II UK 539/13

Sygn. akt II UK 539/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 sierpnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku L.K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o przeniesienie odpowiedzialności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 sierpnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 2 lipca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 września 2012 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie L. K. od decyzji z dnia 23 grudnia

2010 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzającej, że odwołujący się - jako

były prezes zarządu - odpowiada całym swoim majątkiem za zobowiązania Spółki z

o.o. „M.” z siedzibą w P. z tytułu nieopłaconych składek na Fundusz Ubezpieczeń

2

Społecznych, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od grudnia 2004 r. do

kwietnia 2008 r. w łącznej kwocie 1.628.208,74 zł. Podstawę rozstrzygnięcia

stanowiły następujące ustalenia.

Odwołujący się pełnił funkcję prezesa jednoosobowego zarządu Spółki w

okresie od 6 lutego 2004 r. do 2 czerwca 2008 r. Postanowieniem Sądu

Rejonowego w P. z dnia 1 lipca 2008 r. wpisano do Krajowego Rejestru Sądowego

likwidację Spółki „M.” oraz likwidatora w osobie odwołującego się. Postępowanie

likwidacyjne i spieniężenie całego majątku Spółki nastąpiło do dnia 31 maja 2009 r.,

a postanowienie o wykreśleniu jej z rejestru uprawomocniło się w dniu 16 września

2009 r. W okresie prowadzenia działalności Spółka nie dopełniła obowiązku

opłacania składek. Wystawione przez organ rentowy tytuły egzekucyjne przeciwko

Spółce zostały przekazane celem realizacji Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w P.

Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2009 r. wskazany organ umorzył prowadzone

wobec Spółki postępowanie egzekucyjne z uwagi na brak środków na rachunkach

bankowych oraz likwidację działalności Spółki. W rezultacie egzekucja prowadzona

wobec Spółki zarówno przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jak i skarbowy

organ egzekucyjny okazała się nieskuteczna. W dalszej kolejności Sąd Okręgowy

ustalił, ze w odpisie zupełnym księgi wieczystej nr […] jako właściciel

nieruchomości figuruje Skarb Państwa, zaś jako użytkownik wieczysty J. B.

(analogicznie - w odpisie zupełnym księgi wieczystej nr […]). Z kolei w odpisach z

tych ksiąg sprzed migracji (nr KW […]) jako właściciel figuruje Skarb Państwa, a

Spółka M. jest użytkownikiem wieczystym. W powyższych księgach wieczystych

widnieją wpisy obciążeń hipotecznych na rzecz banków i Skarbu Państwa -

Naczelnika Urzędu (kilkadziesiąt w pierwszej z wymienionych ksiąg na łączną

kwotę kilku milionów złotych oraz 300.000 zł na rzecz banku w drugiej z

wymienionych ksiąg). Hipoteki te zostały ustanowione zarówno przed okresem

wskazanym w zaskarżonej decyzji, jak i w toku narastania określonych w niej

zaległości wobec organu rentowego. Zaspokojenie należności składkowych z

przedmiotowych nieruchomości było niemożliwe, gdyż hipoteki wpisane na

pierwszej z nieruchomości wielokrotnie przewyższały jej wartość, a wpisana na

drugiej hipoteka kaucyjna zabezpiecza również roszczenia o odsetki, co oznacza,

3

że wpisana kwota hipoteki jest w rzeczywistości znacznie wyższa. Spółka „M.” była

tylko współużytkownikiem wieczystym tej nieruchomości i nie podała organowi

rentowemu informacji o wierzytelnościach posiadanych w czasie powstawania

zaległości składkowych.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał, że

wystąpiły pozytywne przesłanki przeniesienia na odwołującego się - jako członka

zarządu Spółki - odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek. Po pierwsze -

we wskazanym w decyzji okresie pełnił on jednoosobowo funkcję członka zarządu i

nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości Spółki. Po drugie - postępowanie

egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na bezskuteczność egzekucji z powodu

braku majątku Spółki, a odwołujący się nie wskazał mienia Spółki, z którego

egzekucja była możliwa. Niemożliwe było zaspokojenie należności z tytułu składek

z nieruchomości wskazanych przez odwołującego się w postępowaniu

odwoławczym, gdyż wpisane na jednej z nich hipoteki wielokrotnie przewyższały jej

wartość, a co do drugiej z nieruchomości, to Spółka była tylko jej

współużytkownikiem wieczystym. Z uwagi na wielkość tej nieruchomości nie da się

stwierdzić, że mogła ona pozwolić na zaspokojenie należności składkowych.

Podejmowanie wobec tego majątku działań egzekucyjnych nie dałoby żadnego

efektu. Sąd pierwszej instancji podniósł, że z art. 116 § 1 pkt 2 Ordynacji

podatkowej wynika, iż chodzi w nim o mienie, z którego egzekucja umożliwi

zaspokojenie zaległości w znacznej części. Tymczasem w tym wypadku nie można

mówić o zaspokojeniu zaległości nawet w minimalnej części, skoro nabycie

nieruchomości w toku egzekucji sądowej lub też administracyjnej następuje w

stanie wolnym od obciążeń, a odwołujący się nie wskazał, jaką wartość

przedstawiały prawa użytkowania wieczystego przysługujące Spółce, przy bardzo

znacznych kwotach zabezpieczonych hipotekami.

Wyrokiem z dnia 2 lipca 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

odwołującego się, podzielając ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy podkreślił, że wpisanie przez Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2009 r. do Krajowego Rejestru Sądowego

uchwały z dnia 31 maja 2009 r. o zatwierdzeniu bilansu zamknięcia likwidacji oraz

wykreśleniu podmiotu z rejestru oznacza, iż majątek Spółki został spieniężony w

4

czasie postępowania likwidacyjnego (art. 282 § 1 k.s.h.). Odwołujący się nie może

zatem argumentować, że egzekucja z majątku Spółki nie była bezskuteczna, skoro

w momencie umarzania egzekucji prowadzonej na podstawie tytułów

egzekucyjnych wystawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i

przekazanych do egzekucji Naczelnikowi Urzędu Skarbowego, tj. w dniu 30 grudnia

2009 r. Spółka już nie istniała i nie miała żadnego majątku. W ocenie Sądu drugiej

instancji, odwołujący się nie wykazał również istnienia przesłanek egzoneracyjnych,

które mogłyby go uwolnić od odpowiedzialności za zaległości składkowe Spółki.

Całkowicie chybione jest bowiem jego twierdzenie o przedwczesności oceny co do

niemożności zaspokojenia organu rentowego w znacznej części. Na

nieruchomościach położonych w Wągrowcu, będących uprzednio w użytkowaniu

wieczystym zlikwidowanej Spółki, ujawnione są wpisy hipotek na rzecz banku ING

Bank /…/ S.A. oraz hipotek przymusowych na rzecz Naczelnika Urzędu

Skarbowego na sumę przewyższającą wartość nieruchomości. Również sama

wartość tego prawa nigdy nie została dokładnie sprecyzowana przez odwołującego

się, co - biorąc pod uwagę tak znaczne obciążenia hipoteczne - prowadzi do

zgodnego z zasadami doświadczenia życiowego wniosku, że wierzyciel nie

uzyskałby zaspokojenia z tych nieruchomości. W sprawozdaniu likwidatora Spółki

za okres od 1 stycznia 2009 r. do 31 maja 2009 r. ujawniono, że prawo użytkowania

wieczystego działki 3431/6 o numerze KW […] oraz działki 3431/3 o numerze KW

[…] zostało sprzedane. Likwidator w osobie odwołującego się wyzbył się zatem

tego majątku przed wykreśleniem Spółki z rejestru. Zdaniem Sądu odwoławczego,

w tych okolicznościach nie ma wątpliwości, że organ rentowy nie uzyska

zaspokojenia wierzytelności w znacznej części, jak tego wymaga art. 116 § 1 pkt 2

Ordynacji podatkowej. Spółka nie istnieje bowiem od dnia wykreślenia jej z

Krajowego Rejestru Sądowego, co nastąpiło w dniu 28 sierpnia 2009 r., a zatem nie

istnieje również jej majątek.

W skardze kasacyjnej odwołujący się zarzucił naruszenie prawa

procesowego, tj.: 1) art. 378 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 328 § 2, a także

art. 231 k.p.c., przez nierozpoznanie wszystkich zarzutów apelacji, a mianowicie

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji: a) art. 231 k.p.c. wskutek pominięcia

wniosków dowodowych wskazanych w piśmie z dnia 27 sierpnia 2012 r., w

5

szczególności w odniesieniu do dokumentów księgi wieczystej nr po1B/00041492/4

oraz b) art. 328 § 2 k.p.c. wskutek braku wyjaśnienia w uzasadnieniu wyroku

przyczyn pominięcia wskazanych wyżej wniosków dowodowych, które to

uchybienia miały istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia oraz wynik

sprawy; 2) art. 47711

§ 1 w związku z 47711

§ 2 w związku z art. 64 § 1 w związku z

art. 379 pkt 5 w związku z art. 391 k.p.c. - powodujące nieważność postępowania,

przez ich niezastosowanie i niedokonanie kontroli kręgu podmiotów uprawnionych

do wzięcia udziału w postępowaniu, a także poprzez niewezwanie do wzięcia

udziału w sprawie w charakterze zainteresowanych pracowników Spółki, za których

była ona zobowiązana odprowadzać składki na ubezpieczenia społeczne, które to

uchybienia, jako skutkujące nieważnością postępowania, zawsze stanowią

podstawę uchylenia wyroku bez względu na wpływ na wynik sprawy; 3) art. 378 § 1

w związku z art. 379 pkt 5 w związku z art. 386 § 2 w związku art. 47711

§ 1 w

związku z 47711

§ 2 w związku z art. 64 § 1 w związku z art. 391 k.p.c., przez ich

niezastosowanie, mimo ciążącego w tym zakresie na Sądzie drugiej instancji

obowiązku i niewzięcie pod uwagę z urzędu nieważności postępowania, do której

doszło w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji oraz przez

niedostrzeżenie tej nieważności postępowania - wynikającej z niewezwania przez

Sąd pierwszej instancji wyżej wskazanego kręgu podmiotów do udziału w

postępowaniu w charakterze zainteresowanych - a w konsekwencji nieuchylenie

wyroku Sądu pierwszej instancji, jak również niezniesienie postępowania przed tym

Sądem w zakresie dotkniętym nieważnością, mimo że powyższe przepisy

zobowiązywały do tego Sąd drugiej instancji; 4) art. 385 k.p.c., przez jego

zastosowanie, mimo że z uwagi na to, iż postępowanie przed Sądem pierwszej

instancji dotknięte było nieważnością, Sąd Apelacyjny winien zaskarżony wyrok

Sądu Okręgowego uchylić, a sprawę przekazać temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, które to uchybienia miały istotny wpływ na treść zaskarżonego

orzeczenia oraz wynik sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w całości,

zniesienie postępowania przed tymi Sądami i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej

instancji do ponownego rozpoznania.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.

W pierwszej kolejności podlega rozważeniu, jako najdalej idący, zarzut

nieważności postępowania przed Sądami obu instancji, upatrywanej przez

skarżącego w niewezwaniu do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanych

pracowników zlikwidowanej Spółki, „od których wynagrodzeń naliczone i

odprowadzone powinny być składki, za które wedle treści zaskarżonej decyzji

odpowiadać ma odwołujący się”.

Zgodnie z art. 47711

§ 2 k.p.c. zainteresowanym jest ten, czyje prawa i

obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli osoba taka nie została

wezwana do udziału w sprawie przed organem rentowym, sąd wezwie ją do udziału

w postępowaniu bądź z urzędu, bądź na jej wniosek lub na wniosek jednej ze stron.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w przepisie tym nie chodzi o

zainteresowanego w znaczeniu potocznym, ale o sytuację, w której wynik toczącej

się sprawy może dotykać bezpośrednio podmiotu, który nie brał udziału w

postępowaniu administracyjnymi (por. wyroki z dnia 28 kwietnia 2005 r., I UK

236/04, OSNP 2006, nr 1-2, poz. 28 i z dnia 8 lipca 2008 r., I UK 412/07, LEX nr

818580). Jeżeli konkretna osoba posiada status zainteresowanego ze względu na

przedmiot określonego postępowania w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych, wskazujący, że w określonym wypadku spełniona została ustawowa

przesłanka prawna polegająca na tym, iż prawa i obowiązki tej osoby „zależą” od

rozstrzygnięcia w tej sprawie, to niewezwanie jej przez sąd do udziału w

postępowaniu w charakterze strony (art. 47711

§ 1 w związku z art. 47711

§ 2 zdanie

drugie k.p.c.) powoduje nieważność postępowania polegającą na pozbawieniu

możności obrony praw - art. 379 pkt 5 w związku z art. 47711

§ 1 k.p.c. (por. wyrok z

dnia 3 października 1996 r., II URN 36/96, OSNAPiUS 1997 nr 9, poz. 156 oraz

uchwałę z dnia 29 lipca 1998 r., III ZP 20/98, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 690). Dla

oceny zarzucanej przez skarżącego nieważności postępowania konieczne jest

zatem rozważenie wpływu decyzji organu rentowego przenoszącej na członka

zarządu spółki odpowiedzialność za jej zobowiązania składkowe oraz rozstrzygnięć

7

sądów w sprawie, której przedmiotem jest prawidłowość takiej decyzji na sytuację

prawną byłych pracowników spółki.

Skarżący prezentuje stanowisko, że skoro decyzja organu rentowego

doprowadziła do zmiany kręgu podmiotów odpowiedzialnych za niezapłacone przez

Spółkę składki będące pochodną od wynagrodzeń pracowników, to od tej decyzji

zależą ich prawa i obowiązki. W ocenie skarżącego, wynika to z okoliczności, że

składki na ubezpieczenia społeczne finansują w całości lub w części pracownicy,

jako ubezpieczeni, ze swojego wynagrodzenia. Zatem „decyzja rozszerzająca krąg

podmiotów odpowiedzialnych za ich uiszczenie i orzeczenia sądowe uznające ją za

prawidłową dotyka bezpośrednio interesu pracowników”. Skarżący nie precyzuje

natomiast, jakie miałyby to być prawa i obowiązki oraz o jaki interes chodzi.

Odpowiedzialność osób trzecich za zaległości składkowe (art. 107 ustawy z

dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; jednolity tekst: Dz.U. z 2012 r.,

poz. 749 ze zm. w związku z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych; jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze

zm.) jest odpowiedzialnością za cudzy dług, uzależnioną od istnienia zobowiązania

składkowego płatnika składek (spółki), co powoduje, że ma ona charakter

akcesoryjny, następczy, gwarancyjny i subsydiarny. Odpowiedzialność ta powstaje

na mocy konstytutywnej decyzji o odpowiedzialności podatkowej osób trzecich (art.

108 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i art. 32 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych), tworzącej nowe stosunki pod względem podmiotowym i

przedmiotowym. Podmiotem tych stosunków są osoby trzecie, a przedmiotem -

odpowiedzialność, która nie odnosi się do obowiązku świadczenia dłużnika

składkowego, lecz dotyczy pokrycia długu. Odpowiedzialność osób trzecich została

wprowadzona w interesie wierzycieli spółki, w tym wierzyciela składkowego

(Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), a jej funkcją jest ułatwienie zaspokojenia

roszczeń zagrożonych niewypłacalnością dłużnika (spółki), przez poszerzenie

kręgu podmiotów, od których wierzyciel składkowy może dochodzić zaspokojenia

należności (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 15 października 2009 r., I UZP 3/09, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 13). Z tego

względu w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawie wszczętej

odwołaniem od decyzji organu rentowego przenoszącej na członka zarządu spółki

8

odpowiedzialność za jej zobowiązania składkowe, statusu zainteresowanego nie

posiada ani ta spółka (por. wyrok z dnia 26 marca 2013 r., II UK 200/12, LEX nr

1324288), ani jej byli pracownicy (por. wyrok z dnia 24 sierpnia 2010 r., I UK 87/10,

OSNP 2011 nr 23-24, poz. 309), gdyż ich prawa i obowiązki nie zależą

bezpośrednio od rozstrzygnięcia sprawy, której przedmiotem jest rozszerzenie

odpowiedzialności za zaległości składkowe byłego pracodawcy - spółki na członka

(członków) jej zarządu. Również w wyroku z dnia 21 stycznia 2013 r., II UK 160/12

(niepublikowanym) wyrażono pogląd, że byli pracownicy spółki cywilnej nie

posiadają statusu zainteresowanych w rozumieniu art. 47711

k.p.c. w sprawie

dotyczącej przeniesienia odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki cywilnej

na jej wspólników (art. 115 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 i art. 32

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 391 § 1 i

art. 328 § 2 (prawidłowa konstrukcja: art. 378 § 1 i art. 328 § 2 w związku z art. 391

§ 1) k.p.c., upatrywanego przez skarżącego w nierozpoznaniu apelacyjnych

zarzutów obrazy art. 231 i art. 328 § 2 k.p.c. polegającej na nieodniesieniu się

przez Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku do wniosku dowodowego

powołanego dla wykazania, że w okresie prowadzenia postępowania

egzekucyjnego Spółka dysponowała mieniem w postaci użytkowania wieczystego

nieruchomości, z którego - mimo nieustanowienia na tej nieruchomości żadnej

hipoteki - nie była prowadzona egzekucja przez wierzyciela skarbowego.

Po pierwsze, Sąd drugiej instancji do zarzutu tego się ustosunkował, co

prawda nie wprost, ale przez wskazanie, że skarżący nie może „podnosić

argumentów, że egzekucja z majątku Spółki nie była bezskuteczna, skoro w

momencie umarzania egzekucji (…), tj. w dniu 30 grudnia 2009 r. Spółka już nie

istniała i nie miała żadnego majątku”. Po drugie, ponieważ bezskuteczność

egzekucji w rozumieniu art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej jest stanem faktycznym,

w którym z majątku spółki nie da się uzyskać zaspokojenia całości lub części

należności, przeto - jako materialnoprawna przesłanka do obciążenia członka

zarządu odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki - musi być spełniona na

dzień wydania decyzji w tym przedmiocie (por. uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., I UZP 4/09, OSNP

9

2009 nr 23-24, poz. 319 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2012 r.,

II UK 152/11, LEX nr 1170997). Skarżący, ograniczając się do etapu prowadzenia

postępowania egzekucyjnego, nie twierdzi, że na dzień wydania decyzji

przenoszącej na niego odpowiedzialność za zaległości składkowe Spółki (23

grudnia 2010 r.) istniała jakakolwiek wątpliwość co do niemożliwości zaspokojenia z

jej majątku wierzytelności Zakładu.

Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.