieuzasadniony merytorycznie, skoro

treść uzasadnienia Sądu Okręgowego wyjaśnia sposób interpretacji pojęcia rażącej

niewdzięczności względem darczyńcy przyjęty przez ten Sąd. Skrótowo lecz

zrozumiale wskazuje też kierunek wykładni art. 408 § 3 k.c., który uznaje za przeszkodę

do skutecznego zgłoszenia powództwa o zwrot przedmiotu darowizny w naturze skoro

przedmiot ten został zmieniony przez dokonanie nakładów (zabudowy). Naruszenie art.

6

328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., które stanowiłoby podstawę uchylenia wyroku

w postępowaniu kasacyjnym polegać musi na uzasadnieniu orzeczenia w sposób

uniemożliwiający odczytanie przesłanek, jakimi kierował się sąd przy rozpoznaniu

sprawy. Nie chodzi więc o prawidłowość przytoczonych w uzasadnieniu ustaleń

i rozważań, lecz o to, by treść uzasadnienia pozwalała zrozumieć, jaki stan faktyczny

i w jaki sposób został ustalony oraz jakie przepisy i dlaczego zostały do tego stanu

faktycznego zastosowane. W uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji musi się także

znaleźć odniesienie do zarzutów podniesionych w apelacji. Te elementy znajdują się

w uzasadnieniu Sądu Okręgowego, co przesądza o bezzasadności zarzutu naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. (w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.). O tym, że uzasadnienie dostatecznie

wyjaśniło jakie przepisy i jak rozumiane zastosował Sąd Okręgowy świadczy też

zawarty w skardze kasacyjnej wywód powódki, wskazujący na nieprawidłową

wykładnię tych przepisów.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej powódka kwestionuje przyjętą przez

Sąd Okręgowy wykładnię art. 898 § 1 k.p.c. opartą na założeniu, że zachowanie

obdarowanego w stosunku do osób bliskich darczyńcy tylko wtedy może być uznane

za rażącą niewdzięczność względem darczyńcy, kiedy podejmowane jest przeciwko

takiej osobie w celu dokuczenia w ten sposób darczyńcy. Taki kierunek wykładni,

zakładający konieczność zamierzonego wykorzystania osoby trzeciej jako środka do

zadania bólu darczyńcy, jak słusznie zarzuca skarżąca, nie jest prawidłowy. Użyta w art.

898 § 1 k.c. klauzula generalna „rażącej niewdzięczności obdarowanego względem

darczyńcy” opiera się na ukształtowanej od wieków, akceptowanej w nauce

i uznawanej w orzecznictwie zasadzie, że wprawdzie darowizna jest umową

nieodpłatną, jednak okazana przez darczyńcę hojność nakłada na obdarowanego

obowiązki natury etycznej, darczyńca ma prawo oczekiwać od niego wdzięczności.

Wdzięczność zaś oznacza nakaz postępowania względem darczyńcy w sposób

nacechowany życzliwością i dbałością o jego dobrostan. Etyczny nakaz wdzięczności

wobec darczyńcy pośrednio obejmuje więc także ochroną osoby mu bliskie, z którymi

jest emocjonalnie związany i których krzywda sprawiłaby mu ból. Niewdzięczność, jako

przeciwieństwo wdzięczności oznacza postępowanie nie liczące się z odczuciami,

potrzebami i dobrem darczyńcy, które może mu przyczynić negatywnych odczuć

i obiektywnych szkód. Sankcjonowany prawnie poziom niewdzięczności -

7

niewdzięczność rażącą, uprawniającą do odwołania wcześniejszego rozporządzenia

majątkowego, rozumieć należy w powiązaniu z etycznym charakterem obowiązku

wdzięczności, jako podejmowanie nacechowanych złą wolą i nie znajdujących

usprawiedliwienia w okolicznościach działań, które w sposób oczywisty muszą być

boleśnie odczute przez darczyńcę. Rażąca niewdzięczność może więc również

przejawiać się w działaniu wymierzonym przeciwko osobom, z którymi darczyńca jest

związany. Nie muszą to jednak być, jak uznał Sąd drugiej instancji, zachowania,

w których osoba bliska darczyńcy jest wykorzystana przedmiotowo, jako cel pośredni,

którego krzywda ma przysporzyć cierpień darczyńcy i to stanowi zamiar obdarowanego.

Rażącą niewdzięczność może stanowić także zachowanie wymierzone w osobę

najbliższą darczyńcy, nie podjęte wprawdzie z myślą o samym darczyńcy, lecz

obiektywnie naganne i z racji swojego charakteru w sposób oczywisty uderzające

w jego dobra i emocje, z czym obdarowany musiał się co najmniej godzić. Takim

działaniem jest z pewnością umyślne przestępstwo przeciwko zdrowiu dziecka

darczyńcy, którego dokonanie spowodowało poważne, nieodwracalne szkody na

zdrowiu i zagrażało życiu ofiary. Wbrew stanowisku Sądu odwoławczego,

w orzecznictwie podkreśla się konieczność indywidualizacji ocen, dokonywanych

każdorazowo z uwzględnieniem konkretnych okoliczności danej sprawy (por. wyroki

Sadu Najwyższego z dnia 5 października 2000 r., II CKN 280/00, nie publ., z dnia

4 lutego 2005 r., I CK 571/04, nie publ.), zaś dopuszczalność uznania za rażącą

niewdzięczność postępowania obdarowanego w stosunku do osoby trzeciej wiąże się

z tym, aby działania te dotykały również darczyńcę, a nie z tym, by były kierowane

przeciwko osobie trzeciej z myślą o pognębieniu w ten sposób darczyńcy (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1998 r., II CKN 688/97, nie publ., z dnia 2 grudnia

2005 r., II CK 265/05, Biul. SN 2006/3/11, i postanowienie z dnia 29 września 1969,

III CZP 63/69, nie publ.). Ze stanowiskiem tym należy się zgodzić. Ustawodawca

używając w art. 898 § 1 k.c. niezdefiniowanego precyzyjnie pojęcia rażącej

niewdzięczności względem darczyńcy celowo zrezygnował ze wskazówek, jakie

zawierał choćby poprzednio normujący tę kwestię art. 366 k.c., by umożliwić objęcie

ochroną darczyńcy w tych wszystkich wypadkach, kiedy obiektywnie i zarazem

subiektywnie oceniane naganne zachowanie obdarowanego budzi ostry sprzeciw, jako

tak dalece niewłaściwe i przykre dla darczyńcy, że kłóciłoby się z elementarnym

8

poczuciem przyzwoitości odmówienie darczyńcy prawa unicestwienia skutków

darowizny.

Zarzut błędnej wykładni art. 898 § 1 k.c. należało więc uznać za uzasadniony.

Skarżąca podważa także prawidłowość wykładni art. 898 § 2 zd.1 k.c. w zw.

z art. 405 k.c. oraz z zw. z art. 408 § 3 k.c., a także zastosowania art. 898 § 2 zd. 1

w zw. z art. 408 § 3 k.c., które doprowadziły Sąd Okręgowy do konkluzji, że fakt

zabudowania części nieruchomości przez obdarowanych powoduje, iż skarżąca

domagać się może od pozwanego jedynie zwrotu równowartości dokonanej na jego

rzecz darowizny, natomiast nie jest uprawniona do żądania zwrotu darowizny w naturze.

Wskazywany przez Sąd odwoławczy art. 898 § 2 zd. 1 k.c. wyjaśnia, że zwrot

przedmiotu darowizny następuje stosownie do przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu, co oznacza, że podstawową formą, w jakiej obdarowany powinien

zaspokoić darczyńcę jest wydanie otrzymanej korzyści w naturze. Dopiero gdyby to nie

było możliwe, ciąży na nim obowiązek zwrotu wartości wzbogacenia. Postanowieniem

szczególnym w stosunku do wskazanych zasad ogólnych jest przewidziana w art. 408

§ 3 k.c. możliwość orzeczenia o zamianie obowiązku wydania korzyści w naturze na

zwrot wartości tej korzyści w pieniądzu wówczas, kiedy żądający wydania korzyści jest

zobowiązany do zwrotu bezpodstawnie wzbogaconemu poczynionych przez niego

nakładów. Sąd Okręgowy zinterpretował ten przepis jako wyłączający możliwość

żądania zwrotu korzyści w naturze wówczas, kiedy wzbogacony poczynił na tę korzyść

nakłady i uznał, że w takim wypadku przedmiotem powództwa musi być kwota

pieniężna, wobec czego niezgłoszenie takiego żądania przez powódkę prowadzić musi

do oddalenia powództwa. Skarżąca natomiast, powołując się na uchwalę Sądu

Najwyższego z dnia 21 grudnia 1973 r. (III CZP 80/73, OSNCP 1974/10/166),

argumentuje, że w takim wypadku sąd uprawniony i zobowiązany jest do zasądzenia

stosownej sumy pieniężnej także w wypadku, kiedy powództwo dotyczy zwrotu

przedmiotu wzbogacenia w naturze i nie jest konieczna zmiana powództwa. Obydwa

stanowiska nie są uzasadnione. Przewidziana w art. 408 § 3 k.c. możliwość przejścia

na rozliczenie pieniężne i pozostawienia przedmiotu bezpodstawnego wzbogacenia

w rękach wzbogaconego nie jest automatyczną konsekwencją ustalenia,

że wzbogacony poczynił nakłady na przedmiot wzbogacenia. Konieczne jest ponadto

9

stwierdzenie, że żądający zwrotu korzyści jest zobowiązany do zwrotu tych nakładów,

a ponadto zgłoszenie żądania zastosowania przewidzianego w tym przepisie

rozliczenia przez jedną ze stron. Zainteresowany formułą rozliczenia wartości

wzbogacenia może być niekiedy żądający zwrotu przedmiotu wzbogacenia powód

(który nie potrzebuje zmienionego w wyniku nakładów przedmiotu i nie chce zwracać

wartości tych nakładów), ale także do takiego rozwiązania może dążyć pozwany,

przeciwko któremu kierowane jest powództwo mające na celu odzyskanie przedmiotu

wzbogacenia (np. z powodu świadomości, że stan majątkowy powoda nie pozwoli ma

na odzyskanie nakładów). Nie jest więc tak, że orzeczenie wywiedzione z art. 408 § 3

k.c. wymaga sformułowania powództwa o zapłatę, rozstrzygnięcie takie może bowiem

zapaść także wówczas, kiedy zażąda go pozwany, sprzeciwiający się uwzględnieniu

powództwa zmierzającego do odzyskania przysporzenia w naturze. Zagadnienia

procesowe wiążące się z art. 408 § 3 k.c. zasygnalizowane zostały już w uchwale, na

którą powołuje się skarżąca. Sąd Najwyższy zaznaczył w jej treści, że art. 408 § 3 k.c.

nie może zostać zastosowany, jeśli darczyńca uprawniony do żądania zwrotu

przedmiotu darowizny wyraźnie zastrzeże, że nie chce korzystać z możliwości

przewidzianej w tym przepisie. Pogląd ten został rozwinięty w uzasadnieniu wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1987 r. (III CRN 152/87, OSNC 1988/12/178),

w którym wyjaśniono, że z uwagi na obowiązującą w procesie cywilnym zasadę

dyspozycyjności orzekanie z urzędu wynikać musi z konkretnego przepisu prawa.

Przepisem takim nie jest art. 408 § 3 k.c., który nie wprowadza powinności ani

konieczności orzeczenia przez sąd według przewidzianych w nim zasad.

Konieczne jest więc zgłoszenie stosownego żądania przez powoda lub podniesienie

zarzutu prawa materialnego dotyczącego nakładów przez pozwanego.

W braku tego rodzaju żądań sąd orzeka o zwrocie wzbogacenia według

ogólnej zasady przewidzianej w art. 405 k.c. W niniejszej sprawie strony nie podnosiły,

że zachodzą podstawy do zastosowania art. 408 § 3 w zw. z art. 898 § 2 k.c.

Pozwany nie zgłosił zarzutu z tytułu nakładów, z ustaleń Sądu nie wynika zaś nawet,

aby pozwanemu takie roszczenie przysługiwało. Nakład, którym jest zbudowany na

nieruchomości dom mieszkalny, dokonany został w czasie trwania związku

małżeńskiego. Roszczenie to wchodziłoby najpewniej do majątku wspólnego i – wobec

10

orzeczonego rozwodu pozwanego i jego żony – nie ma pewności, że w ramach

podziału majątku przypadłoby pozwanemu.

W konsekwencji zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały się

częściowo uzasadnione, co powodowało konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku

w zakresie rozstrzygnięcia o żądaniu złożenia przez pozwanego oświadczenia

o zwrotnym przeniesieniu na powódkę udziału w nieruchomości i przekazania sprawy

w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu (art. 39815

§ 1

k.p.c.). Uzasadnione było natomiast stanowisko Sądu Okręgowego o potrzebie

uchylenia wyroku co do orzeczenia o obowiązku wydania nieruchomości przez

pozwanego, skoro takie zadanie nie było przez powódkę zgłaszane, w tym więc

zakresie skarga kasacyjne podlegała oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 39821

w zw. z art. 391 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c.