I UK 205/13

Sygn. akt I UK 205/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z odwołania D. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

z udziałem zainteresowanego W. B.

o przeniesienie odpowiedzialności za składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 9 stycznia 2013 r.

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację D. W. od wyroku Sądu Okręgowego w

K. z dnia 24 stycznia 2012 r., oddalającego jego odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 23 września 2004 r., stwierdzającej jego

odpowiedzialność za zobowiązania Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Usługowo-

2

Handlowego D. Sp. z o.o. w S. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne,

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

w łącznej kwocie 165.184,40 zł. Sąd drugiej instancji, podzielając wnioski prawne

Sądu pierwszej instancji, oparł orzeczenie na art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz.60 ze

zm.), uwzględniwszy ustalenie, że D. W. w okresie od października 2002 r. do

marca 2003 r. pełnił funkcję członka zarządu spółki, wobec której egzekucja

zobowiązań publicznoprawnych była bezskuteczna. Wniosek o ogłoszenie

upadłości nie został złożony we właściwym czasie, co potwierdziła opinia biegłego

powołanego w sprawie, a odwołujący się w żaden sposób nie wykazał, że

niezgłoszenie upadłości lub brak postępowania układowego nastąpiło bez jego

winy. Odwołujący się nie wskazał również majątku spółki, z którego organ rentowy

mógłby prowadzić egzekucję umożliwiającą zaspokojenie zaległości składkowych.

Sąd drugiej instancji oddalił zarzut ubezpieczonego co do wadliwości decyzji

o ustaleniu jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki, mimo niewydania

jednej, wspólnej decyzji wobec wszystkich członków zarządu. W ocenie Sądu, w

razie zaistnienia przesłanek odpowiedzialności osób trzecich za zaległe składki

niewyegzekwowane od spółki, organ rentowy ma obowiązek rozstrzygnięcia o

odpowiedzialności ich wszystkich, wyboru dłużnika zaś, od którego będzie

dochodził zaspokojenia wierzytelności, może dokonać dopiero po powstaniu

solidarnego zobowiązania. Powołał się przy tym na pogląd wyrażony - w

odniesieniu do zaległości podatkowych - przez Naczelny Sąd Administracyjny w

uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 9 marca 2009 r., I FPS 4/08 (ONSAiWSA

2009 nr 3, poz. 47) oraz – w odniesieniu do należności składkowych – w uchwale

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09

(OSNP 2011 nr 1-2, poz. 13), wskazujących powstanie solidarności dłużników

(art. 366 § 1 k.c.) dopiero po wydaniu decyzji o odpowiedzialności podatkowej

osoby trzeciej na podstawie art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, zawierająca wniosek o uchylenie w

całości zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Okręgowego w K., zniesienie

postępowania w obu instancjach i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania, została oparta na podstawie naruszenia – przez

3

błędną wykładnię – art. 116 § 1 i 2 w związku z art. 108 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. – Ordynacja podatkowa oraz w związku z art. 31 i 32 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585) przez przyjęcie, że członkowie zarządu mogą ponosić

odpowiedzialność za dług spółki na podstawie tylko indywidualnych decyzji, bez

określenia ich odpowiedzialności wobec wszystkich łącznie oraz że ponoszą

odpowiedzialność solidarną. Skarżący podniósł że odmienny pogląd Sądu

Apelacyjnego jest niezgodny z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09, podzielonym w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2011 r., II UK 307/10, oraz sprzeczny z

wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2006 r., I FSK

1227/05, prezentującym pogląd, że „stronami postępowania dotyczącego

przeniesienia odpowiedzialności powinny być wszystkie osoby, które były

członkami zarządu tej osoby prawnej, a decyzje zamykające to postępowanie

(wydane wobec każdej z osób odrębnie) powinny zawierać stwierdzenie, że

odpowiedzialność ponoszona jest solidarnie z pozostałymi (wymienionymi z imienia

i nazwiska) osobami”.

Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2013 r. Sąd Najwyższy odroczył

posiedzenie do czasu podjęcia przez Sąd Najwyższy w składzie powiększonym

uchwały w sprawie I UZP 2/13.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 116 Ordynacji podatkowej, odczytywany w związku z art. 31

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ustanawia odpowiedzialność

majątkową osób trzecich za nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne,

zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych - na wypadek całkowitej lub częściowej bezskuteczności egzekucji z

majątku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Z tego przepisu wynika, że za

zaległości odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie zarządu,

przy czym ich odpowiedzialność ogranicza się do zobowiązań powstałych w czasie

pełnienia obowiązków.

4

Kwestia treści decyzji przenoszącej odpowiedzialność za zaległość

składkową na osoby trzecie budziła kontrowersje interpretacyjne w judykaturze,

szczególnie sądów administracyjnych (por. wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 13 lutego 2008 r., II FSK 1606/06, i odmienny wyrok tego

Sądu z dnia 5 września 2006 r., I FSK 1227/05). W uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 9 marca 2009 r., I FSP 4/08, Naczelny Sąd Administracyjny uznał,

że art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej nakłada na organ podatkowy obowiązek

prowadzenia postępowania w przedmiocie odpowiedzialności za zaległości

podatkowe spółki z o.o. wobec wszystkich osób mogących ponosić taką

odpowiedzialność. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 15 października

2009 r., I UZP 3/09 (OSNP 2011 nr 1-2, poz. 13) Sąd Najwyższy stanął na

stanowisku, że decyzja organu rentowego powinna być wydana wobec wszystkich

członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie określił jednak

skutków pominięcia innych osób, a w wyroku z dnia 16 lipca 2008 r., I UK 9/08

(OSNP 2009 nr 23-24, poz. 324) przyjął, że członkowie zarządu osoby prawnej,

których odpowiedzialność za zaległości z tytułu niezapłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne ustalił w decyzji właściwy organ Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, mogą odwołać się od tej decyzji także w części dotyczącej nieobjęcia

odpowiedzialnością pozostałych członków zarządu. W kolejnych orzeczeniach Sąd

Najwyższy przyjmował, że nie jest konieczne zamieszczenie w decyzji

zobowiązującej stwierdzenia o solidarności odpowiedzialności z pozostałymi

członkami zarządu, gdyż charakter tej odpowiedzialności wynika wprost z ustawy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2013 r., I UK 483/12, nie publ. oraz

z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 327/12 i II UK 329/12).

Rozstrzygnięcie dotychczasowych wątpliwości nastąpiło w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 16 kwietnia 2014 r., I UZP 2/13 (nie publ.). Sąd Najwyższy

wypowiedział pogląd, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalająca

odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za jej

zaległości składkowe nie musi zawierać wskazania, że odpowiedzialność ta jest

solidarna z innymi członkami zarządu, co do których zostały wydane odrębne

decyzje. W związku z tym należy stwierdzić, że członkowie zarządu ponoszą

odpowiedzialność za zobowiązania spółki z o.o. z tytułu składek na ubezpieczenia

5

społeczne oraz składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych i na ubezpieczenie zdrowotne, gdy odpowiedzialność ta została

określona w warunkach przewidzianych w art. 116 Ordynacji podatkowej, jeżeli

tylko decyzje w tym przedmiocie zostały wydane wobec wszystkich członków

zarządu, choć wobec każdego z osobna. Z konstytutywnego charakteru decyzji o

przeniesieniu odpowiedzialności na osoby trzecie (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

23 października 2006 r., I UK 126/06, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 331 i z dnia 16

lipca 2008 r., I UK 9/08) wynika, że tylko brak decyzji oznacza brak

odpowiedzialności (solidarnej), więc istotne jest, by żadna z tych osób nie została

pominięta i by wobec każdej decyzja została wydana. Nie jest konieczne, by była to

jedna decyzja adresowana do wszystkich.

Z odesłania zawartego w art. 91 Ordynacji podatkowej do art. 366 § 1 i

art. 369 k.c. wynika, że po powstaniu solidarnego zobowiązania, a zatem po

wydaniu decyzji w trybie art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej, organ rentowy może

dokonać wyboru dłużnika (członka zarządu), od którego będzie dochodził

zaspokojenia wierzytelności, postąpiwszy stosownie do art. 366 § 1 k.c. Skutkiem

konstytutywnego charakteru decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej za

zaległości składkowe jest to, że od chwili wydania decyzji kilku dłużników może być

zobowiązanych w ten sposób, iż wierzyciel może żądać całości lub części

świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z

osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia

pozostałych (solidarność dłużników); do zupełnego zaspokojenia wierzyciela

wszyscy dłużnicy solidarni pozostają zobowiązani (art. 366 § 2 k.c.). Wierzyciel

(organ ubezpieczeń społecznych) może więc dokonać wyboru dłużnika (członka

zarządu), od którego będzie dochodził zaspokojenia wierzytelności, dopiero po

powstaniu solidarnego zobowiązania, nie może zatem dokonać tego przez wydanie

decyzji tylko wobec niektórych z nich. Nie jest jednak konieczne wydanie jednej

wspólnej decyzji w stosunku do wszystkich członków zarządu jako dłużników i

określenie w niej, że ich odpowiedzialność jest solidarna. Solidarność tej

odpowiedzialności wynika z przepisów ustawy (art. 369 k.c. w związku z art. 116 §

1 Ordynacji podatkowej).

6

Wydanie jednej decyzji dotyczącej wszystkich członków zarządu spółki z

danego okresu istotne jest dla dłużników, którzy po uregulowaniu należności

dochodzonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, mogą wystąpić wobec

pozostałych członków zarządu z roszczeniami regresowymi, jednak wydanie

osobnych decyzji o odpowiedzialności poszczególnych członków zarządu nie stoi

tym roszczeniom na przeszkodzie. Zaspokojenie wierzyciela składkowego przez

któregokolwiek z dłużników - nawet, gdy decyzje nie wskazywały na solidarną

odpowiedzialność dłużników - wywołuje skutek w postaci zwolnienia pozostałych

dłużników oraz rodzi, z mocy art. 376 k.c., po stronie tego dłużnika, który spłacił

dług, prawo regresu wobec pozostałych dłużników (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 13 lutego 2013 r., I UK 483/12, nie publ.). Tylko pominięcie przez organ

rentowy wydania decyzji wobec któregokolwiek z członków zarządu spółki wyłącza

możliwość dochodzenia przez osoby, które spełniły świadczenie względem Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, roszczeń regresowych przysługujących im wobec

innych członków zarządu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej, jak w

sentencji (art. 39814

k.p.c.).