II UK 537/13

Sygn. akt II UK 537/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku J. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 24 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 18 września 2012 r. Sąd Okręgowy, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w E. oddalił odwołanie J. S. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 25 stycznia 2012 r. w przedmiocie odmowy

prawa do emerytury, stwierdziwszy, że ubezpieczony w dniu wejścia w życie

2

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) nie wykazał 15-letniego

okresu pracy w warunkach szczególnych. Organ rentowy uwzględnił jako taką

pracę tylko okres zatrudnienia ubezpieczonego w E. Przedsiębiorstwie

Transportowo-Spedycyjnym w E. od dnia 25 kwietnia 1974 r. do dnia 31 sierpnia

1978 r. (4 lata, 4 miesiące i 6 dni) na stanowisku kierowcy samochodu

ciężarowego o ładowności powyżej 3,5 tony. Ustalił, że w pozostałym czasie

zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie, które trwało od dnia 1 listopada 1971 r. do

dnia 14 marca 1991 r. skarżący świadczył usługi transportowe na terenie E. i

dawnego województwa e./.../, zazwyczaj pracując w załodze dwuosobowej, tj.

kierowca - konwojent oraz ładowacz lub kierowca i konwojent – ładowacz. W

długich trasach w latach 1982-1991 wykonywał jednocześnie czynności kierowcy,

ładowacza i konwojenta. W ocenie Sądu pierwszej instancji, ubezpieczony nie

świadczył pracy w warunkach szczególnych w pełnym wymiarze czasu pracy, gdyż

czynności kierowcy nie wykonywał w pełnym czasie przewidzianym dla tego

stanowiska pracy. Świadkowie, którzy nie potrafili określić choćby w przybliżeniu

wymiaru czasu pracy ubezpieczonego jako kierowcy zeznali, że dużo więcej czasu

zajmowały mu czynności wyładunkowe w sklepach lub punktach

gastronomicznych.

Wyrokiem z dnia 24 maja 2013 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych uwzględnił apelację ubezpieczonego i zmienił wyrok Sądu

Okręgowego, przyznawszy mu prawo do emerytury od dnia 1 czerwca 2012 r.

Mimo aprobaty ustaleń faktycznych i przyjętej podstawy prawnej, wytknął Sądowi

pierwszej instancji błąd w wykładni § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm., dalej: „rozporządzenie”), polegający na „zbyt rygorystycznym” rozumieniu

pojęcia wykonywania pracy stale i w pełnym wymiarze. Przyjął – wskazując na

pogląd Sądu Najwyższego – że nie jest przeszkodą do ustalenia wykonywania

pracy w szczególnych warunkach równoczesne wykonywanie innych prac, które

stanowią integralną część większej całości dającej się zakwalifikować pod

określoną pozycję załącznika do rozporządzenia oraz kiedy czynności wykonywane

3

przez pracownika w warunkach nienarażających na działanie czynników

szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny.

Podzielił przy tym argumenty apelacji, że praca konwojenta miała charakter

uboczny, dodatkowy, podczas gdy czynności kierowcy stanowiły główny zakres

jego obowiązków ubezpieczonego i składały się na zasadniczą część dniówki.

Skarga kasacyjna organu rentowego, obejmująca wyrok Sądu drugiej

instancji w całości, z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, została oparta na podstawie

naruszenia § 2 ust. 1 rozporządzenia w związku z pkt 2, działu VIII wykazu A,

załącznika do tego rozporządzenia przez przyjęcie za okres pracy uzasadniający

prawo do świadczeń na zasadach określonych w tym rozporządzeniu okresów, w

których praca kierowcy samochodu ciężarowego uzupełniana była czynnościami

konwojenta, jako pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. Skarżący zarzucił

także obrazę art. 382 k.p.c. przez nieuwzględnienie części zebranego materiału

dowodowego i wydanie orzeczenia z pominięciem wyników postępowania przed

Sądem pierwszej instancji dotyczących zakresu wykonywania przez

ubezpieczonego prac za i wyładunkowych. W szczególności Sąd Apelacyjny

podzielił ustalenia Sądu Okręgowego, że ubezpieczony wykonywał jednocześnie

czynności kierowcy, konwojenta i ładowacza, przy czym czynności spedycyjne

zajmowały mu więcej czasu niż codzienna jazda samochodem, zwykle na krótkich

trasach w granicach 20-30 km, wyjątkowo 50 km, lecz ocenę materiału

dowodowego i własne wnioski ograniczył tylko do dodatkowej pracy konwojenta,

pomijając prace ubezpieczonego jako ładowacza oraz czas ich wykonywania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej organ rentowy powołał się jeszcze na

ustalenie, że czynności związane z konwojowaniem oraz za- i rozładunkiem nie

stanowiły integralnej części pracy kierowcy, gdyż nie mieściły się w zakresie

obowiązków pracowniczych kierowców samochodów ciężarowych. Czynności te

przewidziano w odrębnych umowach cywilnych zawieranych przez pracodawcę, w

których ustalano ich zakres i odrębne wynagrodzenie, a te dodatkowe prace,

niemające charakteru prac w szczególnych warunkach, były wykonywane stale w

znacznej części codziennego czasu pracy.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z systemu ubezpieczeń społecznych (w brzmieniu obowiązującym w dniu

wydania decyzji – tekstu jednolitego Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227),

ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje emerytura po

osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu wejścia w

życie ustawy osiągnęli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze wymagany w przepisach dotychczasowych oraz wykazali

okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 ustawy. Wykazanie

okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach dotyczy - stosownie do art. 32

ust. 2 ustawy - pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości

dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie

przepisów dotychczasowych. Wykazy takie zawierają załączniki do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach; w wypadku pracy kierowcy należy

odwołać się do wykazu A, działu VIII - prac w transporcie i łączności, pkt 2.

Wymieniono tam jako wykonywaną w szczególnych warunkach pracę kierowców

samochodów ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony,

specjalizowanych, specjalistycznych (specjalnych), pojazdów członowych i

ciągników samochodowych balastowych, autobusów o liczbie miejsc powyżej 15,

samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na

drogach publicznych, trolejbusów i motorniczych tramwajów.

Według reguły ogólnej, przewidzianej w § 2 ust. 1 rozporządzenia, praca

kierowców stanowi zatrudnienie w szczególnych warunkach tylko wtedy, gdy jest

wykonywana stale, a jej wymiar odpowiada pełnemu wymiarowi czasu pracy

obowiązującemu na tym stanowisku pracy. Wymaganie przewidziane w

omawianym paragrafie rozporządzenia polega na wykonywaniu w sposób stały i w

rozmiarze czasu pracy niemniejszym niż pełny wymiar czasu pracy na stanowisku

wymienionym jako praca w szczególnych warunkach, przewidziany dla tego

5

stanowiska. Przepis przewidujący ten warunek jest jasny i jako taki nie wymaga

wykładni. Nie może być też stosowany „mniej rygorystycznie”. Pełne zatrudnienie w

warunkach szczególnych pojmowane jest jako bezwzględna cecha tego

zatrudnienia jako uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego.

Sąd Najwyższy przyjmuje, że uprawnienie do emerytury w obniżonym wieku może

nabyć tylko pracownik, który pracę w warunkach szczególnych wykonuje w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym dla zajmowanego przez niego stanowiska

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2008 r., II UK 107/08, niepubl., z

dnia 24 marca 2009 r., I UK 280/08, niepubl., z dnia 4 października 2011 r., I UK

125/11, niepubl., z dnia 6 lutego 2013 r., I UK 490/12, niepubl., z dnia 22 lipca

2013 r., III UK 106/12, niepubl.).

Pewna trudność interpretacyjna może powstać tylko wówczas, gdy

określenie pracy jako wykonywanej w warunkach szczególnych nie dotyczy

czynności jednorodzajowych, lecz praca wskazana w wykazie jest kompilacją

różnych czynności. Może ona polegać na równoczesnym wykonywaniu prac

stanowiących integralną część większej całości, dającej się zakwalifikować pod

określoną pozycję wykazu pracy w szczególnych warunkach. Wtedy warunek

pełnego wymiaru czasu przewidziany dla tej pracy jest spełniony, gdy wszystkie

czynności - łącznie wypełniając w całości pełny wymiaru czasu pracy - podlegają

choćby zbliżonemu narażeniu na szkodliwe, uciążliwe lub wymagające wysokiej

sprawności warunki. Możliwe jest także łączenie w przebiegu dniówki prac o

różnym charakterze polegające na wykonywaniu nie jednego, lecz kilku rodzajów

pracy w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie. W takim wypadku do

czasu pracy w warunkach szczególnych zlicza się czas równolegle wykonywanych

czynności tylko wtedy, gdy różne prace wszystkie łącznie lub każda z osobna

odpowiadają pracom w szczególnych warunkach i wszystkie razem są wykonywane

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27

stycznia 2012 r., II UK 103/11, niepubl. i z dnia 24 stycznia 2013 r., III UK 47/12,

niepubl.).

Jeżeli pracy w szczególnych warunkach towarzyszą inne czynności

pracownicze, Sąd Najwyższy w powołanych przez Sąd drugiej instancji wyrokach z

dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07 (niepubl.), z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09

6

(niepubl.) oraz z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08 (niepubl.) zdecydował, że

warunek pełnego zatrudnienia należy odnosić tylko do tych czynności, które

wykonywane są w warunkach bezpośrednio narażających na czynniki szkodliwe dla

zdrowia i uwzględniać w wymiarze czasu pracy tylko te inne czynności, które są

ściśle związane z pracą w szczególnych warunkach, stanowiąc integralną część tej

pracy albo są wykonywane incydentalnie, w rozmiarze nieznaczącym dla wymiaru

pracy w warunkach szczególnych. Miał przy tym na względzie, że prawo do

emerytury w wieku obniżonym stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27

ustawy o emeryturach i rentach z FUS i określonego w nim wieku emerytalnego,

więc przepisy regulujące to prawo należy wykładać w sposób gwarantujący

zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo. Rację instytucji przewidzianej w

art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS upatrywał w założeniu, że praca

wykonywana w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy przyczynia się do szybszego obniżenia

wydolności organizmu, stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do

emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

22 kwietnia 2009 r., II UK 333/08, niepubl., z dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09,

niepubl., z dnia 7 lutego 2012 r., I UK 227/11, niepubl. i z dnia 6 grudnia 2007 r.,

III UK 66/07, niepubl.).

Stosownie do materiału zebranego w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji, który powinien być podstawą zaskarżonego wyroku (art. 382 k.p.c.),

uznanie przez Sąd drugiej instancji czynności kierowcy samochodów ciężarowych o

dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony z równoczesnym

konwojowaniem i ładowaniem towarów za wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy było niewątpliwie wynikiem naruszenia

przepisów postępowania trafnie wskazanych przez skarżący organ rentowy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97,

OSNAPiUS 1999 nr 5, poz. 81, z dnia 7 lutego 2002 r., II UKN 13/01, OSNP 2003

nr 22, poz. 549 oraz z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 25/07, OSNP 2008 nr 19-20,

poz. 293). Oczywiste jest, że w punkcie wykazu, w którym zakwalifikowano pracę

kierowcy (między innymi samochodu ciężarowego) do prac w warunkach

szczególnych (wykaz A, dział VIII, pkt 2) nie wymieniono czynności konwojowania

7

ani ładowana towaru, więc nie są to czynności integralnie związane z pracą

kierowcy i praca w warunkach szczególnych łączona z takimi czynnościami

oczywiście nie jest wykonywana w pełnym wymiarze.

Uwzględniając to, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.