II CSK 609/13

Sygn. akt II CSK 609/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości K. A.

przeciwko Kr. A.

o ustalenie i wydanie,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 września 2014 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powoda w zakresie zaskarżającym wyrok Sądu Okręgowego

w K. z dnia 14 listopada 2012 r., sygn. akt […], oddalający

powództwo o nakazanie wydania nieruchomości (punkt II oraz

punkt I podpunkt 1. in fine i punkt I podpunkt 2. in fine)

i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 14 listopada 2012 r. nakazał pozwanej

Kr. A., aby wydała powodowi syndykowi masy upadłości K. A. określone

ruchomości w postaci samochodów z dowodami rejestracyjnymi i kartami pojazdów,

oddalił powództwo o stwierdzenie bezskuteczności czynności upadłego K. A.

dotyczącej sprzedaży samochodów z dnia 26 listopada 2010 r., oddalił powództwo

o stwierdzenie bezskuteczności czynności upadłego K. A. obejmującej darowiznę

dwóch nieruchomości z dnia 3 grudnia 2010 r. oraz o wydanie tych nieruchomości,

oddalił powództwo o stwierdzenie bezskuteczności czynności upadłego K. A.

obejmującej umowę darowizny nieruchomości z dnia 19 listopada 2010 r. oraz o

wydanie tej nieruchomości.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r. zmienił częściowo

wskazane orzeczenie w ten sposób, że ustalił, iż umowa darowizny oznaczonej

nieruchomości, położonej w O., zawarta w dniu 3 grudnia 2010 r. oraz umowa

darowizny dwóch oznaczonych nieruchomości, położonych w O., zawarta w dniu 19

listopada 2010 r. jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości K. A., oddalił

apelację powoda w pozostałej części.

W zakresie objętym skargą kasacyjną podstawa faktyczna rozstrzygnięcia,

zgodnie przyjęta przez sądy obu instancji, przedstawia się następująco. Sąd

Rejonowy w K., w uwzględnieniu wniosku wierzyciela z dnia 22 marca 2011 r.,

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2011 r. ogłosił upadłość K. A., obejmującą

likwidację jego majątku. Czynności prawne K. A. w postaci umów darowizn

nieruchomości z dnia 19 listopada 2010 r. oraz z dnia 3 grudnia 2010 r., jako

nieodpłatne i zawarte w terminie rocznym przed dniem złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości, są z mocy prawa bezskuteczne w stosunku do masy

upadłości K. A. (art. 127 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo

upadłościowe i naprawcze - jedn. tekst: Dz. U. 2012 poz. 1112 ze zm., dalej jako

p.u.n.). Sąd pierwszej instancji uznał, że jednoczesne wytaczanie powództwa o

ustalenie, że czynność prawna jest bezskuteczna z mocy prawa w stosunku do

masy upadłości (art. 127 i art.128 p.u.n.) oraz o świadczenie na podstawie art.134

3

p.u.n. nie ma uzasadnienia prawnego, gdyż wyrok uwzględniający oba te

powództwa naruszałby art. 189 k.p.c. Sąd przyjął ponadto, że powód nie jest

legitymowany do żądania wydania nieruchomości, gdyż bezskuteczność czynności

względem masy nie powoduje z mocy prawa przejścia prawa własności. Jako

właściwy środek prawny wskazał powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego

poprzez zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności

nieruchomości na dłużnika, twierdząc, że dopiero realizacja tego obowiązku

nałożonego wyrokiem spowoduje taką zmianę na mocy art. 155 k.c. w zw. z art.

158 k.c. i ew. art. 1047 k.p.c. Sąd Apelacyjny podzielił to stanowisko jedynie w

części odnoszącej się do niedopuszczalności równoległego dochodzenia obu

roszczeń. W pozostałym zakresie stwierdził, że bezskuteczność czynności

upadłego określona w art. 127 p.u.n. ma charakter względny i nie oznacza jej

nieważności. Jej stwierdzenie umożliwia jedynie zaspokojenie się wierzycieli

upadłościowych z tego składnika majątkowego. Syndyk masy upadłości ma interes

prawny w żądaniu ustalenia bezskuteczności, gdyż wyrok ustalający potwierdza

legitymację syndyka do zbycia w postępowaniu upadłościowym tych nieruchomości,

które wyszły z majątku upadłego. Za przedwczesne i zbędne uznał Sąd drugiej

instancji podejmowanie rozważań co do ewentualnego roszczenia o zobowiązanie

do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości,

wskazując jednocześnie, że w następstwie wpisu K. A. jako właścicielki nie doszło

do niezgodności treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym

w rozumieniu art. 10 ustawy księgach wieczystych i hipotece.

Orzeczenie powyższe zostało zaskarżone przez syndyka masy upadłości K.

A. w zakresie dotyczącym oddalenia apelacji zaskarżającej oddalenie powództwa o

nakazanie wydania nieruchomości z tym, że wniosek skargi dotyczy zarówno

części sentencji nadających wyrokowi Sądu pierwszej instancji nowe brzmienie

(włącznie z ponownym oddaleniem powództwa o wydanie) jak i oddalających

apelację. Skarga oparta jest na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art.

134 ust. 1 w zw. z art. 127 ust. 1 p.u.n. przez błędną wykładnię.

Sąd Najwyższy zważył:

4

Trafnie wskazuje skarga na wadliwą wykładnię wskazanych przepisów

prawa upadłościowego i naprawczego, której następstwem stała się bezzasadna

odmowa oceny zasadności opartego na nich roszczenia syndyka masy upadłości.

Rozważania tym przedmiocie rozpocząć należy od przypomnienia,

że czynności przyszłego upadłego, polegające na darowiźnie szeregu

nieruchomości na rzecz osoby bliskiej, jako nieodpłatne i zawarte w terminie

rocznym przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, z mocy prawa są

bezskuteczne w stosunku do masy upadłości (art. 127 ust. 1 prawa

upadłościowego i naprawczego). Zgodnie z art. 134 ust. 1 jeżeli czynność upadłego

jest bezskuteczna z mocy prawa lub została uznana za bezskuteczną, to co

wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega

przekazaniu do masy upadłości, a gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, do

masy upadłości powinna być wpłacona równowartość w pieniądzach. Oczywistym

jest, że skoro masa upadłości nie jest podmiotem prawa to bezskuteczność

czynności upadłego "w stosunku do masy upadłości" oznacza w istocie

bezskuteczność w stosunku do wszystkich wierzycieli upadłościowych (art. 127-128

p.u.n.). Za dominujący w orzecznictwie należy uznać pogląd, że zachodząca

ex lege bezskuteczność nie wymaga zaskarżania takiej czynności, co nie wyłącza

w razie sporu możliwości wytoczenia powództwa o ustalenie na podstawie art. 189

k.p.c. (por. m.in. nie publikowane wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada

1999 r., III CKN 464/98, z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 184/07, z dnia

3 października 2008 r., I CSK 93/08, z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CSK 298/09,

z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 424/09). Wyrok sądu stwierdzający

bezskuteczność zachodzącą z mocy prawa ma charakter deklaratywny. Syndyk

masy upadłości, realizując uprawnienie art. 134 ust. 1 p.u.n., żąda w istocie

ustalenia, że rezultat względnej bezskuteczności odnosi się do skonkretyzowanej,

podjętej we wskazanym czasie czynności, czego następstwem ma być objęcie

przedmiotu świadczenia upadłego masą upadłości. Skutek bezskuteczności

względnej jest ściśle egzekucyjny, gdyż umożliwia prowadzenie egzekucji z danej

rzeczy lub prawa jako majątku dłużnika, mimo że pozostają one nadal własnością

osoby trzeciej. Jak przekonywająco wyjaśniono w uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 6 września 2013 r., V CSK 454/12 (nie publ.) następstwem

5

wyroku orzekającego bezskuteczność względną w postępowaniu upadłościowym

jest potwierdzenie upadku skutku rzeczowego takiej umowy wyłącznie w relacji

nabywca – wierzyciele upadłego, utrzymanie go w pozostałym zakresie i możliwość

prowadzenia egzekucji, podobnie jak w egzekucji syngularnej, gdzie zachodzi

z mocy prawa względna bezskuteczność zbycia nieruchomości po zajęciu (art. 930

§ 1 k.p.c.) albo z wyroku sądu wydanego w uwzględnieniu skargi pauliańskiej

(art. 532 k.c.) – por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2007 r., III CZP

97/07, OSNC 2008 r., nr 11, poz. 127, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 273/10 – nie publ. W orzeczeniu z dnia 6 września 2013 r., V CSK

454/12 Sąd Najwyższy opowiedział się za stanowiskiem, wcześniej prezentowanym

w piśmiennictwie i części orzecznictwa, że „przekazanie do masy upadłości”

w rozumieniu art. 134 p.u.n. nie oznacza podstawy roszczenia o zobowiązanie

nabywcy do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności, tylko

powinność nabywcy zwrotu w naturze, a w razie sporu, powstanie po stronie

syndyka roszczenia procesowego o wydanie tych rzeczy i praw, które wyszły

z masy - celem umożliwienia zaspokojenia wszystkich wierzycieli z powiększonej

w ten sposób masy upadłości.

Podzielając wskazane stanowisko odwołać się należy do dalszych

argumentów. Po pierwsze, reguły wykładni językowej wyraźnie potwierdzają, że

„przekazanie do masy” obejmuje czynność faktyczną, a nie prawną, skoro

bezskuteczność względna ma ograniczony zakres podmiotowy, a masa upadłości

nie ma zdolności prawnej. Po drugie, wprawdzie wyrok ustalający wystarczająco

legitymuje syndyka masy upadłości do podjęcia czynności w zakresie sprzedaży,

a jego kompetencja do rozporządzania cudzą własnością i innymi prawami

majątkowymi wynika z ustawy, ale w braku zgody właściciela nie umożliwia mu

podjęcia dalszych czynności zmierzających do objęcia nieruchomości, dokonania

jej oględzin, wyceny, okazania kandydatom na nabywców bez stosownych tytułów

wykonawczych. Po trzecie, przedmiotem interpretacji powinien być pełny tekst

normy prawnej. Skoro art. 134 ust. 1 i 2 p.u.n. dopuszcza wpłatę równowartości

w pieniądzach, gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, oraz już

na tym etapie przewiduje dokonanie zwrotu świadczenia wzajemnego osoby

trzeciej z masy upadłości jako równoległe z przekazaniem przedmiotu zbycia do

6

masy, to rażącą niekonsekwencją byłoby umożliwienie dokonania takich rozliczeń

tylko w wyniku wydania wyroku ustalającego bezskuteczność względną czynności,

bez zwrotnego wydania jej przedmiotu do masy. Po czwarte, brak uzasadnienia dla

odmiennego traktowania ruchomości i nieruchomości, stanowiących przedmiot

umów zbycia względnie bezskutecznych wobec masy upadłości. Po piąte, skoro

następstwem względnej bezskuteczności jest ograniczenie prawa własności w

zakresie pobierania pożytków cywilnych i naturalnych (fruendi), które wchodzą do

masy upadłości, to celowe jest również przeniesienie na jej rzecz posiadania

(possidendi) – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2009r., IV CSK

102/09, nie publ.. Umożliwi to ponadto wydanie przez syndyka nieruchomości

nabywcy, który w innym wypadku musiałby korzystać powództwa windykacyjnego

(art. 222 § 1 k.p.c.).

Zauważyć ponadto należy, że art. 134 ust. 1 p.u.n. nie normuje w sposób

wyczerpujący następstw bezskuteczności czynności prawnych upadłego

w stosunku do masy upadłości i nie wyłącza innych roszczeń syndyka masy

upadłości, jeżeli roszczenia takie, dotyczące masy upadłości, stosownie do

przepisów prawa cywilnego przysługują upadłemu jako właścicielowi rzeczy

względem jej posiadacza lub z innego tytułu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 sierpnia 2009 r., IV CSK 102/09, nie publ.).

Nie zasługuje na akceptację pogląd o niedopuszczalności kumulacji

procesowych roszczeń o ustalenie i zasądzenie (wydanie). W tym wypadku zbieg

nie ma bowiem charakteru konkurencyjnego, ani nie unicestwia materialnej

przesłanki interesu prawnego po stronie powoda. Orzeczenia, w których

odwoływano się do niedopuszczalności łączenia wskazanych żądań, zapadły

w odmiennych stanach faktycznych i prawnych (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CSK 298/09, OSNC-ZD 2010, nr 24, z dnia

16 kwietnia 2010 r., IV CSK 424/09, nie publ., z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK

453/09, nie publ., z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 343/10, nie publ.).

Część przytoczonych orzeczeń zapadła w poprzednim stanie prawnym

i dotyczy wykładni rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia

24 października 1934 r.- Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r., Nr 118,

7

poz. 512 ze zm.), ale z uwagi na zbliżone konstrukcje prawne zachowała

aktualność.

Naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego uzasadniają

podstawę kasacyjną określoną art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. w stopniu skutkującym

koniecznością wydania wyroku kasatoryjnego. Z tych przyczyn w oparciu o art.

39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji, pozostawiając Sądowi ponownie

rozpoznającemu sprawę rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c.).