I CSK 624/13

Sygn. akt I CSK 624/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSA Elżbieta Fijałkowska

w sprawie z powództwa K. Pi. i Ł. P.

przeciwko R. Spółce z o.o. - Spółce komandytowo-akcyjnej w W., o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 kwietnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powodowie domagali się uznania za niedozwolone klauzule następujących

zapisów stosowanych w umowie o nazwie „Przedwstępna umowa sprzedaży"

pozwaną R. Sp. z o.o. - sp. komandytowa:

1) „Cena, ustalona na podstawie ust. 1 może ulec zmianie na skutek zmiany

stawki podatku od towarów i usług lub zmiany powierzchni przedmiotu

umowy, wynikającej z różnic obmiarowych pomiędzy powierzchnią

lokalu wskazaną w § 2 ust. 1 lit. a, a powierzchnią określoną w dokumentacji

powykonawczej i w takim wypadku cena zostanie zmieniona

z uwzględnieniem ceny za 1 m2

w wysokości () zł. (§ 3 ust. 4);

2) Strony umowy ustalają, że terminy podane w ust. 5 oznaczają daty uznania

rachunku bankowego Sprzedającego. Niedotrzymanie tych terminów przez

Kupującego uprawnia Sprzedającego do naliczania za każdy dzień

opóźnienia w płatności odsetek w wysokości podwójnie ustawowych

i zaliczanie dokonywanych przez Kupującego wpłat w pierwszej kolejności

na te odsetki (§ 3 ust. 8);

3) Strony umowy ustalają termin wykonania przedmiotu umowy określonego

w § 2 ust. 1 lit a, tego aktu z wyłączeniem prac, o których mowa w § 4 ust. 2,

na (...). W przypadku zaistnienia zdarzeń niezależnych od Sprzedającego,

za powstanie, których Sprzedający nie ponosi winy lub zdarzeń

niemożliwych do przewidzenia w dniu zawarcia umowy, w tym między innymi

działania siły wyższej i zdarzeń losowych (pożar, powódź, huragan,

eksplozja, obsuwanie się ziemi, upadek pojazdu powietrznego itp.),

Sprzedający zastrzega możliwość zmiany terminu podanego

w niniejszym punkcie. Zmiana terminu spowodowana działaniem

siły wyższej lub działaniem niezależnym od Sprzedającego, nie

stanowi zwłoki ani opóźnienia w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego

i Kupujący nie jest uprawniony do żądania od Sprzedającego odsetek za

zwłokę lub opóźnienie, oraz nie przysługuje mu prawo odstąpienia od

niniejszej umowy (§ 4 ust. 1);

3

4) O terminie przekazania przedmiotu odbioru, Kupujący zostanie

poinformowany przez Sprzedającego pisemnym zawiadomieniem, wysłanym

nie później niż na 14 dni przed wyznaczonym terminem przekazania.

W przypadku, gdy Kupujący nie będzie mógł się stawić na odbiór

w podanym terminie, powinien o tym poinformować pisemnie Sprzedającego.

W takim wypadku strony uzgodnią dodatkowy termin odbioru, który będzie

przypadał nie później niż czternastego dnia od dnia pierwszego terminu

odbioru. Jeżeli mimo prawidłowego zawiadomienia o pierwszym terminie

odbioru lub będąc obecny odmówi odbioru Sprzedający może dokonać

jednostronnego odbioru lokalu lub skorzystać z uprawnienia do odstąpienia

od umowy zapisanego w § 10 ust. 2 lit. b (§ 4 ust. 5);

5) „§ 3 ust. 3. Cena określona w ust. 1 według następujących zasad:

a) waloryzacji podlega nie zapłacona część ceny przedmiotu umowy,

chyba że całość ceny zostanie uiszczona w terminie 7 dnia licząc od daty

zawarcia niniejszej umowy;

b) nie wpłacona część ceny waloryzowana będzie raz w miesiącu,

pierwszego dnia każdego miesiąca kalendarzowego;

c) waloryzację nalicza się poczynając od pierwszego dnia miesiąca

kalendarzowego następującego po miesiącu w którym podpisano umowę;

d) wskaźnik waloryzacji wynosi 0,9% miesięcznie.

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy w W. Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone i zakazał ich wykorzystywania

w obrocie z konsumentami, postanowienia wzorca umowy stosowanego przez

pozwaną R. Sp. z o.o. - sp. komandytowa o nazwie „Przedwstępna umowa

sprzedaży" opisane w punktach 1 - 4, w pozostałym zakresie powództwo oddalił

oraz rozstrzygnął o kosztach procesu i nakazał publikację wyroku w MSiG na koszt

strony pozwanej.

Ustalił, że R. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - sp. komandytowa

prowadzi działalność gospodarczą m.in. w zakresie wznoszenia budynków

mieszkalnych oraz ich sprzedaży. W ramach tej działalności przedsiębiorca

wykorzystuje w obrocie z udziałem konsumentów wzorzec umowy o treści

4

wskazanej przez powoda. Sąd wskazał, że kwestia indywidualnego uzgadniania

zakwestionowanych postanowień, co wyłącza możliwość uznania ich za

niedozwolone w świetle art. 3851

k.c., nie podlega ocenie w przypadku kontroli

dokonywanej przez SOKiK, a więc dotyczącej wzorca umownego in abstracto.

Po dokonaniu analizy zakwestionowanych postanowień umownych stanął na

stanowisku, że klauzule umowne opisane w punktach 1 - 4 są sprzeczne z dobrymi

obyczajami, co wyraża się w nierzetelnym, nierównorzędnym traktowaniu

konsumenta jako partnera umowy oraz wykorzystywaniu pozycji profesjonalisty.

Wskazał, że klauzula opisana w punkcie 2 pozwu rażąco narusza interesy

konsumentów poprzez wyjątkowo niekorzystne ukształtowanie ich sytuacji

ekonomicznej. Poprzez przedmiotową klauzulę przedsiębiorąca w istocie przenosi

na konsumentów ryzyko ekonomiczne związane z możliwością wzrostu kosztów

inwestycji wskutek wzrostu stawki podatku od towarów i usług. Dodatkowo Sąd

wskazał, że postanowienie to wypełnia przesłanki niedozwolonego postanowienia

wzorca umownego, wskazanego w art. 3853

pkt 19 k.c., gdyż upoważnia

sprzedającego do jednostronnej zmiany istotnych cech świadczenia bez ważnych

przyczyn, tj. wydania lokalu o innej powierzchni, niż pierwotnie umówiona. Klauzula

z pkt 3 petitum pozwu (§ 3 ust. 8 wzorca umownego) spełnia przesłanki

niedozwolonego postanowienia wzorca umownego, o którym mowa art. 3851

§ 1

k.c. Dodatkowo, w ocenie Sądu, jest ona także zbliżona w swej istocie do

postanowienia wymienionego w art. 3853

pkt 17 k.c. - nałożenie na konsumenta,

który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązku zapłaty rażąco

wygórowanej kary umownej lub odstępnego. Przedmiotowy zapis, przewiduje

bowiem stanowczo zbyt wygórowaną wysokość odsetek (tj. 26% w skali roku) za

opóźnienie w zapłacie poszczególnych rat ceny, przekraczającą ponadto wysokość

odsetek maksymalnych, o których mowa w art. 359 § 21

k.c. (tj. wg wyliczeń

powoda 23% w skali roku, przy czterokrotności wysokości stopy kredytu

lombardowego w skali roku - 5,75%; natomiast w dacie orzekania stopa

lombardowa wynosi 6,00%, co daje 24% w skali roku).

Także postanowienie wskazane w pkt 4 petitum pozwu (§ 4 ust. 1 wzorca)

stanowi niedozwolone postanowienie umowne, o którym mowa w art. 385 pkt 9 i pkt

10 k.c., albowiem pozostaje w sprzeczności z zasadą uczciwości kontraktowej

5

i narusza równość stron, skoro przewiduje możliwość jego arbitralnego

wykonywania przez kontrahenta konsumenta. Odnośnie ostatniego

z zakwestionowanych postanowień, tj. z § 4 ust. 5 wzorca umownego, Sąd I

instancji stwierdził, że spełnia on przesłanki niedozwolonego postanowienia wzorca

umownego, o którym mowa w art. 3853

pkt 9 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego i orzekł o kosztach postępowania. Podzielił w całości ustalenia

faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta na podstawie naruszenia

przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Skarżący zarzucił obrazę

art. 3851

§ 2 w zw. z art. 58 § 1 k.c. i w zw. z art. 28 ustawy z dnia 16 września

2011 r. o ochronie nabywcy lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz.U.

nr 232, poz. 1377), art. 3851

§ 2 w zw. z art. 58 § 1 w zw. z art. 359 § 22

k.c. oraz

art. art. 3851

§ 2 w zw. z art. 3853

pkt 20 k.c. W oparciu o te zarzuty wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroków Sądu pierwszej

i drugiej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny ocenił, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał za

niedozwolone klauzule umowne postanowienia umów wskazane w wyroku,

stosowane przez stronę pozwaną. Wyrażając to stanowisko nie dokonał oceny tych

postanowień z punktu widzenia ich zgodności z bezwzględnie obowiązującymi

przepisami, choć strona pozwana w apelacji zarzuciła naruszenie art. 3851

§ 1 i art.

3853

pkt 17 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie, w wyniku uznania za

niedozwolone postanowienie umowne wzorca umowy naruszającego bezwzględnie

obowiązujące przepisy ustawowe. Niezależnie od powinności rozpoznania takiego

zarzutu w świetle regulacji zawartej w art. 378 k.p.c., którego naruszenia nie

zarzucono w skardze kasacyjnej, Sąd Apelacyjny miał obowiązek zastosowania

z urzędu właściwych przepisów prawa materialnego. Wynika to z obowiązującego

modelu tzw. apelacji pełnej.

6

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 stycznia 2011 r., III CZP 119/10

stwierdził, że postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie

obowiązującym przepisem ustawy, nie może być uznane za niedozwolone

postanowienie umowne. Zachodziła zatem konieczność rozważenia, czy klauzule

umowne wskazane przez powodów nie naruszają bezwzględnie obowiązujących

przepisów ustawowych. W skardze kasacyjnej wskazano zasadnie, że powyższa

ocena powinna obejmować przepisy kodeksu cywilnego dotyczące maksymalnej

wysokości odsetek ustawowych oraz - z uwagi na przedmiot wzorca umowy -

przepisy ustawy z dnia 16 września 2011 r. o ochronie nabywcy lokalu

mieszkalnego lub domu jednorodzinnego (Dz. U. nr 232, poz. 1377). Ponieważ Sąd

Apelacyjny takiej oceny zaniechał zarzut naruszenia art. 3851

§ 1 k.c. w zw.

z art. 58 § 1 k.c. był uzasadniony.

W skardze kasacyjnej zasadnie zarzucono również naruszenie art. 3851

§ 1

w zw. z art. 3853

pkt 20 k.c., w związku z uznaniem za niedozwolone postanowienie

umowne wzorca umowy dotyczącego postanowienia o możliwości zmiany ceny

lokalu z uwagi na zmianę stawki podatku VAT lub stwierdzoną różnicę powierzchni

lokalu (§ 3 ust. 4 wzorca umowy). Sąd Apelacyjny uznał, że powyższe

postanowienie wzorca umowy narusza dobre obyczaje, gdyż trudno sobie

wyobrazić, aby konsument, w przypadku indywidualnego negocjowania warunków

umowy, wyraził na takie warunki zgodę. Wiązałoby się to bowiem z przejęciem

całkowicie ryzyka zwiększenia podatku VAT i ograniczeniem uprawnień do

odstąpienia od umowy. Sąd Apelacyjny zaaprobował zatem ocenę Sądu

Okręgowego, który wskazał także na niemożliwą dla konsumenta do obliczenia

ostateczną cenę lokalu oraz wypływające z zakwestionowanego postanowienia

uprawnienie dla strony pozwanej do jednostronnej zmiany istotnych cech

świadczenia, tj. powierzchni lokalu bez ważnych przyczyn. Powołane wyżej

argumenty nie przemawiają za uznaniem wskazanych wyżej postanowień § 3 pkt 4

wzorca umowy za niedozwolone postanowienie umowne. Skarżący w skardze

kasacyjnej wskazał zasadnie, że ryzyko ekonomiczne związane z wysokością

stawki podatku VAT nie obciążało wyłącznie konsumenta, gdyż możliwość zmiany

ceny nie została zastrzeżona jedynie na wypadek podwyższenia stawki podatku

VAT. Zatem w przypadku jej obniżenia istniałaby podstawa do obniżenia ceny,

7

co byłoby korzystne dla konsumenta. Nie można też podzielić oceny,

że zastrzeżenie możliwości zmiany ceny z uwagi na zmianę stawki podatku VAT

uniemożliwia konsumentowi obliczenie potencjalnej ceny lokalu, skoro stawki

podatku VAT mogą mieć jedynie określoną wysokość, wynikającą z przepisów

ustawowych. Z kolei postanowienie dotyczące zmiany ceny lokalu z uwagi na

dokonany obmiar powierzchni lokalu nie było związane z uprawnieniem strony

pozwanej do jednostronnej zmiany powierzchni lokalu np. w następstwie

nienależytego wykonania umowy. Miało ono na celu uwzględnienie rzeczywistej

powierzchni lokalu jako czynnika wpływającego na wysokość ceny za lokal, przy

zastosowaniu określonej wysokości ceny m2

lokalu. Postanowienie wzorca umowy,

które przewiduje określenie ostatecznej ceny lokalu zgodnie z jego rzeczywistą

powierzchnią, ustaloną po zakończeniu inwestycji (wskazaną w dokumentacji

powykonawczej), nie może być uznane za rażąco naruszające interesy

konsumenta. Skarżący wskazał zasadnie, że przy ocenie, czy doszło do naruszenia

interesów konsumenta z punktu widzenia niepewności co do ostatecznych kosztów

umowy należało uwzględnić postanowienie uprawniające konsumenta do

odstąpienia od umowy w przypadku, gdyby cena ostateczna została zwiększona

o ponad 5%, co chroniłoby konsumenta przed ryzykiem braku odpowiednich

środków finansowych w przypadku większego wzrostu ceny. Uwzględniając

powyższe brak jest podstaw do uznania, że postanowienia § 3 pkt 4 wzorca umowy

naruszają interesy konsumenta w sposób rażący.

Z tych względów skarga kasacyjna była uzasadniona i zaskarżony nią wyrok

podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.