I UK 442/13

Sygn. akt I UK 442/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

Protokolant Grażyna Niedziałkowska

w sprawie z odwołania Z. I.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 5 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 3 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 3 września 2013 r. oddalił apelację skarżącego

wnioskodawcy Z. I. od wyroku Sądu Okręgowego w S. z 9 stycznia 2013 r., którym

oddalono jego odwołanie od decyzji pozwanego z 26 października 2012 r.,

2

odmawiającej mu prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 i 32

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach (jednolity tekst: Dz.U. z 2013

r., poz. 1440 ze zm.; dalej jako „ustawa emerytalna”), wobec niewykazania 15 lat

pracy w szczególnych warunkach. Spór koncentrował się na kwestii czy do okresu

pracy w szczególnych warunkach można zaliczyć okres zasadniczej służby

wojskowej wnioskodawcy od 25 kwietnia 1972 r. do 9 kwietnia 1974 r., po której –

25 kwietnia 1974 r. – wnioskodawca rozpoczął pracę jako kierowca samochodu

ciężarowego. Wnioskodawca przed rozpoczęciem służby wojskowej nie był

zatrudniony jako pracownik i pracował w gospodarstwie rolnym. Sądy pierwszej i

drugiej instancji decyzję pozwanego uznały za prawidłową. W szczególności

wskazano, że nie został spełniony warunek odbycia zasadniczej służby wojskowej

w czasie pracowniczego zatrudnienia w szczególnych warunkach (wyrok Sądu

Najwyższego z 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06). Warunek taki wynikał z art. 108 ust.

1 ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony

Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 461 ze zm.; dalej

jako „ustawa z 1967 r.”). Sporne uprawnienie nie przysługuje osobie, która nie była

zatrudniona przed służbową wojskową. Zróżnicowanie uprawnień potwierdzały

przepisy rozporządzenia wykonawczego z 22 listopada 1968 r. w sprawie

uprawnień żołnierzy zawodowych i ich rodzin (Dz.U. Nr 44, poz. 318 ze zm.; dalej

jako „rozporządzenie z 1968 r.”) - § 3 i § 6. Nie narusza to zasady równości wobec

prawa. Podmioty różniące się mogą być traktowane odmiennie.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie: 1) art. 108 ust. 2 w

związku z art. 107 ust. 1 i 2 ustawy z 1967 r. w brzmieniu obowiązującym od 25

kwietnia 1972 r. do 9 kwietnia 1974 r. i § 6 rozporządzenia z 1968 r. w związku z

art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej przez ich

niezastosowanie w sprawie, powodujące niezaliczenie wnioskodawcy do okresu

pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze okresu służby

wojskowej, w którym wykonywał pracę kierowcy samochodu ciężarowego z

przyczepami o masie powyżej 3,5 tony; 2) art. 108 ust. 1 w związku z art. 106 ust. 1

ustawy z 1967 r. w brzmieniu obowiązującym w okresie od 25 kwietnia 1972 r. do 9

kwietnia 1974 r. w związku z art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej

przez niewłaściwą wykładnię i zastosowanie tych przepisów w sprawie przy ocenie

3

stanu faktycznego, który nie odpowiadał ich dyspozycji, co skutkowało

niezaliczeniem wnioskodawcy do okresu pracy w szczególnych warunkach okresu

służby wojskowej; 3) art. 233 § 1 k.p.c. w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia z

1968 r. przez Sąd Okręgowy, a przez Sąd Apelacyjny art. 391 § 1 k.p.c. w związku

z art. 233 § 1 k.p.c. w związku z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 1968 r. przez

przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, polegające na tym, że Sądy

dokonując oceny zgromadzonych dowodów nie rozważyły wszechstronnie całego

materiału dowodowego. Sąd Okręgowy nie ustosunkował się do tego dowodu,

potwierdzającego rodzaj wykonywanej przez odwołującego się pracy w okresie

odbywania zasadniczej służby wojskowej, to jest zaświadczenia z 10 kwietnia

1974 r. wystawionego przez Szefa Służb Technicznych Zastępcy Dowódcy

Jednostki Wojskowej […], Sąd Apelacyjny także nie odniósł się do tego dowodu,

ograniczając się do zaakceptowania w pełni oceny dowodów dokonanej przez Sąd I

instancji, a w konsekwencji także ustalonego w wyniku tej oceny stanu faktycznego;

4) art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 108 ust. 2 w związku z art. 107 ust. 1 i 2

ustawy z 1967 r. w brzmieniu obowiązującym od 25 kwietnia 1972 r. do 9 kwietnia

1974 r. i § 6 ust. 1 rozporządzenia z 1968 r. poprzez nieuwzględnienie w granicach

zaskarżenia naruszenia tych przepisów, mimo że sąd apelacyjny powinien usunąć

wszelkie dostrzeżone naruszenia prawa materialnego; 5) art. 193 w związku z

art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 67 ust. 1 Konstytucji RP w związku z art. 108 ust. 2 ustawy

z 1967 r. w związku z art. 184 ust. 1 w związku z art. 32 ustawy emerytalnej przez

zaniechanie zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co

do zgodności art. 108 ust. 2 ustawy z 1967 r. z art. 2, 32 ust. 1 i art. 67 ust. 1

Konstytucji RP, mimo że od odpowiedzi na to pytanie zależało rozstrzygnięcie w tej

sprawie, a zachodzą uzasadnione wątpliwości czy takie brzmienie przepisu i

stosowana w oparciu o nie wykładnia nie są niezgodne z zasadą demokratycznego

państwa prawnego i równości wszystkich wobec prawa w zakresie zróżnicowania

warunków do nabycia prawa do zabezpieczenia społecznego przez podmioty

wykonujące pracę uznawaną za pracę w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze w okresie odbywania zasadniczej służby wojskowej od tego czy były

zatrudnione w takim charakterze przed i po powołaniu do wojska, czy też dopiero

po powołaniu do wojska. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

4

wskazano na zagadnienie prawne – Czy okres zasadniczej służby wojskowej, w

czasie której żołnierz wykonywał czynności, które odpowiadały rodzajowo

czynnościom zaliczanym do pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze, przypadający od 25 kwietnia 1972 r. do 10 kwietnia 1974 r., może

zostać zaliczony na podstawie art. 108 ust. 2 związku z art. 107 ust. 1 i 2 ustawy z

1967 r. do okresu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze

przy ustalaniu prawa do wcześniejszej emerytury na warunkach określonych w art.

184 ustawy emerytalnej, w sytuacji, gdy bezpośrednio po zakończeniu odbywania

służby wojskowej, osoba uprawniona w terminie 30 dni zgłosiła się do właściwego

organu zatrudnienia, uzyskała skierowanie do pracy i podjęła zatrudnienie

wykonując pracę w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze

odpowiadającą rodzajowo pracy wykonywanej w czasie odbywania zasadniczej

służby wojskowej?

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

1. W sprawie ujawniły się kolejne wątpliwości dotyczące zaliczenia

zasadniczej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

wymaganego do uzyskania wcześniejszej emerytury na podstawie art. 184 w

związku z art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej. Nie idą tak daleko jak w zagadnieniu

prawnym, po którym Sąd Najwyższy w składzie powiększonym podjął uchwałę 16

października 2013 r. (II UZP 6/13). Na tle rozbieżnego orzecznictwa chodziło

między innymi o podstawową kwestię, czy co do samej zasady okres zasadniczej

służby wojskowej może być kwalifikowany jako okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach. Odpowiedź udzielona w uchwale w tym zakresie pod pewnymi

warunkami jest pozytywna i wynika z niej, że podstawę takiego kwalifikowania

stanowią przepisy o służbie wojskowej, a ściślej ustawy z 1967 r., a więc nie

przepisy ustaw emerytalnych. Wprawdzie w uchwale stwierdzono, że czas

zasadniczej służby wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1

ustawy z 1967 r. zalicza się – na warunkach wynikających z tego przepisu – do

5

okresu wymaganego do nabycia prawa w niższym wieku emerytalnym, to jednak

nie zamyka to problemu, gdyż sprawa objęta obecną skargą wymaga dalszej

odpowiedzi czy w gorszej sytuacji mogą być ci, którzy przed służbą nie podjęli, lub

nawet nie zdążyli podjąć zatrudnienia, choć w krótkim czasie (w ciągu 30 dni) po

obyciu służby zatrudnili się i pracowali w szczególnych warunkach. Innymi słowy

czy dobrodziejstwo zaliczenia zasadniczej służby wojskowej do pracy w

szczególnych warunkach nie przysługuje już w sytuacji z art. 108 ust. 2 tej ustawy.

W ocenie składu odpowiedź dla ubezpieczonych powinna być pozytywna.

2. Uzasadnienie takiego stanowiska poprzedza ocena zarzutów

procesowych skargi, które mają znaczenie tylko wtedy, gdy uchybienie przepisom

postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.). O wyniku sprawy decyduje prawo materialne, gdyż to ono wyznacza jakie

ustalenia są konieczne w sprawie i jakie dowody mają znaczenie. W złożonym

zaświadczeniu z jednostki wojskowej z 10 kwietnia 1974 r. napisano, iż skarżący

pełniąc służbę „był zatrudniony na stanowisku kierowcy Star – 29” i jeździł

pojazdem z przyczepami przez okres 1 roku i 6 miesięcy. Sąd nie rozważał ściśle

znaczenia tego zaświadczenia (nie wynika to z uzasadnienia wyroku), jednak

oceniany w tym aspekcie zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga

stwierdzenia, że według wskazanej wyżej uchwały, a przede wszystkim samej

ustawy z 1967 r., warunkiem zaliczenia zasadniczej służby wojskowej do

zatrudnienia a także kwalifikowania jej do okresu pracy w szczególnych warunkach

(w istocie na zasadzie fikcji prawnej) nie jest to, czy żołnierz w okresie zasadniczej

służby wojskowej pracował w szczególnych warunkach. Zaliczeniu podlega służba

wojskowa, nawet gdy taka praca nie była wykonywana przez żołnierza w

zasadniczej służbie wojskowej. Oczywiście skarżący nie twierdzi, że w okresie

służby pozostawał jednocześnie w pracowniczym zatrudnieniu, lecz fakt

wykonywania czynności kierowcy samochodu ciężarowego stawia jako argument

na rzecz określonej wykładni przepisu art. 108 ust. 2 ustawy z 1967 r. Taki kierunek

argumentacji nie musi być bez znaczenia, gdyż w rozporządzeniu wykonawczym

wydanym na podstawie art. 108 ust. 4 ustawy, odnoszącym się do żołnierzy z art.

108 ust. 1 i ust. 2 ustawy, określone zostały szczegółowe zasady zaliczania

zasadniczej służby wojskowej do okresu zatrudnienia oraz warunki zaliczania tej

6

służby żołnierzom, o których mowa w art. 108 ust. 2. Jeżeli uwzględni się

kwalifikacje nabyte w wojsku i zważy na szczególne regulacje eksponowane w

skardze (art. 107 ustawy z 1967 r. i § 2, § 6 i § 10 rozporządzenia wykonawczego),

to nie uzasadniają one tezy o gorszej sytuacji tych żołnierzy, którzy dopiero po

służbie wojskowej (w określonym terminie 30 dni) podjęli pracę w szczególnych

warunkach.

3. Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. ma znaczenie, gdy sąd drugiej

instancji nie rozpoznaje zarzutu apelacji mającego istotny wpływ na wynik sprawy.

W skardze zarzut ten odnoszony jest do prawa materialnego, jednak to czy Sąd

zastosował właściwe prawo materialne stanowi domenę podstawy kasacyjnej

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Sąd stwierdził, że pozytywne rozstrzygnięcie może

kotwiczyć się tylko w przepisie art. 108 ust. 1. Wykluczył więc zastosowanie

art. 108 ust. 2. Natomiast zarzucane nieuwzględnienie przepisu art. 107 ust. 1 i 2

na rzecz stosowania przepisu art. 108 ust. 2 byłoby tylko pochodną zajętego przez

Sąd stanowiska. Zarzut procesowy naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. nie jest zatem

zasadny.

4. Powyższa ocena odnosi się do również do zarzutu naruszenia art. 193

w związku z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 67 ust. 1 Konstytucji RP. Przepis art. 193 nie

może być uznany za naruszony, gdyż zgodnie z nim sąd może przedstawić

Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne. Ważniejsze jest stwierdzenie, że

Sąd wcale nie stwierdził, że art. 108 ust. 2 ustawy z 1967 r. jest niezgodny z

Konstytucją, tyle tylko, że nie daje podstawy do uwzględnienia żądania, gdyż

zaliczenie zasadniczej służby wojskowej do pracy w szczególnych warunkach jest

możliwe tylko w sytuacji i na warunkach z art. 108 ust. 1 tej ustawy. Skarżący

również nie zarzuca, że art. 108 ust. 2 ustawy z 1967 r. jest niezgodny z

Konstytucją. Przeciwnie właśnie z tego przepisu wywodzi swoje uprawnienie.

5. Inną rzeczą jest zastosowanie prawa materialnego i tu zarzuty skargi

są zasadne. Przede wszystkim skoro przepisy art. 108 ust. 1 i 2 dzielą żołnierzy na

tych, którzy przed służbą byli i nie byli zatrudnieni, to ma rację skarżący, że Sąd

powinien rozważyć jego żądanie na podstawie art. 108 ust. 2, gdyż skarżący przed

służbą wojskową nie był zatrudniony. Otwiera się tu istota sprawy i pytanie, czy w

takiej sytuacji skarżący nie ma prawa do zakwalifikowania odbytej służby do okresu

7

pracy w szczególnych warunkach wymaganego do wcześniejszej emerytury

(art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej), czyli do rozstrzygnięcia

takiego jak w przypadku określonym w art. 108 ust. 1. Łącznikiem obu tych sytuacji

jest to, że po służbie wojskowej żołnierze podejmują pracę w szczególnych

warunkach w krótkim czasie (według regulacji wykonawczych w ciągu 30 dni). Po

wtóre, służba wojskowa jest tak samo obciążająca dla tego, który przed służbą był

zatrudniony nawet w szczególnych warunkach, jaki i dla tego, który nie był

zatrudniony przed służbą wojskową. Ważenie znaczenia tej różnicy traci na

znaczeniu wobec szczególnych regulacji, na które zwraca się uwagę w skardze.

Podstawowa wynika z pytania, czy ustawodawca pominął w art. 108 ust. 2 frazę z

art. 108 ust. 1 o treści - „w zakresie wszelkich uprawnień związanych z

zatrudnieniem”, jako wyraz woli, że żołnierzom, którzy przed powołaniem do służby

nie byli zatrudnieni nie zalicza się służby wojskowej do okresu zatrudnienia, w

zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem. Wydaje się, że nie taka

była wola ustawodawcy a pominięcie tej frazy w art. 108 ust. 2 wynika tylko z

określonej techniki redakcji przepisów. Przemawia za tym rozporządzenie

wykonawcze wydane na podstawie art. 108 ust. 4, który w zawartej w nim delegacji

ustawowej stanowi, że rozporządzenie szczegółowo określa zasady zaliczania

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej do okresu zatrudnienia oraz zakres i

warunki zaliczania tej służby żołnierzom, o których mowa w ust. 2. Chodzi więc o

rozporządzenie z 1968 r. w wersji pierwotnej i późniejszej, uwzględniającej kolejne

jego zmiany. Punkt ciężkości tych regulacji dotyczy uprawnień związanych z

zatrudnieniem pracowniczym jako takim. Jednak po uchwale składu

powiększonego Sądu Najwyższego z 16 października 2013 r., aktualne jest dalsze

pytanie czy uprawniona jest określona gradacja uprawnienia, gdyż samo

rozporządzenie stanowi, iż żołnierzowi, który przed służbą nie był zatrudniony, a po

zwolnieniu w ciągu 30 dni przystąpił do wykonywania zatrudnienia zalicza się

służbę również do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (§ 6 ust. 1 w pierwotnej

wersji). Ponadto rozporządzenie to uległo zmianie, po której w § 7 ust. 1 już

bezpośrednio stanowiło, że żołnierzowi, który przed powołaniem do służby nie był

zatrudniony, wlicza się czas odbywania służby wojskowej do okresu zatrudnienia w

zakresie uprawnień określonych w § 5 ust. 1 , czyli „wlicza się czas odbywania

8

służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym podjął

zatrudnienie, w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem w tym

zakładzie oraz w zakresie szczególnych uprawnień uzależnionych od wykonywania

pracy na określonym stanowisku lub w określonym zawodzie”.

6. Odwołanie się przez skarżącego do przepisów ustawy zasadniczej nie

jest bez racji, gdyż wykładnia przepisów powinna uwzględniać ich aktualne

znaczenie. Chodzi o to, że poprzednie regulacje dotyczące służby wojskowej nie

mogą być bezpośrednio odnoszone do uprawnień do przechodzenia na

wcześniejszą emeryturę, czyli takich jak obecnie, gdyż wówczas nie było jeszcze

ich w takim kształcie jak przyjęte później w rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Wprawdzie

systemowo wprowadza się ograniczanie uprawnień do wcześniejszej emerytury,

jednak nie może to być argument (negatywny) stawiany przeciw żądaniu

skarżącego. Wskazuje on na przepisy ustawy zasadniczej art. 2, art. 32 ust. i

art. 67 ust. 1 i może też zasadnie powołać się na naruszenie zasady równego

tratowania ubezpieczonych w zakresie prawa do emerytury za pracę w

szczególnych warunkach, tylko ze względu na brak zatrudnienia przed służbą

wojskową. Nie jest to cecha, która pozwalałaby zróżnicować istotnie jego sytuację

emerytalną. Skarżący pracował w szczególnych warunkach zaraz po zakończeniu

służby wojskowej i jak zauważano służba wojskowa była tak samo obciążająca. W

uchwale składu powiększonego zwrócono nawet uwagę na przymus służby

wojskowej. Często też tylko przypadek decydował kiedy poborowy otrzymywał kartę

powołania do zasadniczej służby wojskowej, innymi słowy czy po ukończeniu

szkoły podjął pracę lub czy w ogóle zdążył ją podjąć, czy też powołany został do

służby już po zatrudnieniu się. W takiej sytuacji określone w orzecznictwie

uprawnienie nie powinno być ujmowane tym, którzy przed służbą nie podjęli

zatrudnienia lub nie pracowali. Wprawdzie skarżący pracował przed służbą

wojskową i jego zatrudnienie ustało, jednak walor wykładni – gdy chodzi o zasadę -

powinien być uniwersalny i uwzględniać również taki przypadek. Wszak skutki

zróżnicowania byłyby istotne i nieproporcjonalne do stawianego warunku, skoro

chodzi o emeryturę o 5 lat wcześniejszą niż w zwykłym wieku emerytalnym, która

9

kauzalnie wynika z pracy w szczególnych warunkach. Innymi słowy skarżący nie

mógłby skorzystać z takiego prawa, tylko dlatego, że nie był zatrudniony przed

służbą wojskową, choć odbył służbę i po niej pracował w szczególnych warunkach.

Praca skarżącego w szczególnych warunkach czasowo łączy się z zasadniczą

służbą wojskową. Nie trzeba wszak dodawać, że skarżący ma wymagany stażu

ubezpieczeniowy i wniósł swój wkład do systemu ubezpieczeń społecznych.

7. Reasumując, w ocenie składu uzasadniona jest wykładnia, którą

syntetycznie można ująć w tezie, że czas zasadniczej służby wojskowej zalicza się

do okresu pracy wymaganego do nabycia emerytury w niższym wieku emerytalnym

(art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy emerytalnej) także wtedy, gdy żołnierz

przed powołaniem do zasadniczej służby wojskowej nie był zatrudniony, ale po

zwolnieniu z tej służby w ciągu 30 dni podjął zatrudnienie i pracował w

szczególnych warunkach pracy.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815

§ 1 k.p.c.

i art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.