I UK 6/14

Sygn. akt I UK 6/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący,

sprawozdawca)

SSA Piotr Prusinowski

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z odwołania J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 29 sierpnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 3 sierpnia 2012 r. odmówił

J. K. prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z uwagi na

nieudowodnienie przez nią jakiegokolwiek okresu pracy w warunkach szczególnych.

2

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 6 lutego 2013 r. oddalił odwołanie ubezpieczonej od decyzji organu rentowego,

wskazując że na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego należało

przyjąć, iż w okresach od 1 sierpnia 1980 r. do 6 lipca 1982 r., od 14 września 1985

r. do 30 kwietnia 1986 r., od 1 sierpnia 1988 r. do 6 lipca 1993 r. i od 1 września

1993 r. do 31 grudnia 1998 r. odwołująca się, pracując w Zarządzie Melioracji i

Urządzeń Wodnych w K., nadzorowała bezpośrednio na terenach budów ekipy

prowadzące prace melioracyjne, w szczególności pracę kopaczy zakładających

sieci drenarskie. We wskazanych okresach wnioskodawczyni sprawowała zatem

dozór inżynieryjno – techniczny nad pracami wymienionymi w dziale X wykazu A,

stanowiącego załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako:

rozporządzenie), co uzasadnia zakwalifikowanie takiej pracy jako pracy w

warunkach szczególnych zgodnie z poz. 24 działu XIV wykazu A. Sąd pierwszej

instancji stwierdził jednak, że takie ustalenia nie dają podstaw do uwzględnienia

odwołania od zaskarżonej decyzji, albowiem uznany okres zatrudnienia w

warunkach szczególnych nie sięga 15 lat, wymaganych przez art. 184 ust. 1 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej jako: ustawa

emerytalna) dla nabycia prawa do emerytury w obniżonym wieku. W ocenie Sądu

Okręgowego, do uznanych okresów nie można bowiem zaliczyć zatrudnienia w

Zarządzie Melioracji i Urządzeń Wodnych w niepełnym wymiarze czasu pracy, a

także okresów korzystania z urlopów wychowawczego i bezpłatnych.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając

sprawę na skutek apelacji ubezpieczonej, wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2013 r.

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w ten sposób, że przyznał J. K. prawo do emerytury od 28 maja 2012

r.

Sąd odwoławczy, przyjmując za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji

odnośnie do tego, że wnioskodawczyni w okresie zatrudnienia w Zarządzie

Melioracji i Urządzeń Wodnych, trwającym łącznie od 1 sierpnia 1980 r. do 31

3

grudnia 1998 r. (18 lat i 5 miesięcy), była zatrudniona na stanowiskach dozoru

inżynieryjno – technicznego nad pracami melioracyjnymi wymienionymi w wykazie

A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia, odmiennie niż Sąd Okręgowy uznał,

że dla prawa do emerytury w obniżonym wieku okres ten powinien być

pomniejszony jedynie o okresy korzystania przez ubezpieczoną z urlopu

bezpłatnego od 7 lipca 1993 r. do 31 sierpnia 1993 r. (1 miesiąc i 24 dni) oraz o

okresy zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy od 1 maja 1984 r. do 5

lipca 1984 r. (2 miesiące i 5 dni) oraz od 1 maja 1986 r. do 31 lipca 1988 r. (2 lata i

3 miesiące), tj. łącznie o okres około 2 lat i 7 miesięcy. Zdaniem Sądu drugiej

instancji, nie ma natomiast podstaw do tego, ażeby do okresu pracy w warunkach

szczególnych nie zaliczyć skarżącej okresu urlopu wychowawczego,

wykorzystanego przez nią w latach 1982 – 1985, skoro zgodnie z uchwałą składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., I UZP 1/11, okresy

urlopu wychowawczego – wykorzystane przed dniem 1 stycznia 1999 r. – są od 28

stycznia 1972 r. okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

pozostawania w stosunku pracy i jako takie podlegają wliczeniu do stażu pracy, od

którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury. Sąd Apelacyjny, uwzględniając

ten pogląd oraz biorąc pod uwagę utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego,

zgodnie z którym wykazanie w dniu 1 stycznia 1999 r. wymaganego przez art. 184

ustawy emerytalnej okresu wykonywania pracy w warunkach szczególnych wyłącza

ponowne ustalanie tego okresu po osiągnięciu wieku emerytalnego na warunkach

wynikających z art. 32 ust. 1a pkt 1 tej ustawy, obowiązujących po dniu 1 lipca

2004 r., przyjął, że urlop wychowawczy wykorzystany przez ubezpieczoną podlega

uwzględnieniu przy ustalaniu okresu wykonywania przez nią pracy w warunkach

szczególnych. W takiej zaś sytuacji, według Sądu odwoławczego, należało

stwierdzić, że odwołująca się wykazała na dzień 1 stycznia 1999 r. okres ponad 15

lat wykonywania pracy w warunkach szczególnych, a że spełniła też wszystkie

pozostałe przesłanki uprawniające do emerytury w obniżonym wieku, nabyła z

dniem osiągnięcia 55 lat życia prawo do spornego świadczenia.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy zarzucił

naruszenie:

4

1. prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 184 w związku z art. 32

ustawy emerytalnej i § 4 ust. 1 rozporządzenia, co polegało na błędnym

przyjęciu, że ubezpieczona spełniła warunki do przyznania emerytury, w

szczególności, że wykazała co najmniej 15 – letni okres pracy w warunkach

szczególnych wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy;

2. prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 32 ust. 1a ustawy

emerytalnej i przyjęcie, że okres urlopu wychowawczego może zostać

zaliczony jako okres pracy w warunkach szczególnych;

3. prawa procesowego, tj. art. 328 § 2 k.p.c., przez sprzeczność między oceną

prawną a poczynionymi ustaleniami faktycznymi, polegającą z jednej strony

na ustaleniu, że w latach 1982 – 1985 ubezpieczona pracowała w

warunkach szczególnych, a drugiej strony na przyjęciu, że w tym okresie

przebywała na urlopie wychowawczym, którego nie zalicza się do okresu

pracy w warunkach szczególnych.

Skarżący wniósł o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenie odwołania

ubezpieczonej, względnie o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od ubezpieczonej kosztów

postępowania. Organ rentowy wniósł również o orzeczenie na podstawie art. 39815

§ 1 w związku z art. 415 k.p.c. o zwrocie spełnionego na rzecz wnioskodawczyni

świadczenia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczona wniosła o jej oddalenie

oraz o zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. nie może być uwzględniony, albowiem

na podstawie uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie można stwierdzić, ażeby Sąd

drugiej instancji ustalił wykazanie przez ubezpieczoną ponad 15 – letniego okresu

pracy w warunkach szczególnych, zaliczając do tego okresu wykorzystany urlop

wychowawczy, uznając jednocześnie, że okres urlopu wychowawczego nie może

być traktowany tak jak okres wykonywania pracy w warunkach szczególnych.

Wręcz przeciwnie, z motywów zaskarżonego orzeczenia wyraźnie wynika, że w

5

ocenie prawnej tego Sądu okres urlopu wychowawczego podlegał zaliczeniu do

okresu pracy w warunkach szczególnych. Nie można zatem stwierdzić w tym

zakresie sprzeczności „między oceną prawną a poczynionymi ustaleniami

faktycznymi”.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazać należy,

że zgodnie z art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy emerytalnej, przy ustalaniu okresu

zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze nie

uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik otrzymał po

dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Okres korzystania z urlopu

wychowawczego przez wnioskodawczynię nie jest okresem niewykonywania pracy

w rozumieniu tego przepisu, bowiem dotyczy on wyłącznie okresów

niewykonywania pracy z powodu niezdolności do pracy, za które pracownik

otrzymał wynagrodzenie lub świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby lub macierzyństwa. W czasie korzystania z urlopu wychowawczego nie

przysługiwało jej bowiem wynagrodzenie za pracę. Mogła natomiast nabyć prawo

do zasiłku, stosownie do treści § 5 ust. 1 obowiązującego wówczas rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (tekst

jedn.: Dz. U. z 1985 r. Nr 2, poz. 10 z późn. zm.), po spełnieniu wynikających z

rozporządzenia warunków. Zasiłek ten jednak nie był świadczeniem z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby lub macierzyństwa, gdyż zgodnie z

treścią art. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz. U. z

1975 r. Nr 34, poz. 188 z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia

1987 r., świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa obejmowały: zasiłek chorobowy, zasiłek wyrównawczy, zasiłek

porodowy, zasiłek macierzyński, zasiłek opiekuńczy i zasiłek pogrzebowy.

Niezależnie więc od tego, że z urlopu wychowawczego ubezpieczona korzystała w

latach 1982 - 1985, a więc przed datą wymienioną w art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy

emerytalnej, treść tego przepisu nie może świadczyć o konieczności wliczenia do

okresu pracy w warunkach szczególnych tego urlopu, bowiem nie jest on okresem

niewykonywania pracy, o którym mowa w tym przepisie.

6

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy emerytalnej art. 184 dotyczy

tych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia

ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli:

1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do

emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz

2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27 (co najmniej 20

lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku

przewidzianego w art. 32 ustawy pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego

funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków

zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za

pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku

pracy - w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem (w brzmieniu

obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r.). Za dotychczasowe przepisy należy

uważać przepisy rozporządzenia. Z § 2 ust. 1 rozporządzenia wynika, że okresami

pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w

rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, „ze względu na charakter omawianego świadczenia (emerytura

w obniżonym wieku) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle” (por.

uzasadnienie uchwały z dnia 29 września 2005 r., II UZP 10/05, OSNP 2006 nr 1-2,

poz. 21). Postulat ścisłej wykładni dotyczy oczywiście i z tego samego powodu

także przepisu art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej. W związku z tym, po pierwsze -

przewidziane w rozporządzeniu i art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej rozróżnienie

między okresem składkowym i nieskładkowym (zatrudnienia) a okresem

wykonywania pracy jako mające głęboki sens normatywny i społeczny, nie powinno

być znoszone w drodze wykładni, po drugie - zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego wnioskodawczyni lub wnioskodawca są obowiązani wykazać,

że praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest

wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (np. wyrok z dnia 15 grudnia

7

1997 r., II UKN 417/97, OSNP 1998 nr 21, poz. 638, zgodnie z którym „nie korzysta

z uprawnienia do emerytury przy niższym wieku emerytalnym pracownik, który nie

udowodnił, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach i w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku”). Taka kwalifikacja faktycznego

niewykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

w okresie trwania zatrudnienia jest uzasadniona charakterem prawa do emerytury

dla osób zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Prawo to stanowi bowiem konsekwencję szybszej utraty zdolności do zarobkowania

z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy (por. uzasadnienie

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 stycznia 2000 r. K 18/99, OTK 2000 Nr

1, poz. 1). Wymóg okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze powinien więc odnosić się do okresu faktycznego wykonywania takiej

pracy, z pominięciem okresów wyłącznie formalnego pozostawania w zatrudnieniu,

w których pracownik - zgodnie z treścią łączącego go z pracodawcą stosunku pracy

- zajmuje stanowisko, z którym łączy się wykonywanie pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze, lecz w rzeczywistości pracy tej nie

wykonuje, a tym samym nie jest narażony na uciążliwość związaną z warunkami

lub charakterem pracy. Okres niewykonywania pracy nie wpływa zatem na szybszą

utratę zdolności pracownika do zarobkowania. W takiej sytuacji, okoliczność, że

okresy urlopu wychowawczego – wykorzystane przed dniem 1 stycznia 1999 r. – są

okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku

pracy (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 maja

2011 r., I UZP 1/11, OSNP 2012, nr 1 – 2, poz. 14), które to stanowisko odnosi się

do warunków nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, o której mowa w art. 29

ustawy emerytalnej, nie jest wystarczające do uznania tych okresów za okresy

wykonywania pracy w szczególnych warunkach w myśl § 2 ust. 1 rozporządzenia.

Skoro bowiem przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się wykonywanie

takiej pracy, a nie pozostawanie w stosunku pracy, to nie ma podstaw do zaliczenia

urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach, skoro

pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia takiej

pracy w takich, szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6

czerwca 2006 r., I UK 338/05, LEX nr 375608, postanowienie Sądu Najwyższego z

8

dnia 6 maja 2008 r., I UK 1/08, LEX nr 829086, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

kwietnia 2013 r., I UK 561/12, LEX nr 1324260 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 października 2013 r., II UK 127/13, LEX nr 1451525).

Z tych względów należało uznać, że skarga kasacyjna organu rentowego

zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się natomiast do wniosku skarżącego o zwrot spełnionego

świadczenia wskazać należy, że zgodnie z art. 415 zdanie pierwsze k.p.c.,

uchylając lub zmieniając wyrok wskutek uwzględnienia skargi o wznowienie

postępowania, sąd na wniosek skarżącego w orzeczeniu kończącym postępowanie

w sprawie orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub o

przywróceniu stanu poprzedniego. Natomiast stosownie do art. 39815

§ 1 zdanie

drugie k.p.c., przy ponownym rozpoznaniu sprawy spowodowanym wydaniem

przez Sąd Najwyższy orzeczenia kasatoryjnego, sąd stosuje odpowiednio art. 415

k.p.c. Przepis art. 39815

§ 1 zdanie drugie k.p.c. dotyczy orzekania restytucyjnego

zgodnie z zasadami określonymi w art. 415 k.p.c. przez sąd ponownie

rozpoznający sprawę, a nie przez Sąd Najwyższy. Orzeczenie Sądu Najwyższego

wydane zgodnie z art. 39815

§ 1 zdanie pierwsze k.p.c. nie kończy bowiem

postępowania w sprawie w rozumieniu tego przepisu. Tymczasem dyspozycja

art. 415 k.p.c. odnosi się do orzeczeń kończących postępowanie w sprawie i jest to

istotą tej regulacji. Sąd Najwyższy ma obowiązek odpowiedniego stosowania

art. 415 k.p.c. tylko w orzeczeniach kończących postępowanie w sprawie, co jasno

wynika z art. 39816

i art. 39819

k.p.c. oraz z porównania tych przepisów z art. 39815

§ 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c. i art. 39821

w związku z art. 108 § 2 k.p.c.