I PK 42/14

Sygn. akt I PK 42/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko Uniwersytetowi […]

o przywrócenie do pracy i premię,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ł.

z dnia 26 września 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 120 (sto

dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Powód J. K. wniósł o przywrócenie go do pracy u pozwanego –

Uniwersytecie […], a nadto o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

wynagrodzenia za okres trzech miesięcy pozostawania bez pracy w wysokości

2.250 zł miesięcznie oraz kwoty 2.700 zł tytułem premii za listopad i grudzień 2011

r. oraz styczeń i luty 2012 r., a także zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 20 marca 2013 r. zasądził od pozwanego

Uniwersytetu na rzecz powoda kwotę 7.050 zł tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia (pkt 1),

oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2), zniósł wzajemnie między

stronami koszty procesu (pkt 3), nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu

Państwa kwotę 352 zł tytułem nieuiszczonej opłaty od pozwu (pkt 4) i nadał

wyrokowi w pkt 1 rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie kwoty 2.350 zł

(pkt 5).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód J. K. był zatrudniony przez stronę

pozwaną - Uniwersytet […] od dnia 11 listopada 1985 r. do 21 marca 2012 r.,

ostatnio na podstawie umowy na czas nieokreślony, na stanowisku starszego

referenta w Biurze […]. W dniu 21 marca 2012 r. powód, za pośrednictwem poczty,

otrzymał oświadczenie pracodawcy w przedmiocie rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia, na podstawie art. 52 § 1 pkt 1 k.p. Jako przyczyną rozwiązania

stosunku pracy podano niewykonanie przez powoda poleceń służbowych, co

doprowadziło do naruszenia dyscypliny finansów publicznych, przez

nieprzestrzeganie ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 ze zm.) oraz zarządzenia nr […]

Rektora Uniwersytetu z dnia 8 czerwca 2009 r., dotyczącego zmiany zarządzenia

nr […] z dnia 10 czerwca 2008 r. w sprawie Regulaminu składania wniosków i

udzielania zamówień nieobjętych ustawą prawo zamówień publicznych.

Wyjaśniono, że po objęciu przez mgr inż. P. B. obowiązków zastępcy dyrektora […]

zostało stwierdzone, iż zakupy na materiały potrzebne dla […] są dokonywane

przez powoda z pominięciem Prawa zamówień publicznych. W związku z

powyższym, do czasu zakończenia procedur przetargowych, wydano powodowi

3

polecenie, aby dokonywał zakupów w podmiotach wyłonionych - w drodze zapytań

ofertowych do co najmniej 3 podmiotów gospodarczych - przez powołaną do tego

komisję, w skład której wchodził również powód. Dodatkowo też poinformowano o

podmiotach, w których mają być dokonywane zakupy na materiały niezbędne do

realizacji zadań […]. Mimo tego, dnia 17 lutego 2012 r. powód przedstawił zastępcy

dyrektora […] do podpisu faktury VAT na zakup materiałów w hurtowniach, których

nie było na liście wyłonionych w drodze zapytań ofertowych. Po odmowie

podpisania przez zastępcę dyrektora […] wyżej wymienionych faktur powód

przesłał je bezpośrednio do realizacji w Kwesturze, z notatką służbową, iż nie zna

powodów odmowy podpisania faktur przez przełożonego i wnosi o przekazanie ich

do zapłaty do Działu Finansowego.

O zamiarze rozwiązania z powodem umowy o pracę bez wypowiedzenia z

wyżej wymienionych przyczyn pozwany powiadomił Związek Zawodowy

Pracowników U.[...], który wydał w tej sprawie negatywną opinię.

Decyzje w kwestiach związanych z nawiązywaniem, zmianą i

rozwiązywaniem umów o pracę oraz przyznawaniem nagród i premii pracownikom

administracji i gospodarki Uniwersytetu […] podejmuje Kanclerz Uniwersytetu.

Zastępca Kanclerza, po zapoznaniu się z wnioskiem przełożonego powoda P. B. o

rozwiązanie przedmiotowej umowy o pracę, wezwał powoda do złożenia pisemnych

wyjaśnień i po ich uzyskaniu – dokonał rozwiązania łączącego strony stosunku

pracy.

Sąd Rejonowy ustalił, że do czerwca 2011 r. pozwany zatrudniał pracownika

do spraw zaopatrzenia, który dokonywał zakupów i przekazywał je do magazynu.

Po jego zwolnieniu się z pracy, pozwany nie zatrudnił nikogo na to stanowisko. W

związku z tym od lipca 2011 r. powód zajmował się dokonywaniem zakupów na

rzecz magazynu. Powód nie przeszedł szkolenia w zakresie zamówień publicznych.

W dniu 25 września 2011 r. przełożony wydał powodowi polecenie przygotowania

SIWZ na dostawę materiałów budowlanych, elektrycznych i instalacyjnych w

terminie do 14 października 2011 r. Jako osobę odpowiedzialną za wykonanie

wskazał J. M. W dniu 3 stycznia 2012 r. komisja, w skład której wchodził między

innymi powód, wybrała dostawców do chwili rozstrzygnięcia przetargu. Pismem z

25 stycznia 2012 r. zastępca dyrektora Biura […] poinformował, że w drodze

4

konkursu ofert zostały wybrane firmy, w których należy dokonywać zakupów do

czasu rozstrzygnięcia przetargu. Powód nie otrzymał instrukcji na temat sposobu

postępowania w przypadku, gdy wybrane podmioty nie będą posiadały w ofercie

potrzebnego towaru.

Zgodnie z zarządzeniem Rektora z dnia 8 czerwca 2009 r., zamówienia na

dostawy i usługi, oraz zlecenia robót o wartości szacunkowej większej niż 10.000 zł

powinny być poprzedzone zapytaniem ofertowym do co najmniej dwóch

wykonawców, z wyjątkiem sytuacji, w których zamówienie może zrealizować tylko

jeden wykonawca - np. wyłączny przedstawiciel producenta, sytuacje awaryjne itp.

Zgodnie natomiast z zarządzeniem Rektora z dnia 18 grudnia 2009 r. w sprawie

zamiany zarządzenia z dnia 8 czerwca 2009 r., w przypadku braku zawarcia

umowy w ramach projektów finansowanych lub współfinansowanych z funduszy

strukturalnych, sporządzający zamówienie ma obowiązek co najmniej dokonać

porównania minimum trzech konkurencyjnych ofert, a w razie braku odpowiedzi od

podmiotów, do których skierowane zostało zapytanie - co najmniej dwóch. W razie

udokumentowanego działania na polskim rynku tylko jednego podmiotu

prowadzącego działalność będącą przedmiotem zamówienia możliwe jest

skorzystanie z jego oferty bez konieczności porównania.

W dniu 17 lutego 2012 r. powód przedstawił swojemu przełożonemu do

zatwierdzenia sześć faktur. Faktury te dotyczyły zakupu, między innymi, glazury i

wykładziny. Zamówienia na powyższe produkty zostały zatwierdzone przez

przełożonego. Użytkownik sam był w hurtowniach i wybrał materiały. Wykładzina

była kupiona według wzornika przedstawionego przez brygadę remontową, a

wybrana przez użytkownika. Była ona kupiona po korzystnej cenie, niższej o ok. 10

zł/m w porównaniu z oferowaną przez konkurencję. Przełożony odmówił

zatwierdzenia faktur. Wcześniej powód dokonywał zakupów w wymienionych wyżej

hurtowniach i przełożony akceptował przedkładane mu faktury. Faktury bez

potwierdzenia powód – wspólnie z J. M. - przesłał bezpośrednio do Kwestury. Do

faktur powód dołączył notatkę służbową, w której stwierdził, iż nie zna powodu

odmowy ich podpisania. W jego ocenie, stanowiło to celowe utrudnianie pracy

bezpośrednio magazynierom, a pośrednio wszystkim rzemieślnikom zatrudnionym

w Biurze […]. Powód poprosił o zatwierdzenie faktur i przekazanie ich do zapłaty do

5

Działu Finansowego. Po ujawnieniu zgłoszenia przez powoda faktur z hurtowni

niewyłonionych w drodze zapytań ofertowych, przełożony wydał powodowi ustne

polecenie dotyczące konieczności zachowania procedury kierowania pytań

ofertowych do co najmniej trzech dostawców w przypadku, kiedy wyłonione

wcześniej na drodze konkursu hurtownie nie posiadają w danej chwili w swojej

ofercie handlowej zamawianych na potrzeby magazynu artykułów. W piśmie z dnia

5 marca 2012 r. pracodawca poinformował powoda o kwotach przeznaczonych do

wykorzystania na zakup artykułów elektrycznych i budowlanych. Dodatkowo

zastrzeżono, iż po wyczerpaniu limitów na dokonywanie zakupów należy skierować

zapytania ofertowe do innych hurtowni (minimum trzech) i wybrać najtańszą ofertę.

Sąd pierwszej instancji ustalił nadto, że pracownicy skarżyli się na

niewłaściwe zachowanie P. B. w stosunku do podległych mu pracowników.

Zarzucano, iż zastrasza on pracowników zwolnieniami, nie prowadzi rzeczowej

dyskusji na temat problemów i sposobów ich rozwiązania. Jest arogancki i

nieobiektywny, pozbawia pracowników premii przy każdej okazji.

Pismem z dnia 16 stycznia 2012 r. poinformowano powoda o przyczynie

pozbawienia go premii uznaniowej za grudzień 2011 r., jaką były zaniedbania w

wykonywanych przez powoda obowiązkach. Wskazano, iż opieszałość w trakcie

sporządzania SIWZ do przetargu na dostawę materiałów przyczyniła się do

znacznego wydłużenia procedury ogłoszenia przetargu, co spowodowało duże

utrudnienia w realizacji prac przez rzemieślników ze wszystkich grup zadaniowych.

Stwierdzenie dalszych zaniedbań może skutkować wyciągnięciem dalszych

konsekwencji. Powód odwołał się od powyższej decyzji o pozbawieniu premii za

listopad i grudzień 2011 r. do Kanclerza, który podtrzymał wcześniejsza decyzję.

W oparciu tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy uznał, że powództwo

zasługuje jedynie na częściowe uwzględnienie.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, chybiony jest zarzut powoda, że stosunek

pracy został rozwiązany po upływie miesięcznego terminu przewidzianego w art. 52

§ 2 k.p. Jak bowiem wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, osobą

uprawnioną do podjęcia decyzji w przedmiocie rozwiązania z powodem stosunku

pracy był Kanclerz Uniwersytetu, który o sytuacji będącej przyczyną rozwiązania

umowy o pracę z powodem uzyskał informację w dniu 2 marca 2012 r. W celu

6

ustalenia ciężaru naruszenia przez pracownika obowiązków wystosował on pismo

do powoda, wzywając go do ustosunkowania się do zaistniałej sytuacji. Dopiero

uzyskanie wyjaśnień od powoda pozwalało pracodawcy na dogłębną analizę

zaistniałej sytuacji, co stanowiło jednocześnie działanie zabezpieczające interes

powoda przed pochopnym rozstrzygnięciem tej kwestii. Mając na uwadze

okoliczność, że pracodawca otrzymał od powoda wyjaśnienia jego zachowania w

dniu 9 marca 2012 r., a oświadczenie o rozwiązaniu umowy o pracę zostało

doręczone powodowi w dniu 21 marca 2012 r, termin z art. 52 § 2 k.p. należy uznać

za zachowany.

Zdaniem Sądu Rejonowego, nie ulega wątpliwości, że dokonując zakupów w

hurtowniach niewyłonionych w drodze zapytań ofertowych, powód naruszył

polecenie pracodawcy dokonywania tych zakupów wyłącznie w określonych

podmiotach. Sąd nie zgodził się jednak z twierdzeniem pracodawcy, iż swoim

zachowaniem powód naruszył postanowienia Praw zamówień publicznych. Zgodnie

bowiem z treścią art. 4 pkt 8 tejże ustawy, nie ma ona zastosowania do zamówień i

konkursów, których wartość nie przekracza wyrażonej w złotych równowartości

kwoty 14.000 euro. Zakupy dokonywane przez powoda opiewały na znacznie

mniejsze sumy, z których najwyższa wynosiła 2.027,82 zł. W opinii Sądu, powód

nie naruszył też w istotny sposób zarządzenia Rektora z dnia 8 czerwca 2009 r.,

dotyczącego zmiany zarządzenia z dnia 10 czerwca 2008 r. w sprawie Regulaminu

składania wniosków i udzielania zamówień nieobjętych ustawą prawo zamówień

publicznych. Z przepisów tych nie wynika bowiem procedura, jaką należy stosować,

gdy danego towaru nie ma w wybranych hurtowniach. Także wartości zakupów

uregulowane tymi przepisami odbiegają od zakupów, których dokonywał powód

(zapytanie ofertowe miało dotyczyć zamówień powyżej 10.000 zł. Nadto strona

pozwana nie wykazała, by zakupy, których dokonywał powód, dotyczyły funduszy

strukturalnych, ani że powód został zapoznany z treścią tych dokumentów. Powód

dokonując zakupów w hurtowniach niewyłonionych w drodze zapytań ofertowych

miał na uwadze, że w tym czasie niezbędne materiały nie były dostępne w ofercie

podmiotów określonych w piśmie przełożonego z dnia 25 stycznia 2012 r. Ponadto

część materiałów, takich jak wykładzina i glazura, wybranych wcześniej przez

użytkownika, była dostępna wyłącznie w hurtowniach spoza listy. Istotnym jest, iż

7

powoda nie poinstruowano co powinien robić w sytuacji, gdy dany towar, na który

jest zapotrzebowanie (zaakceptowane przez przełożonego), aktualnie nie znajduje

się w ofercie wybranych hurtowni. Strona pozwana nie wykazała również, by powód

dokonał zakupu po zawyżonych cenach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że

dokonywanie zakupów nie leżało w pisemnym zakresie obowiązków powoda, a

powód nie przeszedł udokumentowanych szkoleń z zakresu ustawy o

zamówieniach publicznych.

Stwierdzenie, że zachowanie powoda nie nosiło cech ciężkiego naruszenia

podstawowych obowiązków pracowniczych, nie oznacza, iż Sąd popiera działania

powoda polegające w szczególności na przesłaniu niezatwierdzonych faktur

bezpośrednio do realizacji Kwesturze, z pominięciem drogi służbowej i z notatką

służbową, w której powód wyjaśniał, iż nie zna powodów odmowy podpisania faktur

przez przełożonego i wnosi o przekazanie ich do zapłaty do działu finansowego.

Powód powinien w zaistniałej sytuacji zwrócić się do przełożonego z informacją o

braku asortymentu w wybranych hurtowniach, a nie dokonywać samodzielnych

zakupów. To zachowanie powoda, obiektywnie nieprawidłowe, uzasadniałoby

rozwiązanie z nim umowy o pracę w zwykłym trybie, tj. z zachowaniem okresu

wypowiedzenia. Mając na względzie, że doszło do naruszenia przez powoda

obowiązków służbowych, Sąd Rejonowy uznał przywrócenie powoda do pracy za

niecelowe i zasądził na jego rzecz odszkodowanie w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia, oddalając jednocześnie powództwo o przywrócenie do pracy i

wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy.

Na skutek apelacji powoda, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych wyrokiem z dnia 26 września 2013 r. zmienił zaskarżone orzeczenie w

punkcie pierwszym oraz w punkcie drugim w zakresie roszczenia o przywrócenie

do pracy w ten sposób, że przywrócił J. K. do pracy w Uniwersytecie […] na

poprzednich warunkach pracy i płacy (pkt 1); oddalił apelację w pozostałej części

(pkt 2) i zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu za drugą instancję.

Sąd drugiej instancji podkreślił, iż orzeczenie o roszczeniu innym niż

dochodzone przez pracownika jest wyjątkiem od reguły związania sądu żądaniem

pozwu. W rezultacie przepis art. 45 § 2 k.p. należy interpretować ściśle. Sąd

Rejonowy nie poczynił zaś żadnych ustaleń faktycznych pozwalających na

8

stwierdzenie, że restytucja przedmiotowego stosunku pracy jest niemożliwa czy

niecelowa. Sama nieprawidłowość zachowania powoda nie oznacza, iż stosunek

pracy nie może być kontynuowany. Uchybienia w wykonywaniu przez powoda

obowiązków pracowniczych być może usprawiedliwiałyby rozwiązanie umowy o

pracę za wypowiedzeniem, jednakże pracodawca z tego trybu zakończenia

stosunku pracy nie skorzystał, stosując rozwiązanie w trybie dyscyplinarnym.

Orzeczenie sądu odmawiające przywrócenia powoda do pracy wobec oczywiście

bezzasadnego rozwiązania stosunku pracy w trybie natychmiastowym nie może

zaś godzić w uprawnienie pracownika do zachowania ciągłości zatrudnienia, przez

arbitralnie stwierdzenie, że wypowiedzenie w trybie zwykłym byłoby skuteczne.

Ponadto na gruncie rozpatrywanej sprawy brak jest jakichkolwiek przesłanek

usprawiedliwiających stwierdzenie, że przywrócenie powoda do pracy jest

niemożliwe czy niecelowe. Powód, pomimo uchybień jakich się dopuścił, może

nadal wykonywać swoją pracę w sposób prawidłowy, niegodzący w interesy i dobro

pracodawcy. Okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalają także na przyjęcie, że z

przyczyn zawinionych przez pracownika doszło do utraty zaufania pracodawcy w

stosunku do powoda. Co prawda powód przesłał Kwesturze niezatwierdzone

faktury bezpośrednio do realizacji, z pominięciem drogi służbowej, niemniej jednak

powyższe było spowodowane po części działaniem samego pracodawcy, który nie

zapoznał powoda z zasadami zakupów asortymentu, którego brak w wybranych

hurtowniach (zrobiono to dopiero po przedstawieniu wspomnianych faktur przez

powoda). Wobec tego powodowi można było zarzucić co najwyżej zwykłe

niedbalstwo, nie zaś zawinione działanie wpływające na utratę zaufania

pracodawcy w stosunku do jego osoby. W ocenie Sądu drugiej instancji, w

niniejszej sprawie nie zachodzi też możliwość odrodzenia się między stronami

sytuacji konfliktowej, mającej negatywny wpływ na pracę pozostałych osób

zatrudnionych w pozwanej Uczelni. W okresie zatrudnienia powoda nie było

bowiem żadnego konfliktu między stronami. Sam fakt toczenia się procesu

sądowego nie przesądza zaś o niemożliwości lub niecelowości przywrócenia

pracownika do pracy.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną pozwanego w zakresie

punktu 1 i 3 orzeczenia. Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa

9

materialnego, tj. art. 45 § 2 w związku z art. 56 § 2 k.p., przez jego niezastosowanie

i w konsekwencji, pomimo obiektywnie nagannego zachowanie pracownika,

stanowiącego naruszenie obowiązków służbowych i niestosowanie się do poleceń

przełożonego, uznanie, że przywrócenie pracownika do pracy jest celowe.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji w

całości, a ponadto o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów

postępowania apelacyjnego oraz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że wobec naruszenia przez

pracownika jego obowiązków służbowych i zachowania się wbrew poleceniom

przełożonego, niemożliwe jest prawidłowe funkcjonowanie restytuowanego

stosunku pracy. Przedmiotowe zachowanie powoda bezspornie skutkuje utratą

zaufania pracodawcy do swojego pracownika, tym bardziej że przekazując faktury

VAT bezpośrednio do Kwestury, z pominięciem drogi służbowej, w sposób

niezgodny z prawdą (manipulując faktami) powód oświadczył, że nie zna przyczyn

braku akceptacji zakupionego towaru przez przełożonego. Brak lojalności oraz

prawdomówności pracownika w relacjach służbowych oraz w trakcie wykonywania

zleconych zadań skutkuje utratą zaufania. Nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia

przedmiotowego sporu jest okoliczność, że powrót powoda do pracy implikuje

uznanie, iż tego typu zachowanie (obiektywnie naganne) jest aprobowane i nie

pociąga za sobą żadnych negatywnych konsekwencji, co ujemnie wpłynie na

postawę i stosunek do pracy innych pracowników pozwanej Uczelni.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku rozpocząć wypada od

podkreślenia, że rozpoznając powództwo J. K. przeciwko Uniwersytetowi […] o

przywrócenie do pracy, Sąd Rejonowy - Sąd Pracy uznał dokonane prze

pracodawcę rozwiązanie łączącej strony umowy o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1

k.p. za sprzeczne z tym przepisem (wobec niedopuszczenia się przez pracownika

10

ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych) i jedynie z uwagi

na niecelowość żądanej przez powoda restytucji tego stosunku, z mocy art. art. 45

§ 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. orzekł w to miejsce o odszkodowaniu. Z uwagi

niezaskarżenie wyroku pierwszoinstancyjnego przez pozwanego, przedmiotem

sporu na etapie postępowania apelacyjnego była tylko kwestia prawidłowości

rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego o roszczeniu alternatywnym do żądania pozwu.

To zagadnienie stanowi też istotę problemu w postępowaniu kasacyjnym.

Warto zatem przypomnieć, że według art. 56 § 1 k.p. pracownikowi, z którym

rozwiązano umowę o prace bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o

rozwiązywaniu umów w tym trybie, przysługują alternatywne roszczenia o

przywrócenie do pracy albo o odszkodowanie. Przepis art. 45 § 2 k.p. w związku z

art. 56 k.p. pozwala natomiast sądowi pracy nie uwzględnić zgłoszonego w pozwie

żądania przywrócenia do pracy i w jego miejsce orzec o odszkodowaniu, lecz tylko

wtedy, „jeżeli ustali”, że przywrócenie do pracy byłoby niecelowe. Zwrot „jeżeli

ustali” użyty w wymienionym przepisie wskazuje jednoznacznie, że przyznanie

pracownikowi innego roszczenia niż przez niego wybrane, jest wyjątkiem, którego

dopuszczalność zależy od ustalenia, że przywrócenie do pracy byłoby niemożliwe

lub niecelowe. Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25

marca 1999 r., I PKN 641/98 (OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 416), znaczenie pojęcia

„ustali” wymaga od sądu przeprowadzenia postępowania dowodowego w

odpowiednim zakresie. Nie jest dopuszczalne formułowanie przez sąd ocen jedynie

na podstawie twierdzeń stron. Gdyby bowiem ustawodawca dopuścił taką

możliwość, zamiast zwrotu „jeżeli ustali”, użyłby zwrotu „jeżeli uzna”. Kryteriów

oceny niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania pracownika

przywrócenia do pracy sąd pracy powinien zatem poszukiwać przede wszystkim w

ustaleniach faktycznych, tylko bowiem odwołanie się do ocen powiązanych ściśle z

podłożem faktycznym sprawy może stworzyć przeciwwagę dla przedstawionych w

pozwie przesłanek zasadności żądania powrotu na dotychczas zajmowane

stanowisko pracy.

W wyroku z dnia 23 czerwca 2010 r., II PK 6/10 (LEX nr 619630) Sąd

Najwyższy stwierdził, że o możliwości zastosowania art. 45 § 2 k.p. każdorazowo

powinny być uprzedzone strony po to, by przedstawiły one swoje stanowiska co do

11

niemożliwości lub niecelowości uwzględnienia żądania przywrócenia do pracy.

Podobna myśl pojawia się też w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 września

2009 r., III PK 69/09 (LEX nr 529773). Wyrażono w nim pogląd, że ustalenie, iż

uwzględnienie żądania pracownika przywrócenia do pracy na poprzednich

warunkach jest niemożliwe lub niecelowe, następuje zgodnie z zasadą

kontradyktoryjności, a sąd nie ma obowiązku prowadzenia w tym zakresie

postępowania dowodowego z urzędu. Do sądu pracy należy natomiast ocena, czy

w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki zastosowania art. 45 § 2 k.p.

Z uwagi na obowiązującą w procesie cywilnym zasadę kontradyktoryjności,

samo wdanie się pracodawcy w spór sądowy zainicjowanym pozwem o

przywrócenie do pracy i wykazywanie w toku procesu zgodności z przepisami

złożonego oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy, nie jest tożsame ze

zgłoszeniem wniosku o orzeczenie – w razie podzielenia przez sąd zarzutów

pracownika skierowanych przeciwko takiemu oświadczeniu - o roszczeniu

alternatywnym do dochodzonego przez powoda. Wbrew twierdzeniom skarżącego,

nie wystarcza samo dowodzenie przez pracodawcę prawidłowości dokonanego

rozwiązania stosunku pracy, ale konieczne jest wykazanie dodatkowych

okoliczności, jakimi są określone w art. 45 § 2 k.p. przesłanki uwzględnienia tego

rodzaju wniosku. Bez stosownej inicjatywy strony pozwanej sąd nie powinien sam

poszukiwać argumentów za odmową orzeczenia o restytucji stosunku pracy.

Skoro orzeczenie o roszczeniu innym niż dochodzone przez pracownika jest

wyjątkiem od reguły związania sądu żądaniem pozwu, przepis art. 45 § 2 k.p. (w

związku z art. 56 § 2 k.p.) należy interpretować ściśle. Ocena w tym zakresie

powinna zmierzać do wyjaśnienia, na ile w świetle okoliczności konkretnej sporawy

restytucja rozwiązanego stosunku pracy jest realna i czy reaktywowany w wyniku

wyroku sądowego stosunek pracy ma szanse na prawidłowe funkcjonowanie

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., II PK 276/10, LEX nr 949027).

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego zostały wypracowane

ogólne wytyczne oceny roszczenia przywrócenia do pracy z punktu widzenia

kryterium „możliwości” i „celowości” dalszego zatrudnienia pracownika. Przyjmuje

się, że ocena tego roszczenia z punktu widzenia kryterium „możliwości” i

„celowości” dalszego zatrudniania pracownika powinna uwzględniać takie

12

okoliczności jak: rodzaj przyczyny rozwiązania stosunku pracy („ciężkie” czy

„zwykłe” naruszenie obowiązków pracowniczych, przyczyny niezwiązane z osobą

pracownika itp.), podstawa orzeczenia o przywróceniu do pracy (bezzasadność

zarzutów czy też naruszenie przez pracodawcę wymagań formalnych

obowiązujących przy rozwiązywaniu umów o pracę), skutki mogące wyniknąć dla

jednej lub drugiej strony z przywrócenia pracownika do pracy lub z zasądzenia na

jego rzecz odszkodowania (konieczność ponownego rozwiązania przez

pracodawcę stosunku pracy, zwolnienia dobrze pracujących pracowników,

możliwość odrodzenia się sytuacji konfliktowej w zakładzie pracy, pozbawienie

pracownika okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia pewnych uprawnień itp.).

Niemożliwość lub niecelowość wydania orzeczenia o przywróceniu pracownika do

pracy uzasadniają zatem okoliczności wiążące się z jednej strony z

funkcjonowaniem zakładu pracy, z drugiej zaś – z pewnymi, nawet niezawinionymi

okolicznościami dotyczącymi osoby pracownika, najczęściej zaś z na tyle

nagannym postępowaniem, że jego powrót do pracy byłby niewskazany (wyroki

Sądu Najwyższego z 10 października 2000 r., I PKN 66/00, OSNP 2002 nr 10, poz.

235 i z dnia 18 marca 2008 r., II PK 258/07, LEX nr 846571).

Co do podstawy rozstrzygnięcia o żądaniu pozwu godzi się zauważyć, że

chociaż w świetle przepisu art. 56 § 1 k.p. roszczenie o przywrócenie do pracy

przysługuje pracownikowi w razie niezgodnego z prawem rozwiązania przez

pracodawcę umowy o pracę bez wypowiedzenia bez względu na to, czy naruszenie

przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę polega na braku przyczyny

uzasadniającej to rozwiązanie, czy też na uchybieniu wymaganiom formalnym

stawianym temu sposobowi rozwiązania umowy o pracę, to nie ulega jednak

wątpliwości, że pozycja procesowa pracownika, co do którego sąd pracy ustalił, że

nie dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych,

jest korzystniejsza, gdyż w zasadzie wyłącza możliwość zgłoszenia przez

pracodawcę zarzutu nadużycia przez pracownika prawa podmiotowego w

dochodzeniu roszczeń z tego tytułu (art. 8 k.p.). Inaczej należy również ocenić – jak

ma to miejsce w niniejszym przypadku - pozycję takiego pracownika z punktu

widzenia możliwości zastosowania wobec niego art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56

§ 2 k.p. Należy bowiem uznać, że w generalnej klauzuli zawartej w art. 45 § 2 k.p. o

13

niecelowości przywrócenia do pracy, mieści się sytuacja, w której rozwiązanie

umowy o pracę jest uzasadnione, zwłaszcza okolicznościami związanymi z

naruszaniem przez pracownika jego obowiązków, a pracodawca naruszył inne

przepisy o rozwiązywaniu umowy o pracę w tym trybie, w szczególności dotyczące

formy oświadczenia woli (wyrok z dnia 19 listopada 1997 r., I PKN 374/97,

OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508).

Jako przykłady niemożliwości przywrócenia pracownika do pracy na

dotychczasowych warunkach w orzecznictwie Sądu Najwyższego podaje się,

m.in.: 1) sytuację pozwanego pracodawcy spowodowaną siłą wyższą lub

działaniem nieprzewidzianych zdarzeń przypadkowych (wyrok z dnia 13 maja

1998 r., I PKN 104/89, OSNAPiUS 1999 nr 10, poz. 334); 2) likwidację stanowiska

pracy i brak środków na utrzymanie dotychczasowego poziomu zatrudnienia (wyrok

z dnia 14 maja 1999 r., I PKN 57/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, oz. 576), ale już nie

samo zmniejszenie stanu zatrudnienia, jeśli redukcja etatów nie dotyczy stanowiska

pracy zwolnionego pracownika (wyrok z dnia 26 marca 1998 r., I PKN 566/97,

OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 166), ani fakt zatrudnienia innego pracownika w

miejsce zwolnionego (wyrok z dnia 17 lutego 1998 r., I PKN 572/97, OSNAPiUS

1999 nr 3, poz. 83); 3) konieczność zatrudnienia nowych pracowników z

odpowiednimi kwalifikacjami, których powód nie posiada (wyrok z dnia 9 lutego

1999 r., I PKN 565/98, OSNAPiUS 2000 nr 6 poz. 225); 4) stwierdzona

orzeczeniem lekarskim niezdolność zwolnionego pracownika do pracy na danym

stanowisku (wyrok z dnia 13 lipca 2011 r., I PK 8/11, MPP 2011 nr 10, s. 506) lub

spowodowania stanem zdrowia niemożność wykonywania przez pracownika

większości zadań na danym stanowisku (wyrok z dnia 9 grudnia 1998 r., I PKN

502/98, OSNAPiUS 2000 nr 3, poz. 107).

Z kolei za niecelowością orzeczenia o przywróceniu do pracy przemawia

uzasadnione przypuszczenie, że po restytucji stosunku pracy powtórzy się sytuacji,

na którą zasadnie powoływał się pracodawca jako na przyczynę zwolnienia

pracownika w tym trybie, np. nieradzenie sobie przez pracownika z obowiązkami

zawodowymi. Nie można bowiem wymagać od pracodawcy, aby zatrudniał

pracownika na stanowisku pracy, na którym nie jest on w stanie podołać stawianym

mu zadaniom (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., II PK 101/05,

14

OSNP 2006 nr 19 – 20, poz. 300 i z dnia 8 czerwca 2006 r., II PK 315/05, OSNP

2007 nr 11 – 12, oz. 159).

Przepis art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. ma też zastosowanie w

przypadku utraty zaufania pracodawcy w stosunku do pracownika, zwłaszcza gdy

ten był zatrudniony na samodzielnym stanowisku związanym z podejmowaniem

istotnych decyzji, w tym finansowych. Owa utrata zaufania powinna być zawiniona

przez pracownika, a jej stwierdzenie musi znajdować oparcie w przesłankach

natury obiektywnej oraz racjonalnej i nie być wynikiem arbitralnych ocen lub

subiektywnych uprzedzeń (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1997 r.,

I PKN 385/97, OSNAPiUS 1998 nr 18, poz. 538; z dnia 14 lipca 1999 r., I PKN

148/99, OSNAPiUS 2000 nr 19, poz. 711 i z dnia 5 czerwca 2008 r., III PK 5/08,

LEX nr 494088).

Orzecznictwo w sprawach związanych ze stosowaniem art. 45 § 2 k.p. w

związku z art. 56 § 2 k.p. pokazuje wreszcie, że częstymi przyczynami

nieuwzględniania roszczeń o przywrócenie do pracy z uwagi na przesłankę

niecelowości są cechy osobowościowe pracownika (jego konfliktowość, skłócenie z

innymi pracownikami lub przełożonymi) i to o takim nasileniu, że nie sprzyjają one

atmosferze pracy i są uciążliwością dla załogi oraz jej kierownictwa. Konflikt z

przełożonymi lub współpracownikami musi być jednak zawiniony przez pracownika

i na tyle poważny, że wymusza podejmowanie przez pracodawcę działań mających

przywrócić w zakładzie porządek i dyscyplinę pracy (wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 3 kwietnia 1997 r., I PKN 63/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 74, z dnia 19

listopada 1997 r., I PKN 347/97, OSNAPiUS 1998 nr 17, poz. 508, z dnia 28 lipca

1999 r., I PKN 110/99, OSNAPiUS 2000 nr 21, poz. 780).

W świetle powyższych rozważań wypada podzielić konstatację Sądu drugiej

instancji, że w niniejszym przypadku nie zachodzi żadna z wymienionych w art. 45

§ 2 w związku z art. 56 § 2 k.p. przesłanek odmowy przywrócenia powoda do pracy

u pozwanego.

Przede wszystkim nie można zasadnie twierdzić, że przywrócenie do pracy

jest obiektywnie niemożliwe z uwagi na okoliczności zachodzące po stronie

pracodawcy lub pracownika. Pozwany nie przeprowadził bowiem zmian

organizacyjnych implikujących zmniejszenie stanu zatrudnienia i likwidację

15

stanowiska pracy powoda. Z kolei powód nie utracił kwalifikacji zawodowych oraz

predyspozycji fizycznych i psychicznych do świadczenia pracy na tym stanowisku.

Warto zauważyć, że powód był zatrudniony u pozwanego przez niemal 30 lat i do

tej pory należycie wywiązywał się ze swoich obowiązków. Przyczyną rozwiązania

łączącego strony stosunku pracy były zaś zastrzeżenia pracodawcy do sposobu

wykonania przez niego dodatkowo zleconych zadań, do których realizacji nie

został wystarczająco przeszkolony. Pozwany nie wykazał, aby po odpowiednim

instruktażu powód nie mógł prawidłowo wywiązywać się także z tych obowiązków,

a tym samym - by miała powtórzyć się sytuacja będąca przyczyną zwolnienia go z

pracy.

Chybiony jest też zarzut skarżącego odnośnie do niecelowości przewrócenia

powoda do pracy z uwagi na utratę zaufania pracodawcy do jego osoby

(spowodowaną niewykonaniem polecenia służbowego i nielojalnym zachowaniem

wobec przełożonego) oraz istniejący między stronami konflikt.

Wykonywanie poleceń przełożonych jest w świetle art. 100 § 1 k.p. jednym z

podstawowych obowiązków pracowniczych. Jednak nie każde niezastosowanie się

do owych poleceń może być kwalifikowane jako poważne uchybienie temu

obowiązkowi, a przywrócenie pracownika do pracy niekoniecznie musi być

przejawem pobłażliwości sądu wobec takich zachowań i implikować osłabienie

dyscypliny wśród załogi zakładu. W okolicznościach niniejszej sprawy istnieje wiele

argumentów za restytucją rozwiązanego stosunku pracy, mimo stwierdzonych

nieprawidłowości w zastosowanej przez powoda procedurze zakupu towarów dla

magazynu Biura […] Uniwersytetu. Sąd drugiej instancji szczegółowo uzasadnił

tezę, że nieprawidłowości te nie były spowodowane złą wolą powoda i

lekceważenie interesów pracodawcy, lecz stanowiły w dużej mierze wynik

zaniedbań przełożonych, którzy zlecając powodowi zadania wykraczająca poza

dotychczasowy zakres czynności, nie przeszkolili go w tej materii. Szczegółowe

instrukcje co do sposobu postępowania w sytuacji, gdy w wybranych w drodze

zapytań ofertowych hurtowniach brak jest asortymentu towarów objętych

zaakceptowanym przez kierownika Biura zamówieniem, powód uzyskał dopiero po

zaistnieniu zdarzenia będącego przyczyną przedmiotowego zwolnienia

dyscyplinarnego. W tych okolicznościach, wobec braku stosownego pouczenia,

16

powód poszukiwał rozwiązania możliwie najkorzystniejszego dla pracodawcy.

Podjęte przezeń decyzje nie przyniosły szkody zatrudniającej go placówce. Nie

istniały zatem żadne zawinione przez powoda przesłanki utraty zaufania

pracodawcy do jego osoby. Pozwany przypisuje też dużą wagą do faktu przesłania

przez powoda bezpośrednio do Kwestury - z pominięciem drogi służbowej -

niezaakceptowanych przez przełożonego faktur celem ich realizacji przez Dział

Finansowy. Warto jednak zauważyć, że w przypadku zawarcia w imieniu

Uniwersytetu umowy kupna towarów dla magazynu i dokonania przez

sprzedającego - zgodnie z treścią tej umowy - przeniesienia własności i wydania

zakupionych rzeczy, kupujący powinien zapłacić za otrzymany towar.

Nieporozumienia pracownika podmiotu dokonującego zakupu z przełożonym,

których efektem było niezaakceptowanie przez tego ostatniego wystawionych

faktur, nie powinny skutkować niewywiązaniem się strony z zawartej umowy

sprzedaży.

Niesłuszna jest wreszcie teza skarżącego o możliwości odrodzenia się

między stronami konfliktu w razie restytucji stosunku pracy powoda. Teza ta byłaby

uzasadniona, gdyby pracodawca udowodnił, że z uwagi na cechy osobowości

powoda pozostawał on w konflikcie z przełożonymi lub współpracownikami, a

konflikt okazał się na tyle głęboki i utrwalony, że koniczne było stosowanie przez

pracodawcę środków mających przywrócić spokój wśród załogi i zapewnić

prawidłowe funkcjonowanie zakładu. Tymczasem z wiążących dla Sądu

Najwyższego ustaleń Sądów obydwu instancji wynika, że wprawdzie w Biurze […]

panuje napięta atmosfera, lecz to nie zachowanie powoda jest jej źródłem.

Nieporozumienia istnieją bowiem między nowym kierownikiem Biura a załogą tej

placówki i dotyczą sposobu traktowania przez przełożonego podległych mu

pracowników. Zarówno rozwiązanie jak i restytucja stosunku pracy powoda nie ma

zatem decydującego znaczenia dla istnienia opisanego konfliktu i możliwości jego

zażegania.

Nie podzielając zarzutów i wniosków kasacyjnych, Sąd Najwyższy z mocy

art. 39814

k.p.c. orzekł o oddaleniu skargi pozwanego. O kosztach postępowania

kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. oraz § 12 ust. 4 pkt 2 w związku z § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra

17

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (jednolity tekst: Dz.U. z

2013 r., poz. 490).