I PK 41/14

Sygn. akt I PK 41/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z powództwa J.M.

przeciwko Uniwersytetowi […]

o przywrócenie do pracy, premię,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w […]

z dnia 17 września 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną ;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 120 (sto

dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Powód J. M. wniósł o przywrócenie go do pracy u pozwanego -

Uniwersytecie […], a nadto o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

wynagrodzenia za okres do trzech miesięcy pozostawania bez pracy w wysokości

2.350 zł miesięcznie oraz kwoty 3.100 zł tytułem premii za listopad i grudzień 2011

r. oraz styczeń i luty 2012 r., a także o zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 15 marca 2013 r. zasądził od pozwanego

Uniwersytetu na rzecz powoda J. M. kwotę 7.050 zł tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia (pkt 1),

oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2), zniósł wzajemnie między

stronami koszty procesu (pkt 3), nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu

Państwa kwotę 535 zł tytułem nieuiszczonej opłaty od pozwu (pkt 4), nadał

wyrokowi w pkt. 1 rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie kwoty 2.350 zł

(pkt 5).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony przez stronę

pozwaną od dnia 9 stycznia 1984 r., początkowo na podstawie umowy o pracę

zawartej na okres próbny, a od dnia 24 stycznia 1984 r. – na czas nieokreślony,

ostatnio na stanowisku starszego referenta w zakresie prowadzenia magazynu w

Biurze Remontów i Eksploatacji. Niezależnie od obowiązującego na tym stanowisku

zakresu czynności, powód od lipca 2010 r. zajmował się dokonywaniem zakupów

na rzecz magazynu. Do tego czasu leżało to w gestii zaopatrzeniowca. Przed

powierzeniem dodatkowych obowiązków, powód nie przeszedł szkolenia w

zakresie zamówień publicznych.

W dniu 25 września 2011 r. przełożony wydał powodowi polecenie

przygotowania SIWZ na dostawę materiałów budowlanych, elektrycznych i

instalacyjnych w terminie do 14 października 2011 r. Jako osobę odpowiedzialną za

wykonanie zadania wskazał J. M. W dniu 3 stycznia 2012 r. komisja, w skład której

wchodził między innymi powód, dokonała wyboru dostawców do chwili

rozstrzygnięcia przetargu. Pismem z dnia 25 stycznia 2012 r. zastępca dyrektora

Biura Remontów i Eksploatacji poinformował, że w drodze konkursu ofert zostały

3

wybrane firmy, w których należy dokonywać zakupów do czasu rozstrzygnięcia

przetargu. Powód nie otrzymał instrukcji na temat sposobu postępowania w

przypadku, gdy wybrane podmioty nie będą posiadały w ofercie potrzebnego

towaru.

Zgodnie z zarządzeniem Rektora […] z dnia 8 czerwca 2009 r., zamówienia

na dostawy i usługi oraz zlecenia robót o wartości szacunkowej większej niż 10.000

zł powinny być poprzedzone zapytaniem ofertowym do co najmniej dwóch

wykonawców, z wyjątkiem sytuacji, w których zamówienie może zrealizować tylko

jeden wykonawca - np. wyłączny przedstawiciel producenta, sytuacji awaryjnych

itp. Zgodnie natomiast z zarządzeniem Rektora […] z dnia 18 grudnia 2009 r. w

sprawie zamiany zarządzenia z dnia 8 czerwca 2009 r., w przypadku braku

zawarcia umowy w ramach projektów finansowanych lub współfinansowanych z

funduszy strukturalnych, sporządzający zamówienie ma obowiązek co najmniej

dokonać porównania minimum trzech konkurencyjnych ofert, a w razie braku

odpowiedzi od podmiotów, do których skierowane zostało zapytanie - co najmniej

dwóch. W razie udokumentowanego działania na polskim rynku tylko jednego

podmiotu prowadzącego działalność będącą przedmiotem zamówienia możliwe jest

skorzystanie z jego oferty bez konieczności porównania.

W dniu 17 lutego 2012 r. powód przedstawił swojemu przełożonemu do

zatwierdzenia sześć faktur. Faktury te dotyczyły zakupu, między innymi, glazury i

wykładziny. Zamówienia na powyższe produkty zostały zatwierdzone przez

przełożonego. Użytkownik sam był w hurtowniach i wybrał materiały. Wykładzina

była zakupiona według wzornika przedstawionego przez brygadę remontową, a

wybrana przez użytkownika. Była ona zakupiona w korzystnej cenie, niższej o ok.

10 zł/m w porównaniu z oferowaną przez konkurencję. Przełożony odmówił

zatwierdzenia faktur. Wcześniej powód dokonywał zakupów w wymienionych wyżej

hurtowniach i przełożony akceptował przedkładane mu faktury. Faktury bez

potwierdzenia powód przesłał bezpośrednio do Kwestury. Do faktur powód dołączył

notatkę służbową, w której stwierdził, że nie zna powodu odmowy podpisania

faktur. W jego ocenie, stanowiło to celowe utrudnianie pracy bezpośrednio

magazynierom, a pośrednio wszystkim rzemieślnikom zatrudnionym w Biurze

4

Remontów i Eksploatacji. Powód poprosił o zatwierdzenie faktur i przekazanie ich

do zapłaty do Działu Finansowego.

Pismem z 2 marca 2012 r. przełożony powoda poinformował o zaistniałej

sytuacji Kanclerza Uniwersytetu. Po ujawnieniu zgłoszenia przez powoda faktur z

hurtowni niewyłonionych w drodze zapytań ofertowych, przełożony wydał powodowi

ustne polecenie dotyczące konieczności zachowania procedury kierowania pytań

ofertowych do co najmniej trzech dostawców w przypadku, kiedy wyłonione

wcześniej na drodze konkursu hurtownie nie posiadają w danej chwili w swojej

ofercie handlowej zamawianych na potrzeby magazynu artykułów. Pismem z 5

marca 2012 r. pracodawca poinformował powoda o kwotach przeznaczonych do

wykorzystania na zakup artykułów elektrycznych i budowlanych. Dodatkowo

zastrzeżono, że po wyczerpaniu limitów na dokonywanie zakupów należy

skierować zapytania ofertowe do innych hurtowni (minimum trzech) i wybrać

najtańszą ofertę. W tym samym dniu pracodawca wezwał powoda do złożenia

wyjaśnień w sprawie naruszenia przez niego obowiązków pracowniczych. Powód

ustosunkował się na piśmie do stawianych mu zarzutów.

Powód w okresie zatrudnienia był członkiem Niezależnego Samorządnego

Związku Zawodowego […]. W dniu 1 lutego 2012 r. Zarząd Zakładowy

Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego […] podjął uchwałę, dotyczącą

powierzenia powodowi funkcji sekretarza Zarządu Zakładowego i objęcia go

szczególną ochroną przewidzianą w art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 167). W dniu 21

marca 2012 r. Kanclerz Uniwersytetu […] został poinformowany o powierzeniu

powodowi funkcji sekretarza Zarządu w związku zawodowym. Jednocześnie w

piśmie zawarto informację, że w związku z podjętą uchwałą, z dniem 1 lutego 2012

r. ze szczególnej ochrony przestaje korzystać I. D. - dotychczas pełniąca funkcję

sekretarza.

Pismem z 14 marca 2012 r. pracodawca poinformował związki zawodowe o

zamiarze rozwiązania z powodem umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p.

Zarząd Zakładowy Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego […] zwrócił

się z prośba do Kanclerza o nierozwiązywanie umowy z powodem, informując go,

że powód przejął obowiązki sekretarza Zarządu, nadto jest długoletnim, sumiennym

5

pracownikiem. Pismem z 16 marca 2012 r. Związki Zawodowe Uniwersytetu

poinformowały pozwanego, że nie wyrażają zgody na rozwiązanie z powodem

umowy o pracę w trybie art. 52 k.p., albowiem upłynął już miesięczny termin

umożliwiający zastosowanie tego trybu rozwiązania umowy.

W dniu 30 marca 2012 r. powód, za pośrednictwem poczty, otrzymał

oświadczenie pracodawcy w przedmiocie rozwiązania z nim umowy o pracę bez

wypowiedzenia. Jako przyczynę rozwiązania stosunku pracy podano niewykonanie

przez powoda poleceń służbowych, co doprowadziło do naruszenia dyscypliny

finansów publicznych, przez nieprzestrzeganie ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. -

Prawo zamówień publicznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze

zm.) oraz zarządzenia Rektora Uniwersytetu z dnia 8 czerwca 2009 r., dotyczącego

zmiany zarządzenia z dnia 10 czerwca 2008 r. w sprawie Regulaminu składania

wniosków i udzielania zamówień nieobjętych ustawą prawo zamówień publicznych.

Wyjaśniono, że po objęciu przez mgr inż. P. B. obowiązków zastępcy dyrektora

BRE zostało stwierdzone, iż zakupy na materiały potrzebne dla BRE są

dokonywane przez powoda z pominięciem Prawa zamówień publicznych. W

związku z powyższym, do czasu zakończenia procedur przetargowych, wydano

powodowi polecenie, aby dokonywał zakupów w podmiotach wyłonionych - w

drodze zapytań ofertowych do co najmniej 3 podmiotów gospodarczych - przez

powołaną do tego komisję, w skład której wchodził również powód. Następnie

powoda dodatkowo poinformowano o podmiotach, w których mają być dokonywane

zakupy na materiały niezbędne do realizacji zadań BRE. Mimo tego, dnia 17 lutego

2012 r. powód przedstawił zastępcy dyrektora BRE do podpisu faktury VAT na

zakup materiałów w hurtowniach, których nie było na liście wyłonionych w drodze

zapytań ofertowych. Po odmowie podpisania przez zastępcę dyrektora BRE wyżej

wymienionych faktur powód przesłał je bezpośrednio do realizacji w Kwesturze z

notatką służbową, iż nie zna powodów odmowy podpisania faktur przez

przełożonego i wnosi o przekazanie ich do zapłaty do Działu Finansowego.

Po ustaniu stosunku pracy powód do 10 stycznia 2013 r. przebywał na

zwolnieniu lekarskim i otrzymywał zasiłek chorobowy, a następnie świadczenie

rehabilitacyjne.

6

W oparciu tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy uznał, iż wniesione

powództwo jedynie częściowo zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, chybiony jest zarzut powoda, że stosunek

pracy został rozwiązany po upływie miesięcznego terminu przewidzianego w art. 52

§ 2 k.p. Jak bowiem wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, osobą

uprawnioną do podjęcia decyzji w przedmiocie rozwiązania z powodem stosunku

pracy był Kanclerz Uniwersytetu […], który uzyskał informację o sytuacji będącej

przyczyną rozwiązania umowy o pracę z powodem w dniu 2 marca 2012 r. W celu

ustalenia ciężaru naruszenia przez pracownika obowiązków, wystosował on pismo

do powoda, wzywając go do ustosunkowania się do zaistniałej sytuacji. Dopiero

uzyskanie wyjaśnień od powoda pozwalało pracodawcy na dogłębną analizę

zaistniałej sytuacji, co stanowiło jednocześnie działanie zabezpieczające interes

pracownika przed pochopnym rozstrzygnięciem tej kwestii. Mając na uwadze

okoliczność, że pracodawca otrzymał od powoda wyjaśnienia jego zachowania w

dniu 9 marca 2012 r., a oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę zostało

doręczone powodowi w dniu 30 marca 2012 r., termin z art. 52 § 2 k.p. należy

uznać za zachowany.

Zdaniem Sądu Rejonowego, niezasadnym okazał się też zarzut powoda

tyczący się naruszenia przez pracodawcę art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy o związkach

zawodowych. Wyboru powoda na stanowisko sekretarz Zarządu Zakładowego

Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego […] dokonano bowiem z

pominięciem § 30 statutu Związku, a nadto nie poinformowano pracodawcy o

objęciu powoda szczególną ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy.

Najistotniejszą w rozpoznawanej sprawie była ocena zachowania powoda z

punktu widzenia regulacji art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Zdaniem Sądu Rejonowego, nie

ulega wątpliwości, że dokonując zakupów w hurtowniach niewyłonionych w drodze

zapytań ofertowych, powód naruszył polecenie pracodawcy dokonywania tych

zakupów wyłącznie w określonych podmiotach. Sąd nie zgodził się jednak z

twierdzeniem pracodawcy, iż swoim zachowaniem powód naruszył przepisy Prawa

zamówień publicznych. Zgodnie bowiem z treścią art. 4 pkt 8 tej ustawy, nie ma

ona zastosowania do zamówień i konkursów, których wartość nie przekracza

wyrażonej w złotych równowartości kwoty 14.000 euro. Zakupy dokonywane przez

7

powoda opiewały na znacznie mniejsze kwoty, z których najwyższa wynosiła

2.027,82 zł. W opinii Sądu, powód nie naruszył też w istotny sposób zarządzenia

Rektora Uniwersytetu z dnia 8 czerwca 2009 r., dotyczącego zmiany zarządzenia

nr 17/2008 z dnia 10 czerwca 2008 r. w sprawie Regulaminu składania wniosków i

udzielania zamówień nie objętych ustawą prawo zamówień publicznych. Z

przepisów tych nie wynika bowiem procedura, jaką należy stosować, gdy danego

towaru nie ma w wybranych hurtowniach. Także wartości zakupów uregulowane

tymi przepisami odbiegają od zakupów, których dokonywał powód (zapytanie

ofertowe miało dotyczyć zamówień powyżej 10.000 zł). Nadto strona pozwana nie

wykazała, by zakupy, których dokonywał powód, dotyczyły funduszy strukturalnych,

ani że powód został zapoznany z treścią tych dokumentów. Powód dokonując

zakupów w hurtowniach niewyłonionych w drodze zapytań ofertowych miał na

uwadze, że w tym czasie niezbędne materiały nie były dostępne w ofercie

podmiotów określonych w piśmie przełożonego z dnia 25 stycznia 2012 r. Ponadto

część materiałów, takich jak wykładzina i glazura, wybranych wcześniej przez

użytkownika, była dostępna wyłącznie w hurtowniach spoza listy. Istotnym jest, iż

powoda nie poinstruowano, co powinien robić w sytuacji, gdy dany towar, na który

jest zapotrzebowanie (zaakceptowane przez przełożonego), aktualnie nie znajduje

się w ofercie wybranych hurtowni. Strona pozwana nie wykazała również, by powód

dokonał zakupu po zawyżonych cenach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że

dokonywanie zakupów nie leżało w pisemnym zakresie obowiązków powoda, a

powód nie przeszedł udokumentowanych szkoleń z zakresu ustawy o

zamówieniach publicznych.

Stwierdzenie, że zachowanie powoda nie nosiło cech ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych, nie oznacza, iż Sąd popiera działania

powoda polegające w szczególności na przesłaniu niezatwierdzonych faktur

bezpośrednio Kwesturze, z pominięciem drogi służbowej i z notatką służbową, w

której powód wyjaśniał, iż nie zna powodów odmowy podpisania faktur przez

przełożonego i wnosi o przekazanie ich do zapłaty do Działu Finansowego. Powód

powinien w zaistniałej sytuacji zwrócić się do przełożonego z informacją o braku

asortymentu w wybranych hurtowniach, a nie dokonywać samodzielnych zakupów.

To zachowanie powoda, obiektywnie nieprawidłowe, uzasadniałoby rozwiązanie z

8

nim umowy o pracę w zwykłym trybie, tj. z zachowaniem okresu wypowiedzenia.

Mając na względzie, że doszło do naruszenia przez powoda obowiązków

służbowych, Sąd Rejonowy uznał przywrócenie powoda do pracy za niecelowe i

zasądził na jego rzecz odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia, oddalając jednocześnie powództwo o przywrócenie do pracy i

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 17 września 2013 r. zmienił zaskarżone orzeczenie w

punkcie pierwszym oraz w punkcie drugim w części dotyczącej roszczenia o

przywrócenie do pracy w ten sposób, że przywrócił J. M. do pracy w Uniwersytecie

[…] na poprzednich warunkach pracy i płacy (pkt 1); oddalił apelację w pozostałej

części (pkt 2) i zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu za drugą

instancję.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że orzeczenie o roszczeniu innym niż

dochodzone przez pracownika jest wyjątkiem od reguły związania sądu żądaniem

pozwu. W rezultacie przepis art. 45 § 2 k.p. należy interpretować ściśle. Sąd

Rejonowy nie poczynił zaś żadnych ustaleń faktycznych pozwalających na

stwierdzenie, że restytucja przedmiotowego stosunku pracy jest niemożliwa czy

niecelowa. Sama nieprawidłowość zachowania powoda nie oznacza, iż stosunek

pracy nie może być kontynuowany. Uchybienia w wykonywaniu przez powoda

obowiązków pracowniczych być może usprawiedliwiałyby rozwiązanie umowy o

pracę za wypowiedzeniem, jednakże pracodawca z tego trybu zakończenia

stosunku pracy nie skorzystał, stosując rozwiązanie w trybie dyscyplinarnym.

Orzeczenie sądu odmawiające przywrócenia powoda do pracy wobec oczywiście

bezzasadnego rozwiązania stosunku pracy w trybie natychmiastowym nie może

zaś godzić w uprawnienie pracownika do zachowania ciągłości zatrudnienia, przez

arbitralnie stwierdzenie, że wypowiedzenie w trybie zwykłym byłoby skuteczne.

Ponadto na gruncie rozpatrywanej sprawy brak jest jakichkolwiek przesłanek

usprawiedliwiających stwierdzenie, że przywrócenie powoda do pracy jest

niemożliwe czy niecelowe. Powód, pomimo uchybień jakich się dopuścił, może

nadal wykonywać swoją pracę w sposób prawidłowy, niegodzący w interesy i dobro

pracodawcy. Okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalają także na przyjęcie, że z

9

przyczyn zawinionych przez pracownika doszło do utraty zaufania pracodawcy w

stosunku do powoda. Co prawda powód przesłał Kwesturze niezatwierdzone

faktury bezpośrednio do realizacji, z pominięciem drogi służbowej, niemniej jednak

powyższe było spowodowane po części działaniem samego pracodawcy, który nie

zapoznał powoda z zasadami zakupów asortymentu, którego brak w wybranych

hurtowniach (zrobiono to dopiero po przedstawieniu wspomnianych faktur przez

powoda). Wobec tego powodowi można było zarzucić co najwyżej zwykłe

niedbalstwo, nie zaś zawinione działanie wpływające na utratę zaufania

pracodawcy w stosunku do jego osoby. W ocenie Sądu drugiej instancji, w

niniejszej sprawie nie zachodzi też możliwość odrodzenia się między stronami

sytuacji konfliktowej, mającej negatywny wpływ na pracę pozostałych osób

zatrudnionych w pozwanej uczelni. W okresie zatrudnienia powoda nie było bowiem

żadnego konfliktu między stronami. Sam fakt toczenia się procesu sądowego nie

przesądza zaś o niemożliwości lub niecelowości przywrócenia pracownika do

pracy.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanego w zakresie

punktu 1 i 3 orzeczenia. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego, tj. art. 45 § 2 w związku z art. 56 § 2 k.p., przez jego niezastosowanie

i w konsekwencji, pomimo obiektywnie nagannego zachowanie pracownika,

stanowiącego naruszenie obowiązków służbowych i nie stosowanie się do poleceń

przełożonego, uznanie, że przywrócenie pracownika do pracy jest celowe.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji w

całości, a ponadto o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów

postępowania apelacyjnego oraz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że wobec naruszenia przez

pracownika jego obowiązków służbowych i zachowania się wbrew poleceniom

przełożonego, niemożliwe jest prawidłowe funkcjonowanie restytuowanego

stosunku pracy. Przedmiotowe zachowanie powoda bezspornie skutkuje utratą

zaufania pracodawcy do swojego pracownika, tym bardziej że przekazując faktury

VAT bezpośrednio do Kwestury, z pominięciem drogi służbowej, w sposób

niezgodny z prawdą (manipulując faktami) powód wskazał, że nie zna przyczyn

10

braku akceptacji zakupionego towaru przez przełożonego. Brak lojalności oraz

prawdomówności pracownika w relacjach służbowych oraz w trakcie wykonywania

zleconych zadań skutkuje utratą zaufania. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

przedmiotowego sporu jest okoliczność, że powrót powoda do pracy implikuje

uznanie, iż tego typu zachowanie (obiektywnie naganne) jest aprobowane i nie

pociąga za sobą żadnych negatywnych konsekwencji, co ujemnie wpłynie na

postawę i stosunek do pracy innych pracowników pozwanej Uczelni.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

podkreślenia, że rozpoznając powództwo J. M. przeciwko Uniwersytetowi […] o

przywrócenie do pracy, Sąd Rejonowy - Sąd Pracy uznał dokonane przez

pracodawcę rozwiązanie łączącej strony umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1

k.p. za sprzeczne z tym przepisem (wobec niedopuszczenia się przez pracownika

ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych) i jedynie z uwagi

na niecelowość żądanej przez powoda restytucji tego stosunku, z mocy art. 45 § 2

k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. orzekł w to miejsce o odszkodowaniu. Z uwagi

niezaskarżenie wyroku pierwszoinstancyjnego przez pozwanego, przedmiotem

sporu na etapie postępowania apelacyjnego była tylko kwestia prawidłowości

rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego o roszczeniu alternatywnym do żądania pozwu.

To zagadnienie stanowi też istotę problemu w postępowaniu kasacyjnym.

Warto zatem przypomnieć, że według art. 56 § 1 k.p. pracownikowi, z którym

rozwiązano umowę o prace bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o

rozwiązywaniu umów w tym trybie, przysługują alternatywne roszczenia o

przywrócenie do pracy albo o odszkodowanie. Przepis art. 45 § 2 k.p. w związku z

art. 56 k.p. pozwala natomiast sądowi pracy nie uwzględnić zgłoszonego w pozwie

żądania przywrócenia do pracy i w jego miejsce orzec o odszkodowaniu, lecz tylko

wtedy, „jeżeli ustali”, że przywrócenie do pracy byłoby niecelowe. Zwrot „jeżeli

ustali” użyty w wymienionym przepisie wskazuje jednoznacznie, że przyznanie

11

pracownikowi innego roszczenia niż przez niego wybrane, jest wyjątkiem, którego

dopuszczalność zależy od ustalenia, że przywrócenie do pracy byłoby niemożliwe

lub niecelowe. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25

marca 1999 r., I PKN 641/98 (OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 416), znaczenie pojęcia

„ustali” wymaga od sądu przeprowadzenia postępowania dowodowego w

odpowiednim zakresie. Nie jest dopuszczalne formułowanie przez sąd ocen jedynie

na podstawie twierdzeń stron. Gdyby bowiem ustawodawca dopuścił taką

możliwość, zamiast zwrotu „jeżeli ustali”, użyłby zwrotu „jeżeli uzna”. Kryteriów

oceny niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania pracownika

przywrócenia do pracy sąd pracy powinien zatem poszukiwać przede wszystkim w

ustaleniach faktycznych, tylko bowiem odwołanie się do ocen powiązanych ściśle z

podłożem faktycznym sprawy może stworzyć przeciwwagę dla przedstawionych w

pozwie przesłanek zasadności żądania powrotu na dotychczas zajmowane

stanowisko pracy.

W wyroku z dnia 23 czerwca 2010 r., II PK 6/10 (LEX nr 619630) Sąd

Najwyższy stwierdził, że o możliwości zastosowania art. 45 § 2 k.p. każdorazowo

powinny być uprzedzone strony po to, by przedstawiły one swoje stanowiska co do

niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania przywrócenia do pracy.

Podobna myśl pojawia się też w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 września

2009 r., III PK 69/09 (LEX nr 529773). Wyrażono w nim pogląd, że ustalenie, iż

uwzględnienie żądania pracownika przywrócenia do pracy na poprzednich

warunkach jest niemożliwe lub niecelowe, następuje zgodnie z zasadą

kontradyktoryjności, a sąd nie ma obowiązku prowadzenia w tym zakresie

postępowania dowodowego z urzędu. Do sądu pracy należy natomiast ocena, czy

w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki zastosowania art. 45 § 2 k.p.

Z uwagi na obowiązującą w procesie cywilnym zasadę kontradyktoryjności,

samo wdanie się pracodawcy w spór sądowy zainicjowanym pozwem o

przywrócenie do pracy i wykazywanie w toku procesu zgodności z przepisami

złożonego oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy, nie jest tożsame ze

zgłoszeniem wniosku o orzeczenie – w razie podzielenia przez sąd zarzutów

pracownika skierowanych przeciwko takiemu oświadczeniu - o roszczeniu

alternatywnym do dochodzonego przez powoda. Wbrew twierdzeniom skarżącego,

12

nie wystarcza samo dowodzenie przez pracodawcę prawidłowości dokonanego

rozwiązania stosunku pracy, ale konieczne jest wykazanie dodatkowych

okoliczności, jakimi są określone w art. 45 § 2 k.p. przesłanki uwzględnienia tego

rodzaju wniosku. Bez stosownej inicjatywy strony pozwanej sąd nie powinien sam

poszukiwać argumentów za odmową orzeczenia o restytucji stosunku pracy.

Skoro orzeczenie o roszczeniu innym niż dochodzone przez pracownika jest

wyjątkiem od reguły związania sądu żądaniem pozwu, przepis art. 45 § 2 k.p. (w

związku z art. 56 § 2 k.p.) należy interpretować ściśle. Ocena w tym zakresie

powinna zmierzać do wyjaśnienia, na ile w świetle okoliczności konkretnej sporawy

restytucja rozwiązanego stosunku pracy jest realna i czy reaktywowany w wyniku

wyroku sądowego stosunek pracy ma szanse na prawidłowe funkcjonowanie

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., II PK 276/10, LEX nr 949027).

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego zostały wypracowane

ogólne wytyczne oceny roszczenia przywrócenia do pracy z punktu widzenia

kryterium „możliwości” i „celowości” dalszego zatrudnienia pracownika. Przyjmuje

się, że ocena tego roszczenia z punktu widzenia kryterium „możliwości” i

„celowości” dalszego zatrudniania pracownika powinna uwzględniać takie

okoliczności jak: rodzaj przyczyny rozwiązania stosunku pracy („ciężkie” czy

„zwykłe” naruszenie obowiązków pracowniczych, przyczyny niezwiązane z osobą

pracownika itp.), podstawa orzeczenia o przywróceniu do pracy (bezzasadność

zarzutów czy też naruszenie przez pracodawcę wymagań formalnych

obowiązujących przy rozwiązywaniu umów o pracę), skutki mogące wyniknąć dla

jednej lub drugiej strony z przywrócenia pracownika do pracy lub z zasądzenia na

jego rzecz odszkodowania (konieczność ponownego rozwiązania przez

pracodawcę stosunku pracy, zwolnienia dobrze pracujących pracowników,

możliwość odrodzenia się sytuacji konfliktowej w zakładzie pracy, pozbawienie

pracownika okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia pewnych uprawnień itp.).

Niemożliwość lub niecelowość wydania orzeczenia o przywróceniu pracownika do

pracy uzasadniają zatem okoliczności wiążące się z jednej strony z

funkcjonowaniem zakładu pracy, z drugiej zaś – z pewnymi, nawet niezawinionymi

okolicznościami dotyczącymi osoby pracownika, najczęściej zaś z na tyle

nagannym postępowaniem, że jego powrót do pracy byłby niewskazany (wyroki

13

Sądu Najwyższego z 10 października 2000 r., I PKN 66/00, OSNP 2002 nr 10, poz.

235 i z dnia 18 marca 2008 r., II PK 258/07, LEX nr 846571).

Co do podstawy rozstrzygnięcia o żądaniu pozwu godzi się zauważyć, że

chociaż w świetle przepisu art. 56 § 1 k.p. roszczenie o przywrócenie do pracy

przysługuje pracownikowi w razie niezgodnego z prawem rozwiązania przez

pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia bez względu na to, czy naruszenie

przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę polega na braku przyczyny

uzasadniającej to rozwiązanie, czy też na uchybieniu wymaganiom formalnym

stawianym temu sposobowi rozwiązania umowy o pracę, to nie ulega jednak

wątpliwości, że pozycja procesowa pracownika, co do którego sąd pracy ustalił, że

nie dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych,

jest korzystniejsza, gdyż w zasadzie wyłącza możliwość zgłoszenia przez

pracodawcę zarzutu nadużycia przez pracownika prawa podmiotowego w

dochodzeniu roszczeń z tego tytułu (art. 8 k.p.). Inaczej należy również ocenić – jak

ma to miejsce w niniejszym przypadku - pozycję takiego pracownika z punktu

widzenia możliwości zastosowania wobec niego art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56

§ 2 k.p. Należy bowiem uznać, że w generalnej klauzuli zawartej w art. 45 § 2 k.p. o

niecelowości przywrócenia do pracy, mieści się sytuacja, w której rozwiązanie

umowy o pracę jest uzasadnione, zwłaszcza okolicznościami związanymi z

naruszaniem przez pracownika jego obowiązków, a pracodawca naruszył inne

przepisy o rozwiązywaniu umowy o pracę w tym trybie, w szczególności dotyczące

formy oświadczenia woli (wyrok z dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 374/97,

OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508).

Jako przykłady niemożliwości przywrócenia pracownika do pracy na

dotychczasowych warunkach w orzecznictwie Sądu Najwyższego podaje się, m.in.:

1) sytuację pozwanego pracodawcy spowodowaną siłą wyższą lub działaniem

nieprzewidzianych zdarzeń przypadkowych (wyrok z dnia 13 maja 1998 r., I PKN

104/89, OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 334); 2) likwidację stanowiska pracy i brak

środków na utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia (wyrok z dnia 14

maja 1999 r., I PKN 57/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 576), ale już nie samo

zmniejszenie stanu zatrudnienia, jeśli redukcja etatów nie dotyczy stanowiska pracy

zwolnionego pracownika (wyrok z dnia 26 marca 1998 r., I PKN 566/97, OSNAPiUS

14

1999 nr 5, poz. 166), ani fakt zatrudnienia innego pracownika w miejsce

zwolnionego (wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., I PKN 572/97, OSNAPiUS 1999 nr 3,

poz. 83); 3) konieczność zatrudnienia nowych pracowników z odpowiednimi

kwalifikacjami, których powód nie posiada (wyrok z dnia 9 lutego 1999 r., I PKN

565/98, OSNAPiUS 2000 nr 6 poz. 225); 4) stwierdzona orzeczeniem lekarskim

niezdolność zwolnionego pracownika do pracy na danym stanowisku (wyrok z dnia

13 lipca 2011 r., I PK 8/11, MPP 2011 nr 10, s. 506) lub spowodowania stanem

zdrowia niemożność wykonywania przez pracownika większości zadań na danym

stanowisku (wyrok z dnia 9 grudnia 1998 r., I PKN 502/98, OSNAPiUS 2000 nr 3,

poz. 107).

Z kolei za niecelowością orzeczenia o przywróceniu do pracy przemawia

uzasadnione przypuszczenie, że po restytucji stosunku pracy powtórzy się sytuacji,

na którą zasadnie powoływał się pracodawca jako na przyczynę zwolnienia

pracownika w tym trybie, np. nieradzenie sobie przez pracownika z obowiązkami

zawodowymi. Nie można bowiem wymagać od pracodawcy, aby zatrudniał

pracownika na stanowisku pracy, na którym nie jest on w stanie podołać stawianym

mu zadaniom (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., II PK 101/05,

OSNP 2006 nr 19 – 20, poz. 300 i z dnia 8 czerwca 2006 r., II PK 315/05, OSNP

2007 nr 11 – 12, poz. 159).

Przepis art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. ma też zastosowanie w

przypadku utraty zaufania pracodawcy w stosunku do pracownika, zwłaszcza gdy

ten był zatrudniony na samodzielnym stanowisku związanym z podejmowaniem

istotnych decyzji, w tym finansowych. Owa utrata zaufania powinna być zawiniona

przez pracownika, a jej stwierdzenie musi znajdować oparcie w przesłankach

natury obiektywnej oraz racjonalnej i nie być wynikiem arbitralnych ocen lub

subiektywnych uprzedzeń (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1997 r.,

I PKN 385/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 538; z dnia 14 lipca 1999 r., I PKN

148/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 711 i z dnia 5 czerwca 2008 r., III PK 5/08,

LEX nr 494088).

Orzecznictwo w sprawach związanych ze stosowaniem art. 45 § 2 k.p. w

związku z art. 56 § 2 k.p. pokazuje wreszcie, że częstymi przyczynami

nieuwzględniania roszczeń o przywrócenie do pracy z uwagi na przesłankę

15

niecelowości są cechy osobowościowe pracownika (jego konfliktowość, skłócenie z

innymi pracownikami lub przełożonymi) i to o takim nasileniu, że nie sprzyjają one

atmosferze pracy i są uciążliwością dla załogi oraz jej kierownictwa. Konflikt z

przełożonymi lub współpracownikami musi być jednak zawiniony przez pracownika

i na tyle poważny, że wymusza podejmowanie przez pracodawcę działań mających

przywrócić w zakładzie porządek i dyscyplinę pracy (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 kwietnia 1997 r., I PKN 63/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 74, z dnia 19

listopada 1997 r., I PKN 347/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508, z dnia 28 lipca

1999 r., I PKN 110/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 780).

W świetle powyższych rozważań wypada podzielić konstatację Sądu drugiej

instancji, że w niniejszym przypadku nie zachodzi żadna z wymienionych w art. 45

§ 2 w związku z art. 56 § 2 k.p. przesłanek odmowy przywrócenia powoda do pracy

u pozwanego.

Przede wszystkim nie można zasadnie twierdzić, że przywrócenie do pracy

jest obiektywnie niemożliwe z uwagi na okoliczności zachodzące po stronie

pracodawcy lub pracownika. Pozwany nie przeprowadził bowiem zmian

organizacyjnych implikujących zmniejszenie stanu zatrudnienia i likwidację

stanowiska pracy powoda. Z kolei powód nie utracił kwalifikacji zawodowych oraz

predyspozycji fizycznych i psychicznych do świadczenia pracy na tym stanowisku.

Warto zauważyć, że powód był zatrudniony u pozwanego przez niemal 30 lat i do

tej pory należycie wywiązywał się ze swoich obowiązków. Przyczyną rozwiązania

łączącego strony stosunku pracy były zaś zastrzeżenia pracodawcy do sposobu

wykonania przez niego dodatkowo zleconych zadań, do których realizacji nie został

wystarczająco przeszkolony. Pozwany nie wykazał, aby po odpowiednim

instruktażu powód nie mógł prawidłowo wywiązywać się także z tych obowiązków,

a tym samym - by miała powtórzyć się sytuacja będąca przyczyną zwolnienia go z

pracy.

Chybiony jest też zarzut skarżącego odnośnie do niecelowości przewrócenia

powoda do pracy z uwagi na utratę zaufania pracodawcy do jego osoby

(spowodowaną niewykonaniem polecenia służbowego i nielojalnym zachowaniem

wobec przełożonego) oraz istniejący między stronami konflikt.

16

Wykonywanie poleceń przełożonych jest w świetle art. 100 § 1 k.p. jednym z

podstawowych obowiązków pracowniczych. Jednak nie każde niezastosowanie się

do owych poleceń może być kwalifikowane jako poważne uchybienie temu

obowiązkowi, a przywrócenie pracownika do pracy niekoniecznie musi być

przejawem pobłażliwości sądu wobec takich zachowań i implikować osłabienie

dyscypliny wśród załogi zakładu. W okolicznościach niniejszej sprawy istnieje wiele

argumentów za restytucją rozwiązanego stosunku pracy, mimo stwierdzonych

nieprawidłowości w zastosowanej przez powoda procedurze zakupu towarów dla

magazynu Biura Remontów i Eksploatacji Uniwersytetu. Sąd drugiej instancji

szczegółowo uzasadnił tezę, że nieprawidłowości te nie były spowodowane złą

wolą powoda i lekceważenie interesów pracodawcy, lecz stanowiły w dużej mierze

wynik zaniedbań przełożonych, którzy zlecając powodowi zadania wykraczająca

poza dotychczasowy zakres czynności, nie przeszkolili go w tej materii.

Szczegółowe instrukcje co do sposobu postępowania w sytuacji, gdy w wybranych

w drodze zapytań ofertowych hurtowniach brak jest asortymentu towarów objętych

zaakceptowanym przez kierownika Biura zamówieniem, powód uzyskał dopiero po

zaistnieniu zdarzenia będącego przyczyną przedmiotowego zwolnienia

dyscyplinarnego. W tych okolicznościach, wobec braku stosownego pouczenia,

powód poszukiwał rozwiązania możliwie najkorzystniejszego dla pracodawcy.

Podjęte przezeń decyzje nie przyniosły szkody zatrudniającej go placówce. Nie

istniały zatem żadne zawinione przez powoda przesłanki utraty zaufania

pracodawcy do jego osoby. Pozwany przypisuje też dużą wagą do faktu przesłania

przez powoda bezpośrednio do Kwestury – z pominięciem drogi służbowej -

niezaakceptowanych przez przełożonego faktur celem ich realizacji przez Dział

Finansowy. Warto jednak zauważyć, że w przypadku zawarcia w imieniu

Uniwersytetu umowy kupna towarów dla magazynu i dokonania przez

sprzedającego – zgodnie z treścią tej umowy - przeniesienia własności i wydania

zakupionych rzeczy, kupujący powinien zapłacić za otrzymany towar.

Nieporozumienia pracownika podmiotu dokonującego zakupu z przełożonym,

których efektem było niezaakceptowanie przez tego ostatniego wystawionych

faktur, nie powinny skutkować niewywiązaniem się strony z zawartej umowy

sprzedaży.

17

Niesłuszna jest wreszcie teza skarżącego o możliwości odrodzenia się

między stronami konfliktu w razie restytucji stosunku pracy powoda. Teza ta byłaby

uzasadniona, gdyby pracodawca udowodnił, że z uwagi na cechy osobowości

powoda pozostawał on w konflikcie z przełożonymi lub współpracownikami, a

konflikt okazał się na tyle głęboki i utrwalony, że koniczne było stosowanie przez

pracodawcę środków mających przywrócić spokój wśród załogi i zapewnić

prawidłowe funkcjonowanie zakładu. Tymczasem z wiążących dla Sądu

Najwyższego ustaleń Sądów obydwu instancji wynika, że wprawdzie w Biurze

Remontów i Eksploatacji panuje napięta atmosfera, lecz to nie zachowanie powoda

jest jej źródłem. Nieporozumienia istnieją bowiem między nowym kierownikiem

Biura a załogą tej placówki i dotyczą sposobu traktowania przez przełożonego

podległych mu pracowników. Zarówno rozwiązanie jak i restytucja stosunku pracy

powoda nie ma zatem decydującego znaczenia dla istnienia opisanego konfliktu i

możliwości jego zażegania.

Nie podzielając zarzutów i wniosków kasacyjnych, Sąd Najwyższy z mocy

art. 39814

k.p.c. orzekł o oddaleniu skargi pozwanego. O kosztach postępowania

kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. oraz § 12 ust. 4 pkt 2 w związku z § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 490).