II UK 554/13

Sygn. akt II UK 554/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

SSN Maciej Pacuda (uzasadnienie)

w sprawie z wniosku O. B. Sp. z o.o. w G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z.

z udziałem zainteresowanych D. W. i innych, o podstawę wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 listopada 2012 r., .

1. uchyla zaskarżony wyrok w odniesieniu do

zainteresowanych P. W., G. B., K. N., S. K. i A. W. w części

dotyczącej wliczenia do podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne "premii lojalnościowych" i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego,

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Z. decyzjami z dnia: 27 maja

2010 r., 28 maja 2010 r., 31 maja 2010 r., 1 czerwca 2010 r., 2 czerwca 2010 r., 4

czerwca 2010 r., 7 czerwca 2010 r., 8 czerwca 2010 r., 25 czerwca 2010 r., 28

czerwca 2010 r. oraz 29 czerwca 2010 r. stwierdził, że podstawę wymiaru składek

na ubezpieczenia społeczne za D. W., i innych stanowi niewykazany w

deklaracjach przez płatnika składek O. B. Sp. z o.o. z siedzibą w G. przychód za

okresy i w wysokościach szczegółowo wymienionych w tych decyzjach.

Organ rentowy przyjął, że podstawy wymiaru składek nie stanowi jedynie

część wynagrodzenia w wysokości odpowiadającej równowartości diety

przysługującej z tytułu podróży służbowych poza granicami kraju, za każdy dzień

pobytu, określonej w przepisach w sprawie wysokości oraz warunków ustalania

należności przysługujących pracownikowi poza granicami kraju, z tym

zastrzeżeniem, że tak ustalony miesięczny przychód stanowiący podstawę wymiaru

składek nie może być niższy od kwoty przeciętnego wynagrodzenia. Ponadto do

podstawy wymiaru składek doliczono kwoty wypłacone z tytułu „premii za

lojalność”, ponieważ świadczenie pieniężne nazwane „premią za lojalność” nie

zostało wyłączone rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18

grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Płatnik składek O. B. Sp. z o.o. z siedzibą w G. złożył odwołania od wyżej

opisanych decyzji, wnosząc o uchylenie tych decyzji w całości.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Z. wyrokiem z

dnia 24 stycznia 2012 r. zmienił zaskarżone decyzje w ten sposób, że ustalił, iż

kwoty wypłacone przez odwołującą się Spółkę zainteresowanym pracownikom jako

diety z tytułu podróży służbowych (w wysokościach szczegółowo wskazanych w

wyroku) nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

(punkt 1), kwoty wypłacone zainteresowanym z tytułu tzw. „premii lojalnościowej” w

wysokościach szczegółowo określonych w zaskarżonych decyzjach nie stanowią

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne (punkt 2), a w pozostałym

zakresie oddalił odwołanie (punkt 3), znosząc wzajemnie między stronami koszty

procesu (punkt 4).

3

Sąd Okręgowy ustalił, że O. B. Sp. z o.o. z siedzibą w G. prowadzi

działalność gospodarczą w zakresie produkcji materiałów budowlanych i usług

budowlanych. Obecnie zatrudnia około 200 pracowników, którzy pracują zarówno w

kraju jak i za granicą.

Co do zasady umowy o pracę z pracownikami zawierane były na czas

określony z możliwością ich dwutygodniowego wypowiedzenia. Jako stanowisko

pracy wskazywano: pracownik budowlany, a jako miejsce pracy: G. Wynagrodzenie

określano jako minimalne, jednocześnie w każdej z umów zawarty był zapis: „w

przypadku oddelegowania do pracy do Belgii - wynagrodzenie według prawa

belgijskiego”.

Płatnik składek wypłacał pracownikom oddelegowanym do pracy za granicą

kwoty tytułem zwrotu kosztów podróży służbowej na podstawie rozliczanych

poleceń wyjazdu służbowego. Ponadto płatnik składek wypłacał pracownikom

wysłanym do pracy na terenie Belgii tzw. „premię lojalnościową”. Premia ta

przysługiwała za lojalność pracy w sektorze budownictwa, w związku z trudnymi

warunkami pracy.

Obowiązkiem płatnika składek była wpłata kwoty stanowiącej 9%

wynagrodzenia do urzędu belgijskiego, który rozsyłał ją po roku czasu do

zatrudnionych pracowników. Z uwagi na błędy w nazwiskach, adresach i numerach

kont połowa pracowników nie otrzymała pieniędzy. Z tego względu płatnik składek

O. B. Sp. z o.o. uzyskała zwolnienie z płatności świadczenia na rzecz Biura

Pracodawców ds. Organizacji i Kontroli (EOOC). Zwolnienie zostało udzielone na

podstawie umowy z E., według postanowień której spółka była zobowiązana do

wypłacenia świadczenia w wysokości 9% bezpośrednio pracownikom.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, odwołanie płatnika składek O. B. Sp. z

o.o. z siedzibą w G. okazało się częściowo zasadne. Sąd ten doszedł do

przekonania, iż w sprawie należało m.in. rozstrzygnąć, czy po stronie pracowników

w związku z dokonanymi na ich rzecz wypłatami tytułem zwrotu kosztów podróży

służbowej w określonych latach powstał przychód, nawet jeśli w latach kolejnych

pracownicy ci dokonywali zwrotu otrzymanych z tego tytułu kwot. Sąd pierwszej

instancji powołał się w tym zakresie na art. 18 ust. 1 ustawy z 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 2 ust. 1 pkt 15 i 16, rozporządzenia

4

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania postawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, a także na art. 10 ust. 1 pkt 1, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Zauważył ponadto, że

odwołująca się ostatecznie przyznała, iż na skutek błędnych interpretacji przepisów

dochodziło do nieprawidłowego wypłacania pracownikom oddelegowanym do pracy

za granicą kwot tytułem zwrotu kosztów podróży służbowej na podstawie

rozliczenia poleceń wyjazdu służbowego i decyzją zarządu Spółki anulowano - jako

niezgodne z prawem - polecenia wyjazdu służbowego wystawiane pracownikom

wysłanym do Belgii, gdzie było przecież ich stałe miejsce pracy. W sprawie nie było

też sporu, że płatnik składek wypłacił zainteresowanym pracownikom określone

kwoty tytułem zwrotu kosztów podróży służbowej oraz okolicznością przyznaną

ostatecznie przez pozwanego było, iż w konsekwencji zainteresowani P. W., P. W.,

M. W., M. W., G. B., K. N., S. K., A. W. zwrócili płatnikowi składek nienależnie

wypłacane na ich rzecz diety. Pozostali zainteresowani są natomiast wzywani do

ich wpłaty.

Zdaniem Sądu Okręgowego, mając na uwadze art. 10 ust. 1 pkt 1 i art. 12

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, nie

ulega wątpliwości, że po stronie zainteresowanych, którzy tych nienależnych

świadczeń nie zwrócili, powstało określone przysporzenie i tym samym odwołania

płatnika składek w tym zakresie należało oddalić.

Inaczej należało zaś oceniać sytuację, kiedy pracownik zwrócił w całości lub

w części dokonaną na jego rzecz z tego tytułu wypłatę jako nienależną. W tej

sytuacji, w ocenie Sądu pierwszej instancji, nie powinny stanowić podstawy

wymiaru składek środki pieniężne niepodjęte lub zwrócone, gdyż pracownikowi

wówczas nie można przypisać żadnego trwałego przysporzenia majątkowego lub

innego przychodu, który może stanowić podstawę wymiaru składek.

Sąd pierwszej instancji przyznał, że przepisy nie uzależniają uznania, iż

nastąpiło przysporzenie czy przychód od tego, czy są one trwałe czy też nie.

Jednakże, w ocenie tego Sądu, niecelowe byłoby - w sytuacji, kiedy organ rentowy

nie wyegzekwował jeszcze składki od danego przychodu, a przychód ten został

zwrócony jako nienależny - nieuwzględnienie tego zwrotu w postępowaniu

5

odwoławczym i odsyłanie odwołującą się do składania korekty w deklaracjach, w

celu zwrotu zapłaconej składki od wypłaty, którą odwołującej się zwrócono.

Rozważając kwestię tzw. „premii za lojalność” Sąd Okręgowy podniósł z

kolei, że - jak wyjaśnił płatnik składek w odwołaniach i czego pozwany nie

kwestionował - przy belgijskiej Konfederacji Budownictwa działa fundusz, który za

pośrednictwem kasy Office Patronal d'Organisation et de Contróle des Regimes de

Securite d'Existance (skrót francuski OPOC, skrót niderlandzki PDOK) pobiera od

wszystkich przedsiębiorców budowlanych na terenie Belgii składki od wynagrodzeń

(9,12%) na rzecz rocznych premii wypłacanych pracownikom za lojalną pracę w

sektorze budownictwa. System ten obowiązuje również zagraniczne firmy

budowlane, świadczące usługi w Belgii.

Kwota 9,12 % może być płacona przez firmy zagraniczne działające w Belgii

bezpośrednio pracownikom, o ile będzie w tej kwestii podpisane porozumienie

pomiędzy Konfederacją Budownictwa a firmą działającą na terenie Belgii. Takie

porozumienie zostało podpisane przez płatnika składek O. B. Sp. z o.o.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w istocie bon lojalnościowy, jak wynika

z przedłożonych przez odwołującą się dokumentów oraz jej zeznań jest dodatkiem,

który Fundusz Społeczny Pracowników Branży Budowlanej przyznaje

wyspecjalizowanym pracownikom budowlanym. Dodatek polega na wypłacie

rocznej premii pracownikom, którzy w ciągu roku zatrudnienia pracowali w jednej

lub wielu firmach budowlanych. Premia stanowi wynagrodzenie dla pracownika za

jego lojalność wobec sektora budowlanego. Dodatek zostaje najpierw przyznany

przez Fundusz Społeczny, a pracodawca opłaca składkę na finansowanie tego

dodatku.

W świetle powyższego Sąd Okręgowy przyjął, że świadczenie w postaci

„premii lojalnościowej” nie było świadczeniem wypłacanym z definicji przez

pracodawcę pracownikowi, lecz wpłacane do stosownej instytucji belgijskiej

zgodnie z obowiązującymi w Belgii przepisami i jako takie nie stanowiło przychodu

pracownika uzasadniającego odprowadzenie od tej należności składek na

ubezpieczenia. To, że z przyczyn technicznych dystrybucją tej należności - za

zgodą instytucji belgijskiej - zajęła się odwołująca się, nie może, w ocenie Sądu

pierwszej instancji, powodować, że wypłaty te należy traktować jako podlegające

6

składkom na ubezpieczenia społeczne. Nie były to bowiem wypłaty dokonywane

przez pracodawcę w ramach umówionego wynagrodzenia za pracę czy szerzej - w

ramach świadczeń ze stosunku pracy. Pracodawca działał tu jedynie jako

upoważniony przez właściwy urząd dystrybutor środków, które od niego winna

otrzymać instytucja belgijska i sama dalej je rozdzielać pracownikom branży

budowlanej. Tak natomiast wypłacane świadczenie nie może być traktowane jako

przychód ze stosunku pracy, albowiem to nie pracodawca je przyznał i wypłacił z

własnych środków, lecz jedynie dokonał tego w imieniu innej instytucji i de facto - z

należnych jej środków.

Zdaniem Sądu Okręgowego, odwołania płatnika składek w pozostałej części,

z przyczyn omówionych powyżej, należało natomiast oddalić.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 20

listopada 2012 roku oddalił apelacje wniesione od opisanego wyżej wyroku Sądu

pierwszej instancji przez organ rentowy (dotyczyła ona punktu I, II i IV wyroku) oraz

przez odwołującą się Spółkę (dotyczyła ona punktu III wyroku).

Sąd Apelacyjny podkreślił, że istota sporu w analizowanej sprawie

sprowadzała się do rozstrzygnięcia dwóch spornych kwestii, tj. (-) czy wypłaty z

tytułu zwrotu kosztów podróży służbowych w określonych latach na rzecz

pracowników odwołującej się O. B. Sp. z o.o. uznać należy za przychód, pomimo

ich późniejszego zwrotu na konto spółki? oraz (-) czy tzw. „premie lojalnościowe”

wypłacane pracownikom odwołującej się O. B. Sp. z o.o. zgodnie z prawem

belgijskim stanowią podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

według prawa polskiego?

Zdaniem Sądu drugiej instancji, z uwagi na to, iż analizowana sprawa ma

charakter transgraniczny - pracownicy polscy wykonywali pracę na terytorium

Belgii, zaś zarówno Polska jak i Belgia są członkami w Unii Europejskiej - w ramach

rozważania spornych w niniejszym postępowaniu kwestii niezbędna była analiza

powyższych problemów na gruncie prawa wspólnotowego.

Sąd odwoławczy - przywołując treść art. 13 ust. 1 i 2 lit. a) oraz art. 14 ust. 1

lit. a) pkt I i II obowiązującego do dnia 30 kwietnia 2010 r. rozporządzenia Rady

(EWG) Nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących

7

działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających

się w obrębie Wspólnoty (Dz.Urz.WE L 149 z dnia 05 lipca 1971 r., s. 2 i nast. ze

zm., dalej: „rozporządzenie Rady”), art. 13 ust. 1 rozporządzenia Rady (EWG) nr

574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr

1408/71 i decyzję nr 202 z dnia 17 marca 2005 r. w sprawie wzorów formularzy

niezbędnych do stosowania rozporządzeń Rady (EWG) nr 1408/71 i nr 574/72 -

wskazał, że płatnik uzyskał w odniesieniu do wszystkich pracowników

zaświadczenia potwierdzające właściwość prawa polskiego do zobowiązań

wynikających z umów o pracę pracowników objętych spornymi decyzjami organu

rentowego. Sytuację ubezpieczeniową pracowników regulowały zatem polskie

przepisy prawa ubezpieczeń społecznych, mimo iż praca wykonywana była na

terytorium Belgii, co oznaczało, że składki na ubezpieczenia społeczne należało

opłacać w Polsce, a podstawę ich wymiaru ustalać według polskich przepisów. W

dalszej kolejności, powołując się na art. 18 ust. 1 i art. 4 pkt 9 ustawy systemowej

oraz art. 10 ust. 1 pkt 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób

fizycznych, Sąd ten stwierdził, że za przychód w znaczeniu ekonomicznym uznaje

się wszelkie przysporzenia majątkowe o charakterze trwałym, powodujące wzrost

aktywów albo zmniejszenie pasywów, których rzeczywiste otrzymanie powoduje

obowiązek zapłaty podatku dochodowego. Zatem w zakresie nienależnych wypłat z

tytułu zwrotu kosztów podróży służbowych, które zostały zwrócone do kasy Spółki

przez jej pracowników, przysporzenia nie mają charakteru trwałego i nie mogą

stanowić podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. W ocenie Sądu

drugiej instancji, przyjęcie trafności poglądu, że skoro kwoty z tytułu zwrotu kosztów

podróży służbowych zostały wypłacone lub też uznano konto pracownika z tego

tytułu, to powstał przychód, od którego należy odprowadzić składki na

ubezpieczenia społeczne, nie uwzględniałoby ekonomicznego aspektu

przysporzenia na rzecz pracowników, które w chwili orzekania już nie istnieje.

Niecelowe byłoby zatem oskładkowanie zwróconych przez pracowników kwot z

tytułu zwrotu kosztów podróży służbowych, a następnie korekta dokumentów przez

płatnika.

Sąd Apelacyjny zważył ponadto, że wprawdzie odwołująca się Spółka

uzyskała w odniesieniu do wszystkich pracowników druki E – 101, potwierdzające

8

właściwość prawa polskiego, jednak podkreślił specyficzny charakter tzw. „premii

lojalnościowych”.

Dodał też, że analiza zakresu przedmiotowego rozporządzenia Rady (EWG)

Nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia

społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na

własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie

Wspólnoty (Dz.Urz.WE L 149 z 05.07.1971 r., s. 2 i n. ze zm.) określonego w

artykule 4 tego rozporządzenia prowadzi do wniosku, iż tzw. „premie lojalnościowe”

nie mieszczą się w zakresie przedmiotowym powołanego aktu. Nie należą bowiem

do działów zabezpieczenia społecznego określonych w pkt 1 artykułu 4, a nadto ich

charakter jest składkowy (pracodawca ma bowiem obowiązek z tego tytułu

odprowadzić składkę w wysokości 9,12% wynagrodzenia do belgijskiego funduszu

przy belgijskiej Konfederacji Budownictwa). Zatem nie ma podstaw do

zastosowania pkt 2a artykułu 4 cytowanego aktu. Jest to więc specjalne

świadczenie z belgijskiego sytemu prawnego, finansowane ze składek pobieranych

od wszystkich przedsiębiorców budowlanych, także zagranicznych, wykonujących

usługi na terenie Belgii, stanowiące wyraz uprzywilejowania pracowników

budowlanych ze względu na pracę w określonej grupie zawodowej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, oskładkowanie tzw. „premii lojalnościowych”

drugi raz w Polsce (pierwszy raz składka miała być opłacona przez pracodawcę do

belgijskiego funduszu w wysokości 9,12% wynagrodzenia) oznaczałoby naruszenie

zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu obywateli polskich wobec obywateli

belgijskich. Przysporzenie z tytułu premii lojalnościowych obywateli polskich

wykonujących pracę na terenie Belgii byłoby bowiem mniejsze niż przysporzenie

pracowników belgijskich z tego samego tytułu wykonujących pracę w sektorze

budownictwa.

Swobodny przepływ pracowników oznacza, że obywatele UE mają prawo do

takiego samego traktowania, jakie przysługuje obywatelom państwa przyjmującego

w zakresie dostępu do zatrudnienia, warunków pracy oraz wszelkich innych

przywilejów socjalnych i podatkowych, które mogą ułatwić integrację pracownika w

danym państwie.

9

Organ rentowy wniósł do Sądu Najwyższego skargę kasacyjną od wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 20 listopada 2012 r., zaskarżając ten wyrok w zakresie:

(-) punktu 1, którym oddalono apelację organu pozwanego od wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 24 stycznia 2012 r. dotyczącą zainteresowanych: P. W., G. B.,

K. N., S. K., A. W.; (-) punktu 2, którym obciążono organ pozwany kosztami

zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący organ rentowy zarzucił:

(-) niewłaściwą wykładnię oraz niezastosowanie art. 18 ust. 1 i art. 4 ust. 9

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 10 ust 1 pkt 1 i art. 11 ust 1, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych przez uznanie, iż przychód wypłacony

przez odwołującego pracownikom w ramach „podróży służbowych” nie stanowi

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, ponieważ nie miał on

charakteru trwałego, a zatem w sensie ekonomicznym nie można mówić o

przysporzeniu majątkowym, pomimo że pracownicy P. W., G. B., K. N., S. K., A. W.

w latach kalendarzowych 2007 i 2008 otrzymali od pracodawcy środki pieniężne -

zwrot kosztów podróży służbowych na podstawie poleceń wyjazdów służbowych.

Tym samym, w opinii organu rentowego, Sąd całkowicie pominął definicję

przychodu wyrażoną w art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych;

(-) naruszenie prawa materialnego, to jest art. 13 ust 1 - obowiązującego do

dnia 30 kwietnia 2010 r. rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz

do członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie Wspólnoty w związku z

art. 18 ust 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych w związku z art. 10 ust 1, art. 11 ust 1, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych przez ich niezastosowanie i

przez to przyjęcie, że przychód wypłacony przez odwołującą się pracownikom w

ramach „premii lojalnościowych” nie stanowi podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne,

10

(-) naruszenie prawa materialnego, to jest art. 4 i art. 13 ust 1, ust 2 lit a, art.

14 ust 1 lit a i b obowiązującego do dnia 30 kwietnia 2010 r. rozporządzenia Rady

(EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego dla pracowników najemnych, osób prowadzących

działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających

się w obrębie Wspólnoty w związku z art. 18 ust 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 10 ust 1, art. 11 ust

1, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych

przez ich niewłaściwą wykładnię i przez to przyjęcie, iż nie powinny stanowić

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Z uwagi na zaistniałe uchybienia organ rentowy wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie w zaskarżonej części wyroku

Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania lub o uchylenie

zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołań, a także

o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi organ rentowy, odnosząc się do wypłaconych „premii

lojalnościowych”, podniósł, że zgodnie z art. 13 ust 1 obowiązującego do dnia 30

kwietnia 2010 r. rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. w

sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego dla pracowników

najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz do członków

ich rodzin przemieszczających się w obrębie Wspólnoty osoby, do których stosuje

się niniejsze rozporządzenie, podlegają ustawodawstwu tylko jednego Państwa

Członkowskiego.

Zgodnie z przepisami prawa wspólnotowego, kwestie związane z

zabezpieczeniem społecznym, w tym podstawy wymiaru składek, zasady wymiaru

ocenia się wedle polskiego ustawodawstwa. Zdaniem autora skargi, powyższe

dotyczy również wypłaconych zainteresowanym „premii lojalnościowych”.

Takie stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w zakresie rozstrzyganych tym

samym wyrokiem kwestii wypłaconych należności z tytułu podróży służbowych.

11

Natomiast w związku z wypłaconymi „premiami lojalnościowymi” uznał, iż nie

mieszczą się one w zakresie przedmiotowym rozporządzenia 1408/71, o których

mowa w art. 4.

Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny i odwołanie się w tym drugim przypadku do

art. 4 rozporządzenia jest, w opinii wnoszącego skargę, rażącym naruszeniem

powołanych przepisów. Artykuł ten odnosi się bowiem do zakresu świadczeń

przysługujących osobom podlegającym rozporządzeniu 1408/71 z tytułu

zabezpieczenia społecznego, natomiast w żaden sposób nie odnosi się on do

kwestii związanych z ustaleniem podstawy wymiaru składek. Kwestie te są bowiem

regulowane przez poszczególne ustawodawstwa krajowe.

W skardze wyrażono również pogląd, że przyjęcie przez Sąd, iż „premie

lojalnościowe” nie podlegają regulacjom rozporządzenia 1407/71, skutkuje

naruszeniem wskazanych przepisów ustawodawstwa polskiego, w szczególności

art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych i art. 10 ust. 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o

podatku dochodowym od osób fizycznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest częściowo usprawiedliwiona. Oceniając ją, skład

rozpoznający przedmiotową sprawę w pełni podziela stanowisko zajęte przez Sąd

Najwyższy w analogicznej sprawie, wyrażone w wyroku z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

II UK 386/13 (dotychczas niepublikowanym) oraz zaprezentowaną tam

argumentację.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie również uznaje więc, że nieskuteczne

są zarzuty skarżącego odnoszące się do nieuwzględnienia w podstawie wymiaru

składek przychodu uzyskanego przez zainteresowanych z tytułu „podróży

służbowych”.

W tym zakresie Sąd Najwyższy uważa za niezbędne przypomnieć, iż

zgodnie z art. 18 ust. 1 ustawy systemowej, podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych będących pracownikami

stanowi przychód, o którym mowa między innymi w art. 4 pkt 9 ustawy, co oznacza

12

przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z

tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 12 ust. 1 ustawy o

podatku dochodowym od osób fizycznych, odczytywany w związku z art. 11 ust. 1

tej ustawy, za przychody ze stosunku pracy uznaje z kolei wszelkiego rodzaju

otrzymane (wypłacone pracownikowi) lub postawione do dyspozycji pracownika w

roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych

świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń, bądź ich ekwiwalenty, bez

względu na źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności:

wynagrodzenie zasadnicze, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego

rodzaju dodatki, nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne

kwoty niezależnie od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto

świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych

nieodpłatnych świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych.

Trafnie skarżący podnosi zatem, że powołane wyżej przepisy nie uzależniają

uwzględnienia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

uzyskanego przez pracownika przychodu od jego „trwałości”. Nie może to jednak

prowadzić do uwzględnienia skargi kasacyjnej w omawianym obecnie zakresie.

Skarżący, ograniczając się do postawienia zarzutu błędnego zdefiniowania pojęcia

przychodu, pomija bowiem, że podstawę zaskarżonego wyroku w tej części

stanowiło przede wszystkim podzielenie przez Sąd odwoławczy oceny Sądu

pierwszej instancji co do niecelowości oskładkowania świadczeń wypłaconych

zainteresowanym z tytułu podróży służbowych, a następnie dokonywania korekt w

tym zakresie w sytuacji, gdy na datę orzekania sporne kwoty zostały pracodawcy

zwrócone. Sąd drugiej instancji - aczkolwiek jasno tego nie wyraził - odwołał się

zatem do wynikającej z art. 316 § 1 k.p.c. zasady aktualności orzeczenia

sądowego. Dokonanej w tym kontekście oceny skarżący nie podważa zaś

stosownymi zarzutami, co powoduje, że prawidłowość stanowiska Sądu

odwoławczego uchyla się spod kontroli kasacyjnej.

Usprawiedliwiona jest natomiast skarga kasacyjna w zakresie odnoszącym

się do nieuwzględnienia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

wypłaconych zainteresowanym „premii lojalnościowych”.

13

Sąd drugiej instancji - pomimo przyjęcia, że na podstawie art. 13 ust. 1 i

art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia Rady zainteresowani podlegali w zakresie

ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu polskiemu - uznał, że sporne

świadczenia nie stanowią podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia, gdyż po

pierwsze - nie wchodzą one w zakres przedmiotowy rozporządzenia Rady, skoro

nie zostały wymienione w art. 4 pkt 1 (prawidłowo: ust. 1) i nie ma do nich

zastosowania art. 4 pkt 2a (prawidłowo: ust. 2a) tego aktu, po drugie - stanowią

„specjalne świadczenie z belgijskiego systemu prawnego” finansowane ze składek

pobieranych od wszystkich przedsiębiorców budowlanych wykonujących usługi na

terenie Belgii, po trzecie - ich ponowne oskładkowanie oznaczałoby naruszenie

zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu obywateli polskich wykonujących pracę w

sektorze budownictwa na terenie Belgii w stosunku do pracowników belgijskich.

W ocenie Sądu Najwyższego, argumentacja ta nie zasługuje jednak na

aprobatę. Stosownie do art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rady, znajduje ono

zastosowanie do wszystkich ustawodawstw odnoszących się do działów

zabezpieczenia społecznego, które dotyczą: a) świadczeń w razie choroby i

macierzyństwa; b) świadczeń z tytułu inwalidztwa, łącznie ze świadczeniami

służącymi zachowaniu albo zwiększeniu zdolności do zarobkowania; c) emerytur;

d) świadczeń dla osób pozostałych przy życiu; e) świadczeń z tytułu wypadku przy

pracy i choroby zawodowej; f) świadczeń z tytułu śmierci; g) zasiłków dla

bezrobotnych; h) świadczeń rodzinnych, zaś zgodnie z art. 4 ust. 2a - również do

specjalnych świadczeń pieniężnych o charakterze nieskładkowym, przewidzianych

w ramach ustawodawstwa, które z uwagi na jego zakres podmiotowy, cele i/lub

warunki nabycia uprawnienia posiada cechy zarówno ustawodawstwa dotyczącego

zabezpieczenia społecznego, o którym mowa w ust. 1, jak również pomocy

społecznej. Nie jest więc trafny pogląd Sądu drugiej instancji, jakoby zakres

przedmiotowy rozporządzenia Rady określony w jego art. 4 ust. 1 i ust. 2a odnosił

się do świadczeń stanowiących podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne. Niewątpliwie zakres ten odnosi się bowiem do świadczeń

przysługujących z systemów zabezpieczenia społecznego na wypadek ryzyk

enumeratywnie wymienionych w art. 4 ust. 1 rozporządzenia Rady oraz specjalnych

świadczeń pieniężnych o charakterze nieskładkowym zdefiniowanych w art. 4 ust.

14

2a tego rozporządzenia, a przeznaczonych na zapewnienie: uzupełniającego,

zastępczego lub dodatkowego ubezpieczenia od ryzyk objętych działami

zabezpieczenia społecznego, o których mowa w ust. 1, które zagwarantują

zainteresowanym osobom dochód na poziomie minimum egzystencji,

uwzględniający sytuację gospodarczą i społeczną w zainteresowanym Państwie

Członkowskim (lit. i) albo wyłącznie szczególnej ochrony niepełnosprawnym, ściśle

powiązanej z otoczeniem społecznym takiej osoby w zainteresowanym Państwie

Członkowskim (lit. ii). Skoro zatem w zakresie ubezpieczeń społecznych

zainteresowani podlegali ustawodawstwu polskiemu, to również według tego

ustawodawstwa winno podlegać ocenie ustalenie podstawy wymiaru składek na te

ubezpieczenia.

Nie można również podzielić poglądu Sądu drugiej instancji, że „premia

lojalnościowa” nie stanowi przychodu ze stosunku pracy w rozumieniu art. 12 ust. 1

ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych z tego względu, iż jest

„specjalnym świadczeniem przysługującym z belgijskiego systemu prawnego

finansowanym ze składek pobieranych od wszystkich przedsiębiorców

budowlanych”. Uszło uwadze Sądu odwoławczego, że art. 18 ust. 1 w związku z

art. 4 pkt 9 ustawy systemowej oraz art. 12 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym

od osób fizycznych za podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne

uznaje wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne dokonywane z tytułu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy, bez względu na źródło ich finansowania. Ponownie

bowiem należy przypomnieć, iż zgodnie z treścią art. 18 ust. 1 ustawy systemowej,

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych

będących pracownikami stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 ustawy, co

oznacza przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób

fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Przepis art. 12 ust. 1

ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych za

przychody ze stosunku pracy uznaje zaś wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz

wartość pieniężną świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na

źródło finansowania tych wypłat i świadczeń, a w szczególności: wynagrodzenie

zasadnicze, wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, różnego rodzaju dodatki,

nagrody, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop i wszelkie inne kwoty niezależnie

15

od tego, czy ich wysokość została z góry ustalona, a ponadto świadczenia

pieniężne ponoszone za pracownika, jak również wartość innych nieodpłatnych

świadczeń lub świadczeń częściowo odpłatnych. Stosownie do treści art. 21 ustawy

systemowej, określenie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek

oraz wyłączenia z tej podstawy niektórych rodzajów przychodów pozostawiono

ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego do uregulowania w

drodze rozporządzenia. Na podstawie tej delegacji Minister Pracy i Polityki

Socjalnej wydał w dniu 18 grudnia 1998 r. rozporządzenie w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1673 ze zm.). Z § 2 tego aktu prawnego

nie wynika jednak, aby przychód z tytułu tzw. „premii lojalnościowych” nie stanowił

podstawy wymiaru składek.

Z ustaleń faktycznych Sądów obu instancji wynika, że w każdym przypadku

sporne świadczenia finansowane były przez pracodawcę zainteresowanych,

niezależnie od tego czy to on dokonywał bezpośrednio ich wypłaty pracownikom,

czy też wypłaty dokonywał inny podmiot, jednakże ze środków pochodzących ze

składek pracodawców branży budowlanej i przeznaczonych na wypłatę tych

świadczeń. Nie powinno również budzić wątpliwości, że „premie lojalnościowe”,

stanowiące - jak przyjęły to Sądy obu instancji - wynagrodzenie pracownika za

lojalność wobec belgijskiego sektora budowlanego i wyraz uprzywilejowania

pracowników budowlanych ze względu na pracę w określonej grupie zawodowej,

posiadają charakter przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, gdyż

właśnie wykonywanie tego zatrudnienia stanowiło podstawę ich wypłaty

zainteresowanym.

Niezrozumiałe są z kolei wywody Sądu drugiej instancji odnoszące się do

„naruszenia zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu obywateli polskich wobec

obywateli belgijskich” z uwagi na „oskładkowanie ‘premii lojalnościowych’ drugi raz

w Polsce”. Rozważania Sądu odwoławczego w tym zakresie pozostają poza

ustalonym stanem faktycznym, zgodnie z którym obowiązek przekazywania do

Funduszu Społecznego Pracowników Branży Budowlanej przy belgijskiej

Konfederacji Budownictwa składki w wysokości 9,12% wynagrodzeń pracowników z

przeznaczeniem na wypłatę „premii lojalnościowych” obciążał pracodawcę i to tylko

16

w przypadku, gdy świadczeń tych nie wypłacał on pracownikom bezpośrednio. Ze

stanu faktycznego nie wynika natomiast, aby składka przeznaczona na „premie

lojalnościowe” była potrącana z wynagrodzeń pracowników lub aby od wypłat tego

rodzaju pobierane były składki przez belgijskie instytucje ubezpieczeniowe.

Kierując się przedstawionymi motywami, Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku na podstawie art. 39814

k.p.c., art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 §

2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.