I CSK 613/13

Sygn. akt I CSK 613/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSA Elżbieta Fijałkowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. M.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi m.st. Warszawy i Miastu Stołecznemu

Warszawie

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 września 2014 r.,

skarg kasacyjnych pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 19 lutego 2013 r.,

1. oddala skargi kasacyjne,

2. zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Prezydenta m.st.

Warszawy na rzecz powódki 3 600,- zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym,

3. zasądza od pozwanego Miasta Stołecznego - Warszawa na

rzecz powódki 3 600,- zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził na rzecz

powódki W. M.: od pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy kwotę 3.427.260 zł, a od Miasta

Stołecznego Warszawy kwotę 465.880 zł, obie z ustawowymi odsetkami od 21

listopada 2011 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że właścicielami nieruchomości gruntowej położonej

w W. przy ulicy C. 2 pod nazwą „Nieruchomość w m. st. Warszawie […]” byli H. i J.

małżonkowie W. Powódka W. M. jest ich spadkobierczynią.

Przedmiotowa nieruchomość została objęta działaniem dekretu z dnia

26 października 1945 roku o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st.

Warszawy (Dz. U. Nr. 50. poz. 279; „dekret o gruntach warszawskich”) i przeszła na

własność Gminy m.st. Warszawy, a następnie na podstawie art. 32 ust. 2 ustawy

z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej

(Dz. U. Nr 14 poz. 130) stała się własnością Skarbu Państwa. Na nieruchomości tej

znajdował się budynek 4 - kondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, o funkcji

mieszkaniowej, który podczas działań wojennych uległ niewielkiemu zniszczeniu

i został wyremontowany przez J. W. Poprzednicy prawni powódki złożyli wniosek o

przyznanie im prawa własności czasowej do przedmiotowej nieruchomości.

Orzeczeniem administracyjnym Prezydium Rady Narodowej z dnia 7 stycznia 1953

roku odmówiono im przyznania prawa własności czasowej do nieruchomości

gruntowej.

Na podstawie umów zawartych w wykonaniu decyzji administracyjnych

z dnia: 2 lutego 1976 r., 27 lutego 1978 r., 4 lipca 1978 r., 6 lutego 1980 r., 23 lipca

1980 r., 15 grudnia 1982 r., 11 września 1984 r., 31 października 1989 r.,

22 grudnia 1989 r., 15 stycznia 1990 r., 29 maja 1990 r. (co do lokalu nr 14)

dotychczasowym najemcom sprzedano lokale numer 21, 10, 20, 12a, 11, 12, 19,

23/24, 18, 17 i 14 znajdujące się w budynku położonym przy ul. C. 2.

3

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu

wniosku W. M., decyzją z dnia 10 listopada 1999 r. stwierdziło nieważność

orzeczenia administracyjnego z dnia 7 stycznia 1953 r. z powodu rażącego

naruszenia prawa.

Decyzją z dnia 27 września 2000 r. Burmistrz Gminy W. ustanowił na rzecz

W. M. użytkowanie wieczyste do udziału wynoszącego 0,3884 części w działce

gruntu o powierzchni 366 metrów kwadratowych, odmówił zaś ustanowienia tego

prawa w odniesieniu do udziału wynoszącego 0,6116 w tym gruncie z uwagi na

sprzedaż 11 lokali.

Decyzjami z dnia 13 czerwca 2007 r., 23 sierpnia 2007 r., 8 kwietnia 2009 r.,

8 lipca 2009 r., 22 lutego 2010 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

w Warszawie stwierdziło, że decyzje w przedmiocie sprzedaży jedenastu lokali

zostały wydane z naruszeniem prawa, jednakże nie można stwierdzić ich

nieważności, gdyż wywołały nieodwracalne skutki prawne. Samorządowe Kolegium

Odwoławcze zwróciło wnioski powódki o przyznanie odszkodowań wskazując,

że właściwy w sprawie ich przyznania jest sąd powszechny.

Sąd Okręgowy ustalił, że wartość rynkowa sprzedanych lokali nr 10, 11, 12,

12a, 14, 17, 18, 19, 21 i 23/24, obliczona z uwzględnieniem obciążenia ich

szczególnym trybem najmu, według poziomu aktualnych cen, a stanu na datę ich

sprzedaży wynosi 3.534.900 zł, zaś wartość lokalu nr 14 wynosi 358.240 zł.

Uznając powództwo za zasadne wskazał, że w ustalonym stanie faktycznym

w odniesieniu do roszczeń odszkodowawczych powódki znajduje zastosowanie art.

160 § 1 i 2 k.p.a., gdyż zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162 poz. 1692),

która wprowadziła nowe regulacje odnoszące się do odpowiedzialności

odszkodowawczej, za szkody wyrządzone w związku z wykonywaniem władzy

publicznej, wyłączone zostało zastosowanie wprowadzonych zmian do zdarzeń

i stanów prawnych powstałych przed wejściem w życie ustawy. Powołał się

na uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 31 marca

2011 r. (III CZP 112/10), zgodnie z którą do roszczeń o naprawienie szkody

wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września

4

2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a.,

stwierdzono zarówno przed, jak i po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1,2,3 i 6

k.p.a. Jeżeli ostateczna decyzja administracyjna została wydana przed dniem

wejścia w życie Konstytucji, odszkodowanie przysługujące na podstawie 160 § 1

k.p.a. nie obejmuje korzyści utraconych wskutek jej wydania, choćby ich utrata

nastąpiła po wejściu w życie Konstytucji.

Przepis art. 160 k.p.a. stanowi lex specialis w stosunku do art. 442 § 1 k.c.,

związku z tym zarzut przedawnienia roszczeń podniesiony przez pozwanych

w oparciu o art. 442 § 1 k.c. nie znajduje zastosowania, gdyż zgodnie z art. 160 § 3

k.p.a. roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia,

w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca nieważność decyzji wydanej

z naruszeniem art. 156 k.p.a. albo decyzja, w której organ stwierdził, że zaskarżona

decyzja została wydana z naruszeniem art. 156 k.p.a.

W ocenie Sądu I instancji, pomiędzy bezprawnymi orzeczeniami

administracyjnymi o sprzedaży lokali, a szkodą istnieje normalny związek

przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Szkodą, której naprawienia domaga się

powódka, jest uszczerbek majątkowy, jaki powstał na skutek bezprawnych

rozporządzeń lokalami i w efekcie doprowadził do ostatecznego odjęcia jej prawa

własności o konkretnej wartości majątkowej. Odmowa przyznania własności

czasowej każdorazowo zwiększała prawdopodobieństwo decyzji o zbyciu lokali, zaś

wydanie tych decyzji każdorazowo zwiększało prawdopodobieństwo utraty prawa

użytkowania wieczystego do gruntu i prawa własności do części budynku. Przyjęcie,

że szkoda powódki jest normalnym następstwem bezprawnej decyzji dekretowej

nie wykluczało istnienia adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy szkodą,

a kolejnym ogniwem w tym łańcuchu zdarzeń - decyzjami o sprzedaży lokali,

których wydanie było niezbędne dla zawarcia umowy cywilno-prawnej, gdyż

decyzja określała warunki zawarcia tej umowy i stanowiła zezwolenie na jej

zawarcie, co w rezultacie doprowadziło do utraty własności lokali po stronie

dotychczasowego właściciela gruntu. Związek przyczynowy, o jakim mowa w art.

361 § 1 k.c., nie wyklucza sytuacji, w których szereg zdarzeń może być przyczyną

szkody i zdarzenia te pozostają ze szkodą w bliższej lub dalszej korelacji, ale jest

ona adekwatnym następstwem każdego z nich. Przeprowadzone rozumowanie sine

5

qua non polegające na zadaniu pytania, czy szkoda powodów nastąpiłaby także

wtedy, gdyby nie wydano wadliwych decyzji o sprzedaży lokali prowadziła do

jednoznacznej konkluzji, że nie mogłoby dojść do zbycia mieszkań bez wydania

tych aktów administracyjnych.

Centralnym ogniwem układu aktów normatywnych jest decyzja nadzorcza

uznająca za nieważną decyzję dekretową bez stwierdzenia w zakresie sprzedanych

lokali jej nieodwracalnych skutków prawnych, a zatem przyjmująca założenie,

że może dojść do wzruszenia następstw decyzji za pomocą dostępnych na gruncie

postępowania administracyjnego środków prawnych, co powódka uczyniła,

podważając kolejno wydawane decyzje administracyjne o sprzedaży lokali.

W sytuacji, gdy decyzja nadzorcza nie doprowadza do eliminacji z obrotu

ze skutkiem wstecznym decyzji dekretowej, a jedynie stwierdza jej wydanie w tym

zakresie z naruszeniem prawa dopiero wówczas uprawniona jest teza, że nie

można decyzji sprzedażowych traktować, jako samoistnego źródła szkody

w związku z działaniem rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, co przesądza

o możliwości stwierdzenia nieważności decyzji dekretowej tylko w części -

z wyłączeniem sprzedanych lokali.

W rozstrzyganej sprawie uznano, że nie zachodzi nieodwracalność skutków

prawnych decyzji administracyjnej, a w konsekwencji, że takie skutki mogą być

zniesione przez organ administracyjny w ramach jego kompetencji, tj. w ramach

dostępnych temu organowi środków prawnych, a więc że istnieje jeszcze jedno

ogniwo w postaci aktów władczych, które może być zakwestionowane na drodze

administracyjnej celem ustalenia stanu własności nieruchomości.

Zarzut braku uczestnictwa powódki w postępowaniach administracyjnych,

które zakończyły się wydaniem decyzji sprzedażowych był bezpodstawny, gdyż W.

M. miała materialnoprawny interes uczestniczenia w sprawie i dlatego zgodnie z

art. 28 k.p.a. posiadała status strony w tym postępowaniu, tym bardziej, że uznano

ją za zainteresowaną w sprawach nadzorczych. W konsekwencji należało przyjąć,

że decyzje sprzedażowe, z uwagi na unieważnienie decyzji dekretowej ze skutkiem

ex tunc i powrót własności budynku do powódki, obejmują ją swoim zakresem

podmiotowym. Sąd doszedł przy tym do przekonania, że istnieje priorytet

6

postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w stosunku do

postępowania wznowieniowego.

Należne powódce odszkodowanie w zakresie damnum emergens zostało

obliczone w oparciu dowód z opinii biegłego, odsetki ustawowe z uwagi na

odszkodowawczy charakter roszczenia zostały zasądzone od daty wydania wyroku

(art. 362 § 2 k.c.).

Odpowiedzialność odszkodowawcza obciążała następców prawnych

organów, które wydały wadliwe decyzje. W myśl art. 123 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia

20 lipca 1983 roku o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U.

Nr 88 poz. 26) Naczelnik Dzielnicy, z upoważnienia, którego działał Kierownik

Wydziału, stał się terenowym organem administracji państwowej o właściwości

ogólnej w miastach podzielonych na dzielnice. Stan ten uległ zmianie z dniem

27 maja 1990 roku, kiedy do właściwości kierowników urzędów rejonowych

przeszły, między innymi, kompetencje należące uprzednio do terenowych organów

administracji państwowej o właściwości szczególnej i ogólnej stopnia

podstawowego (art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o terenowych

organach administracji rządowej ogólnej Dz. U. Nr. 21/90 poz. 123). Następnie zaś

w związku z kolejną reformą administracji publicznej (art. 94 ustawy z dnia

13 października 1998 r. przepisy wprowadzające ustawę reformującą administrację

publiczną, Dz. U. Nr 133 poz. 872 z późn. zm.) do właściwości starosty przeszły,

jako zadania z zakresu administracji rządowej, określone w przepisach zadania

urzędów rejonowych administracji ogólnej oraz zadania i kompetencje kierowników

tych organów. Po likwidacji Powiatu Warszawskiego, a tym samym i urzędu

Starosty kompetencje i uprawnienia Starosty (ustawa z dnia 15 marca 2002 r.

o ustroju m. st. Warszawy - Dz. U. Nr 41, poz. 361) kompetencje i uprawnienia

Starosty przeszły do Prezydenta m.st. Warszawy. Prowadziło to do wniosku,

że biernie legitymowany w sprawie jest Skarb Państwa reprezentowany przez

Prezydenta m.st. Warszawy. Sąd powołał się także na treść uchwały 7 sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2006 grudnia (III CZP 99/06), zgodnie z którą

Skarb Państwa jest biernie legitymowany w sprawach o naprawienie szkody

wynikłej z ostatecznej decyzji administracyjnej, o której mowa w art. 36 ust. 3 pkt 3

ustawy z dnia 10 maja 1990 roku - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

7

terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych także wtedy, gdy

stwierdzenie jej nieważności nastąpiło po dniu 26 maja 1990 roku. Z uwagi zaś

na okoliczność, że decyzja dotycząca lokalu numer 14 wydana została przez

Burmistrza Dzielnicy Gminy W. w dniu 29 maja 1990 r., a contrario fakt ten

uzasadnia odpowiedzialność odszkodowawczą w tym zakresie Miasta Stołecznego

Warszawy.

Apelacje pozwanych oparte były na zarzutach naruszenia prawa

materialnego art. 361 § 1 i 2, 442 § 1 k.c., art. 5 dekretu o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz. U. Nr 50 poz. 279) w związku z art. 156

§ 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 160 k.p.a.

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił obie apelacje i

orzekł o kosztach postępowania. Dokonane przez Sąd I instancji ustalenia

faktyczne i przedstawione poglądy prawne Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za

własne. Za nietrafne uznał zarzuty apelujących, odnoszące się do niewykazania

istnienia związku przyczynowego i przyjęcia, że powódka poniosła szkodę na

skutek wydania decyzji sprzedażowych. Odwołał się do stanowiska Sądu

Najwyższego wyrażonego w wyroku z dnia 4 października 2012 r., I CSK 665/11.

Podzielając go, Sąd Apelacyjny uznał, że pomiędzy decyzjami sprzedażowymi

wskazanymi przez powódkę jako źródło jej szkody, wyrażającej się utratą własności

poszczególnych lokali, które zostały sprzedane na rzecz osób trzecich, a tak

określoną szkodą istnieje normalny związek przyczynowy, uzasadniający

odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanych. Zarzut podniesiony przez

pozwanego - Miasto st. Warszawa, a dotyczący naruszenia art. 5 dekretu

o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy, Sąd Apelacyjny

uznał za nieuzasadniony. Ostateczna ocena, przy którym podmiocie było prawo

własności budynku, po unieważnieniu decyzji dekretowej, była bez znaczenia dla

rozstrzygnięcia w sprawie, a to z uwagi na wskazaną podstawę faktyczną i prawną

roszczenia, dochodzonego jako odszkodowania za niezgodną z prawem decyzję

administracyjną.

W skardze kasacyjnej pozwany - m.st. Warszawa zarzucił naruszenie

przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1), a mianowicie: art. 361 § 1 i 2

8

k.c. w zw. z art. 160 k.p.a., art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia

10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym

i ustawię o pracownikach samorządowych w związku z art. 160 k.p.a. przez

niezastosowanie i pominięcie, że szkoda Powoda w zakresie lokalu nr 14

w budynku przy ul. C. 2 wystąpiła z mocy prawa z dniem 27 maja 1990 r. na skutek

komunalizacji, co wyłącza istnienie związku przyczynowego pomiędzy decyzją

sprzedażową z dnia 29 maja 1990 r. a szkodą ; art. 363 § 2 k.c. w związku z art.

361 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 160 k.p.a. przez błędną wykładnię oraz niewłaściwie

zastosowanie wyrażającą się w zasądzeniu na rzecz powódki od pozwanego kwoty

465 880 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 21 listopada 2011 r. podczas gdy

z ustaleń Sądu II instancji wynika, że szkoda powstała na skutek decyzji z dnia 29

maja 1990 r. i rozporządzenia lokalem nr 14 przy ul. C. 2 wyniosła 358 240 zł.

Skarżący wniósł o uchylenie w części zaskarżonego wyroku sądu II instancji

tj. w zakresie oddalenia apelacji pozwanego m.st. Warszawy oraz orzeczenia

wobec pozwanego o kosztach procesu i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach dotychczasowego

postępowania oraz postępowania kasacyjnego; ewentualnie na podstawie art.

39816

§ 1 k.p.c. - o uchylenie zaskarżonego wyroku w części tj. w zakresie

oddalenia apelacji pozwanego m.st. Warszawy oraz orzeczenia wobec pozwanego

o kosztach procesu, i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez wydanie wyroku

zmieniającego wyrok Sądu I instancji - wyrok Sądu Okręgowego , poprzez

oddalenie powództwa skierowanego przeciwko m.st. Warszawa w całości oraz

zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania za obie

instancje oraz kosztów postępowania przed Sadem Najwyższym, w tym kosztów

zastępstwa procesowego, w przypadku gdy podstawa naruszenia przepisów prawa

materialnego okaże się oczywiście uzasadniona. Nadto o orzeczenie na podstawie

art. 39816

§ 1 k.p.c. w związku z art. 415 k.p.c., o zwrocie od powódki na rzecz

pozwanego m.st. Warszawy kwoty 319 376,67 zł tytułem spełnionego do chwili

wniesienia skargi świadczenia.

W skardze kasacyjnej opartej na zarzucie naruszenia prawa materialnego

3983

§ 1 k.p.c. pozwany Skarb Państwa -Prezydent Miasta Stołecznego Warszawy

zarzucił naruszenie art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 363 § 1 k.c. w zw. z art. 160 § 1

9

k.p.a. w zw. z art. 5, art. 7 ust. 2 i art. 8 dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50,

poz. 279) przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że decyzje o sprzedaży

lokali mieszkalnych nr 10, 11, 12, 12a, 17, 18, 19, 20, 21, 23/24 w budynku przy

ul. C. 2 wyrządziły szkodę w majątku powódki w postaci utraty prawa własności

tych lokali.

Pozwany wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez

uwzględnienie apelacji i oddalenie powództwa w stosunku do pozwanego Skarbu

Państwa i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych, za wszystkie instancje, ewentualnie

o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W skargach kasacyjnych pozwani podważali ustalenie, że pomiędzy

decyzjami o sprzedaży lokali mieszkalnych, a szkodą powódki w postaci utraty

prawa własności powódki zachodzi adekwatny związek przyczynowy. Wskazywali

przy tym na rozbieżność w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu

Najwyższego, opowiadając się za poglądem, że utrata prawa własności lokali

pozostaje w związku przyczynowym wyłącznie z decyzją odmawiającą

wnioskodawcy prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego), a nie decyzją

zezwalającą na sprzedaż lokalu. W konsekwencji za źródło szkody uznawali

wyłącznie orzeczenie o odmowie przyznania własności czasowej.

Relacja pomiędzy decyzją odmawiającą przyznania własności czasowej

i decyzją wyrażającą zgodę za zbycie lokali mieszkalnych w kontekście

odpowiedzialności za szkodę poniesioną na skutek wydania decyzji z naruszeniem

przepisu art. 156 § 1 k.p.a. albo stwierdzenia nieważności takiej decyzji, była

przedmiotem rozważań w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wypowiedziach,

zawartych w orzeczeniach wydanych w ostatnim czasie, utrwaliło się stanowisko,

że pomiędzy obydwoma rozstrzygnięciami administracyjnymi, uznawanymi

następnie za nieważne lub niezgodne z prawem, a szkodą występuje związek

10

przyczynowo skutkowy w rozumieniu art. 361 § 1 k.c. Może on mieć postać

wieloczłonowego łańcucha zdarzeń o pośredniej lub bezpośredniej relacji pomiędzy

jego poszczególnymi elementami, pod warunkiem, że pomiędzy nimi zachodzić

będzie relacja przyczynowości adekwatnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

27 listopada 2002 r. I CKN 1215/00, niepubl., z dnia 4 października 2012 r. I CSK

632/11, niepubl., 15 lutego 2013 r. I CSK 632/13 niepubl., 24 czerwca 2014 r. I CSK

474/13, odmiennie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2013 r. I CSK

637/12 niepubl., 19 marca 2014 r. I CSK 299/13). Podkreśla się, że zasadność tego

poglądu jest uzależniona od spełnienia faktycznych przesłanek wystąpienia

związku przyczynowego i zawsze musi być oceniana na gruncie konkretnej sprawy.

Powódka określiła swoją szkodę jako uszczerbek w jej majątku, który polegał

na utracie części należącego do jej poprzedników prawnych budynku - jedenastu

lokali mieszkalnych i utracie możliwości ustanowienia na jej rzecz prawa

użytkowania wieczystego związanego z tymi lokalami. Źródła szkody upatrywała

w wydaniu decyzji o sprzedaży lokali w budynku położonym przy ul. C. 2.

Wskazała również na ciąg zdarzeń poprzedzających ich wydanie, jako tworzący

warunki do powstania szkody, jak i ciąg zdarzeń późniejszych, które doprowadziły

do wydania decyzji potwierdzających bezprawność decyzji o sprzedaży lokali, co

otworzyło jej drogę do skutecznego dochodzenia roszczeń odszkodowawczych.

Wymieniona nieruchomość, do której tytuł prawny przysługiwał

poprzednikom prawnym powódki, została objęta działaniem dekretu o gruntach

warszawskich i na podstawie art. 1 tego dekretu, z dniem jego wejścia w życie,

tj. 21 listopada 1945 r., przeszła na własność gminy m.st. Warszawa. Zgodnie z art.

5 dekretu o gruntach warszawskich budynki pozostawały odrębnym od gruntu

przedmiotem własności byłych właścicieli gruntu, do czasu rozstrzygnięcia ich

wniosków o przyznanie im prawa jego własności czasowej. Poprzednicy prawni

powódki na podstawie art. 7 ust. 1 dekretu o gruntach warszawskich, złożyli

wniosek o przyznanie im prawa wieczystej dzierżawy (użytkowania wieczystego)

gruntu z nieruchomości przy ul. C. 2. Prezydium Rady Narodowej orzeczeniem z

dnia 7 stycznia 1953 r. odmówiło im przyznania prawa własności czasowej do

nieruchomości gruntowej. Poprzednicy prawni powódki utracili przysługujące im

prawo własności gruntu należącego do tej nieruchomości z dniem 25 listopada

11

1945 r. w związku z działaniem art. 1 dekretu o gruntach warszawskich, a prawo do

budynku oraz ekspektatywę prawa własności czasowej gruntu - z datą, w której

wymienione orzeczenie stało się ostateczne, gdyż wydanie go wywołało

przewidziany przez art. 8 dekretu o gruntach warszawskich. Z tą datą właścicielem

nieruchomości przy ul. C. 2 stało się m.st. Warszawa, a następnie - na podstawie

dalszych zdarzeń - Skarb Państwa i znowu m.st. Warszawa. Decyzja z 7 stycznia

1953 r. spowodowała w majątku poprzedników prawnych powódki uszczerbek

polegający na tym, że do ich majątku nie weszło prawo, które mogli uzyskać oraz

utracili własność budynku, która w oderwaniu od prawa do gruntu mogła

funkcjonować nie stale, lecz wyłącznie przez czas niezbędny do złożenia i

rozpoznania wniosków o oddanie gruntu we własność czasową.

Na wniosek powódki Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie

decyzją z dnia z 10 listopada 1999 r. stwierdziło nieważność orzeczenia

administracyjnego z dnia 7 stycznia 1953 r. Wydanie takiego rozstrzygnięcia

oznacza, że w ocenie właściwego organu administracji po wydaniu decyzji

z 7 stycznia 1953 r. w obrocie prawnym nie wystąpiły takie zdarzenia, które by

utrwalały spowodowane nią skutki i wykluczały ich odwrócenie, uniemożliwiając

rozpoznanie wniosku o przyznanie jej prawa własności czasowej do całego gruntu

należącego do nieruchomości, a tym samym do wykonania zobowiązania przez

Państwo i zlikwidowania wykazywanej szkody. Decyzji stwierdzającej nieważność

innej decyzji na zasadzie pewnej fikcji prawnej przypisuje się skutek wsteczny,

co oznacza, że do czasu rozpoznania wniosku powódka pozostawała właścicielką

całego budynku i to niezależnie od tego, że niektóre lokale mieszkalne w nim

usytuowane uzyskały status samodzielnych lokali mieszkalnych, z których

własnością związany został udział w użytkowaniu wieczystym gruntu. Osoby trzecie

nabyły własność lokali zanim doszło do wydania decyzji z 10 listopada 1999 r.

Organ administracji właściwy w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji

wydanej w sprawie o przyznanie powódce prawa własności czasowej gruntu nie

zakwalifikował wydania decyzji administracyjnych o sprzedaży najemcom lokali

wraz z oddaniem im w odpowiednim udziale gruntu w użytkowanie wieczyste jako

zdarzenia powodującego nieodwracalne skutki prawne. Przyjął zatem, że skutki te

mogą być odwrócone przez stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 7 stycznia

12

1953 r. Wyeliminowanie z obrotu prawnego tej decyzji oznaczało, wobec

nieuchylenia dekretu o gruntach warszawskich, konieczność ponownego

rozpoznania wniosku o przyznanie jej prawa własności czasowej do gruntu, przy

założeniu, że prawo własności budynku przysługuje powódce. Uwzględnienie

wniosku powódki wyłączyłoby możliwość przyjęcia, że decyzja z dnia 7 stycznia

1953r. wywołała w jej majątku szkodę. Ponowne rozstrzygnięcie wniosku nastąpiło

decyzją z dnia 27 września 2000r., którą tylko częściowo uwzględniono wniosek. W

części organ administracji odmówił jego uwzględnienia z uwagi na sprzedaż lokali.

Stwierdzenie nieważności decyzji z dnia 7 stycznia 1953 r. i ponowne

rozpatrzenie wniosku o oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości

poprzedniemu właścicielowi wyeliminowało po stronie powódki szkodę wywołaną

decyzją z 7 stycznia 1953r. tylko częściowo. W tym postępowaniu, zakończonym

decyzją z dnia 27 września 2000r. okazało się, że zdarzenia, które nastąpiły po

wydaniu decyzji z dnia 7 stycznia 1953r. w taki sposób kształtują stan prawny

nieruchomości, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku o oddanie powódce

całej nieruchomości w użytkowanie wieczyste. Bez wątpienia z tej decyzji powódka

dowiedziała się, że nie uzyska prawa użytkowania wieczystego do całości gruntu,

który w części, już wcześniej, w związku z umowami zawartymi w wykonaniu

decyzji zezwalających na wyodrębnienie i sprzedaż lokali, został związany

z prawami odrębnej własności lokali ustanowionymi w budynku. Skoro jednak

o nieważności decyzji z dnia 7 stycznia 1953 r. orzeczono w całości, a nie w części,

to powódka miała podstawy przypuszczać, że jakiekolwiek zdarzenie zaistniałe

w okresie pomiędzy 7 stycznia 1953 r. a 10 listopada 1999 r. nie będzie stało na

przeszkodzie merytorycznemu rozpoznaniu jej wniosku, przy założeniu, że skutek

ex tunc decyzji z dnia 10 listopada 1999r. pozwala uwzględnić przy rozpoznawaniu

sprawy taki stan prawny nieruchomości, w jakim pozostawała w dniu 7 stycznia

1953 r.

Sąd powszechny w sprawie o odszkodowanie za szkodę polegającą na

nieuzyskaniu prawa użytkowania wieczystego gruntu w następstwie realizacji

roszczeń przewidzianych dekretem o gruntach warszawskich może samodzielnie

ocenić, w którym momencie powstała szkoda i które ze wskazywanych zdarzeń

było jej źródłem.

13

Wskazać należy, że w uchwale z dnia 21 sierpnia 2014 r. III CZP 49/14,

niepubl., Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli stwierdzono nieważność decyzji

administracyjnej odmawiającej przyznania byłemu właścicielowi nieruchomości

prawa własności czasowej na podstawie art. 7 dekretu z dnia 26 października

1945r. (Dz. U. Nr 50, poz. 279 ze zm.), źródłem poniesionej przez niego (jego

następców prawnych) szkody może być także wydana z naruszeniem prawa

decyzja zezwalająca na sprzedaż lokali w budynku położonym na tej nieruchomości.

Sąd Najwyższy podziela pogląd wynikający z tej uchwały, jak również

wcześniejszego orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

27 listopada 2002 I CKN 1215/00, niepubl., z dnia 4 października 2012 r. I CSK

632/11, niepubl., 15 lutego 2013 r. I CSK 632/13, niepubl., 24 czerwca 2014 r. I

CSK 474/13), że źródłem szkody przedwojennych właścicieli (i ich następców),

objętych działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i

użytkowaniu gruntów na obszarze miasta st. Warszawy (Dz. U. z dnia 21 listopada

1945 r. ), dochodzących roszczeń odszkodowawczych na podstawie art. 160 k.p.a.,

może być wydana z naruszeniem prawa decyzja zezwalająca na sprzedaż lokalu

położonego w tym budynku.

Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że wyodrębnienie własności i sprzedaż

lokali najemcom pozostaje w normalnym związku przyczynowym z wcześniejszą

decyzją odmawiającą powódce przyznania prawa własności czasowej do gruntu

z nieruchomości przy ul. C. 2, wydaną na podstawie art. 7 dekretu o gruntach

warszawskich, a w efekcie także ze szkodą, której naprawienia domaga się

powódka, jest uzasadnione.

Gdyby w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji o odmowie

przyznania własności czasowej doszło do stwierdzenia w części jej nieważności,

a w pozostałej części do stwierdzenia wydania jej z naruszeniem prawa, z uwagi na

wywołanie przez nią trwałych skutków prawnych z powodu skutecznej sprzedaży

lokali w budynku na tej nieruchomości osobom trzecim, to w takim wypadku od

wydania takiej decyzji należałoby liczyć termin, w którym były właściciel

nieruchomości lub jego następca prawny dowiedział się o szkodzie i może

dochodzić jej naprawienia (art. 160 k.p.a.). Wobec niewyeliminowania takiej decyzji

z obrotu prawnego brak byłoby podstaw do wszczęcia postępowań o stwierdzenie

14

nieważności decyzji zezwalających na sprzedaż lokali i nabycie użytkowania

wieczystego gruntu, jak również do przyjęcia, że powódka może liczyć na

odzyskanie całego budynku. Podkreślić należy, że w rozpoznawanej sprawie

doszło do stwierdzenia nieważności całej decyzji z dnia 7 stycznia 1953 r.,

co nakazuje przyjęcie, że do czasu przeprowadzenia kolejnych postępowań,

tj. o stwierdzenie nieważności decyzji zezwalających na sprzedaż lokali, powódka

mogła liczyć na to, że uzyska majątek, którego została pozbawiona na skutek

decyzji z dnia 7 stycznia 1953 r.

Pozwany- miasto st. Warszawa, zarzucając naruszenie przepisu art. 361 § 1

i 2 k.c. w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych w związku z art. 160 k.p.a. twierdził, że szkoda powódki

w zakresie lokalu nr 14 w budynku przy ul. C. 2 wystąpiła z mocy prawa z dniem 27

maja 1990 r. na skutek komunalizacji, co wyłączało istnienie związku

przyczynowego pomiędzy decyzją sprzedażową z dnia 29 maja 1990 r. a szkodą.

W uzasadnieniu tego zarzutu pozwany twierdził, że źródłem szkody osoby, która

była właścicielem budynku, objętego działaniem dekretu o gruntach warszawskich,

następnie skomunalizowanego jako część składowa nieruchomości, jest nabycie

własności z mocy prawa przez gminę z dniem 27 maja 1990 r. na podstawie art. 5

ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym i ustawię o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32,

poz. 191 ze zm.). Późniejsza sprzedaż lokali przez gminę nie mogła już

spowodować innej szkody, gdyż ta powstała na skutek komunalizacji, która była

samoistnym źródłem szkody.

Nie ma uzasadnionych podstaw aby stanowisko to zaaprobować

i w ustalonych okolicznościach faktycznych sprawy za źródło szkody powódki

uznać akt nabycia mienia przez gminę. Nie miał on żadnego znaczenia

w wykazywanym łańcuchu zdarzeń prowadzących do szkody. Gdyby bowiem nie

została wydana w dniu 29 maja 1990 r. decyzja zezwalająca na wyodrębnienie

i sprzedaż lokalu do możliwe byłoby uwzględnienie wniosku powódki o oddanie jej

prawa użytkowania wieczystego również do tego udziału we własności gruntu i to

niezależnie od tego, czy nieruchomość była własnością Skarbu Państwa, czy gminy.

15

Powołując się na naruszenie przepisu art. 363 § 2 k.c. w związku z art. 361

§ 1 i 2 k.c. w zw. z art. 160 k.p.a. pozwany m. st. Warszawa zarzucił, że zasądzono

od niego kwotę 465 880 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 21 listopada

2011 r. podczas gdy z ustaleń Sądu II instancji wynikało, że szkoda powstała

na skutek decyzji z dnia 29 maja 1990 r. i rozporządzenia lokalem nr 14 przy ul. C.

2 wyniosła 358 240 zł.

Zgodnie z art. 3983

, skargę kasacyjną można oprzeć jedynie na dwóch

podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub

niewłaściwe zastosowanie i naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie

to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienie stanowiące podstawę

skargi kasacyjnej każdorazowo musi dotyczyć obszaru prawnego orzeczenia.

Ma to być error iuris in iudicando, a nie error facti in iudicando. Pozwany oparł

skargę kasacyjną na zarzucie naruszenia prawa materialnego, który można

skutecznie zgłosić tylko wtedy, gdy ustalony przez sąd drugiej instancji stan

faktyczny, będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie nasuwa zastrzeżeń (por.

Tadeusz Wiśniewski. Komentarz do art. 3983

Kodeksu postępowania cywilnego).

Z treści samego zarzutu jak i jego uzasadnienia wynika, że skarżący zwalcza

ustalenie w zakresie wysokości szkody. W judykaturze Sądu Najwyższego

stwierdza się, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie

uzasadniany próbą zwalczania ustaleń faktycznych, gdyż mogłaby ona ewentualnie

odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

(tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 kwietnia 2006 r., II UK 152/05). Z tego

punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej, który ma na celu polemikę

z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji, chociażby pod pozorem błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania określonych przepisów prawa

materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art. 3983

§ 3, jest a limine

niedopuszczalny. Stwierdzić jednak trzeba, że ustalenie szkody w odniesieniu do

lokalu nr 14 na kwotę 358 240 zł było skutkiem oczywistej niedokładności

w przypisaniu wartości poszczególnym lokalom w ogólnej wartości wszystkich lokali

ustalonej opinią biegłego sądowego.

16

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do art.

98 i 108 § 1 k.p.c. w związku z w związku z § 6 i § 13 ust. 4 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).