II UK 587/13

Sygn. akt II UK 587/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku A.P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 czerwca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z

dnia 21 stycznia 2013 r. i decyzję Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, z dnia 10 listopada 2011 r., i przekazuje sprawę

organowi rentowemu do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

2

Wniosek A. P. z dnia 5 września 2011 r. o ustalenie ustawodawstwa

właściwego dla ubezpieczenia społecznego, która poinformowała Zakład

Ubezpieczeń Społecznych o zamieszkiwaniu i prowadzeniu działalności

gospodarczej w Polsce przy jednoczesnym wykonywaniu umowy o pracę na

terytorium Słowacji na rzecz pracodawcy słowackiego, został załatwiony decyzją z

dnia 10 listopada 2011 r., stwierdzającą podleganie przez wnioskodawczynię

polskiemu ubezpieczeniu społecznemu. Wnioskodawczyni nie przedstawiła, poza

umową o pracę, innych dowodów wykonywania pracy na Słowacji, przez co nie

zastosowała się do wezwań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o złożenie

wyjaśnień i przedstawienie dowodów potwierdzających wykonywanie pracy, które

organ ubezpieczeń społecznych kierował do niej, powołując się na art. 3 ust. 2

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16

września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 284/1 z

dnia 30 października 2009 r.; dalej „rozporządzenie nr 987/2009”) w związku z art.

50 § 1 k.p.a.

Sąd Okręgowy, oddalając odwołanie wyrokiem z dnia 21 stycznia 2013 r.,

ustalił, że A. P. prowadziła w Polsce Studio [...] jako wyrejestrowaną w dniu 7 lipca

2011 r. działalność gospodarczą, z tytułu której nie odprowadzała składek na

ubezpieczenia społeczne. W dniu 1 lipca 2010 r. zawarła umowę o pracę z firmą G.

z siedzibą na Słowacji, na podstawie której miała świadczyć pracę promotora

szkoleń języka angielskiego w internecie; miejscem pracy była Słowacja, czas

pracy wynosił 1/8 etatu, wynagrodzenie 38,5 euro miesięcznie. Z protokołu kontroli

przeprowadzonej przez słowacką instytucję ubezpieczeniową wynikało, że

ubezpieczona była zatrudniona przez G. w okresie od dnia 1 lipca 2011 r. do dnia

31 grudnia 2011 r. i z tego tytułu zgłoszona do słowackiego ubezpieczenia

społecznego. Ponadto słowacka państwowa inspekcja pracy ustaliła, że praca

wykonywana przez pracowników w tej firmie miała charakter doraźny; pracownicy

nie pracowali regularnie. Pracodawca był w telefonicznym lub internetowym

kontakcie z pracownikami i informował ich na bieżąco, gdzie mają odebrać

dokumenty dotyczące pracy i w jakim miejscu mają pracować. Prowadził ewidencję

3

dotyczącą obecności pracowników w pracy oraz liczby przepracowanych godzin, a

w przypadku nieprzydzielenia pracy z jego winy, wypłacał pracownikom ekwiwalent

za wynagrodzenie w wysokości ich średniego wynagrodzenia, zgodnie ze

słowackim kodeksem pracy. Według ustaleń słowackiej państwowej inspekcji pracy,

koniec zatrudnienia wnioskodawczyni w G. przypadł na dzień 31 stycznia 2012 r.

Od dnia 1 marca 2013 r. wnioskodawczyni jest zatrudniona na Słowacji w firmie A.

Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie ze względu na stwierdzenie

marginalnego charakteru pracy wnioskodawczyni na Słowacji w stosunku do jej

ogólnej działalności zarobkowej. Niewielki wymiar obowiązków wynikających z

umowy i niesystematyczne ich wykonywanie dały Sądowi podstawę do

stwierdzenia, że nie doszło do powstania stosunku pracy w innym państwie, co

oznaczało podleganie przez skarżącą polskiemu ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu wykonywania działalności pozarolniczej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5,

art. 8 ust. 6 i art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. 2013 r., poz. 1442 ze zm.).

Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpoznając

apelację ubezpieczonej, przejął ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i podzielił

jego pogląd prawny, że między skarżącą a jej słowackim pracodawcą nie zaistniał

stosunek pracy w rozumieniu art. 22 k.p. W ocenie tego Sądu, umowa o pracę

zawarta z pracodawcą słowackim jest nieważna, jako służąca obejściu prawa (art.

58 k.c.), a jej nieważność, ze względu na niewywoływanie skutków w prawie

słowackim, wyłącza zastosowanie art. 13 rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (WE) Nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 200 z dnia 7

czerwca 2004 r., s. 1, dalej „rozporządzenie nr 883/2004”). Oddalając apelację

wyrokiem z dnia 6 czerwca 2013 r., Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadny zarzut

braku polskiej jurysdykcji co do oceny ważności umowy o pracę zawartej i

wykonywanej na Słowacji, przyjąwszy, że badanie ważności tytułu prawnego

obowiązku ubezpieczenia należało do organu ubezpieczeń społecznych oraz

leżało w kognicji sądu ubezpieczeń społecznych.

W skardze kasacyjnej ubezpieczonej podniesiono zarzut naruszenia prawa

materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 288 akapit 2 Traktatu o

4

Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.; dalej

TFUE) w związku z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 115 z

dnia 9 maja 2008 r.; dalej TUE) przez ich niezastosowanie i wydanie

rozstrzygnięcia na podstawie przepisów prawa krajowego zamiast na podstawie

przepisów rozporządzeń unijnych. Wskazano na błędną wykładnię art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 22

k.p. przez ustalenie pojęcia „praca najemna" jako autonomicznego pojęcia prawa

unijnego, zdefiniowanego w rozporządzeniu podstawowym oraz wyczerpująco

zinterpretowanego w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(dalej TSUE), tymczasem pojęcie to podlega ocenie tylko z punktu widzenia

krajowych przepisów prawa pracy miejsca świadczenia pracy. W związku z tym

zarzutem pozostawał zarzut niewłaściwego zastosowania art. 58 k.c. w związku z

art. 300 k.p.

Znalazł się w skardze kasacyjnej również zarzut błędnej wykładni art. 3

ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 przez postawienie przed ubezpieczoną

obowiązku przedstawienia Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych dokumentów i

dowodów potwierdzających wykonywanie pracy i przerzucenie na nią ciężaru

dowodu rzeczywistego wykonywania pracy w innym państwie członkowskim.

Skarżąca podniosła także niewłaściwe zastosowanie art. 11 ust. 2 lit. a

rozporządzenia nr 883/2004 przez zastosowanie tego przepisu, choć w sprawie

miał zastosowanie nie ten przepis, lecz art. 13 ust. 3 tego rozporządzenia,

ponieważ wykonywała nie tylko pracę na własny rachunek w Polsce, ale także

pracę najemną na Słowacji. W związku z tym naruszenie art. 11 ust. 1

rozporządzenia nr 883/2004 spowodowało sytuację, w której ubezpieczona

podlegała w tym samym czasie ustawodawstwu dwóch różnych państw

członkowskich.

Skarżąca zarzuciła również naruszenie art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr

987/2009 przez zaniechanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

niezwłocznego określenia ustawodawstwa właściwego zgodnie z uzyskaną

informacją, a zamiast tego wszczęcie postępowania wyjaśniającego; naruszenie

art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009 przez zaniechanie zwrócenia się do

instytucji właściwej na Słowacji w celu wyjaśnienia wątpliwości, czy ubezpieczona

5

rzeczywiście wykonuje pracę w tym państwie; naruszenie art. 2 pkt 2

rozporządzenia nr 987/2009 przez zaniechanie zwrócenia się do instytucji

słowackiej w celu uzyskania wszystkich danych niezbędnych dla ustanowienia i

określenia praw i obowiązków ubezpieczonej oraz naruszenie art. 5

rozporządzenia wykonawczego przez podważenie ważności umowy o pracę, na

podstawie której został wydany przez instytucję innego państwa członkowskiego

dokument potwierdzający zgłoszenie osoby do ubezpieczenia społecznego w tym

innym państwie członkowskim.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie, że od dnia

1 listopada 2010 r. podlega w zakresie ubezpieczenia społecznego

ustawodawstwu słowackiemu lub o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania. Jednocześnie – wskazując na art. 267 akapit 3 TFUE i

istotne wątpliwości co do rzeczywistej treści art. 3 ust. 2, art. 5 oraz art. 16 ust. 2-4

rozporządzenia nr 987/2009 – podniosła konieczność zwrócenia się przez Sąd

Najwyższy z pytaniem prawnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o

następującej treści:

„ - czy art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 znajduje zastosowanie w

procedurze dotyczącej stosowania art. 13 rozporządzenia nr 883/2004;

- czy art. 16 ust. 1 rozporządzenia nr 987/2009 samodzielnie lub w związku

z art. 3 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że osoba

informująca instytucję o wykonywaniu pracy w dwóch lub więcej państwach

członkowskich zobowiązana jest do przedłożenia także dokumentów i dowodów

potwierdzających wykonywanie przez nią pracy w innych państwach członkowskich;

- w przypadku odpowiedzi twierdzącej - czy dla tymczasowego określenia

ustawodawstwa właściwego zgodnie z art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009

dokumentem potwierdzającym wykonywanie pracy najemnej jest umowa o pracę,

czy też instytucja miejsca zamieszkania może żądać od osoby informującej

dodatkowych dowodów potwierdzających rzeczywiste wykonywanie pracy w innym

państwie członkowskim (takich jak bilety, rachunki za zakwaterowanie w innym

państwie członkowskim), a zatem czy ciężar dowodu wykonywania pracy w innym

państwie członkowskim spoczywa wyłącznie na osobie informującej czy także na

6

instytucji miejsca zamieszkania, w szczególności w zakresie, w jakim poddaje ona

w wątpliwość okoliczności wskazane przez osobę informującą;

- czy art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009, a w szczególności użyte w

nim sformułowanie „niezwłocznie”, należy interpretować w ten sposób, że instytucja

powinna tymczasowo określić ustawodawstwo właściwe zgodnie z informacją

przekazaną przez osobę informującą bez możliwości prowadzenia wobec tej osoby

postępowania wyjaśniającego;

- czy art. 16 ust. 4 w związku z art. 2 ust. 2 i pkt 10 preambuły

rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że na instytucji miejsca

zamieszkania ciąży obowiązek zwrócenia się do instytucji właściwej państwa

członkowskiego, w której osoba informująca wykonuje pracę najemną, w celu

wyjaśnienia wątpliwości, czy osoba rzeczywiście wykonuje pracę w tym państwie;

- czy art. 5 rozporządzenia nr 987/2009 należy rozumieć w ten sposób, że

instytucja państwa zamieszkania nie może skutecznie podważyć ważności umowy

o pracę, na podstawie której został wydany przez instytucję innego państwa

członkowskiego dokument potwierdzający zgłoszenie osoby do ubezpieczenia

społecznego w tym innym państwie członkowskim.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znaczenie w sprawie ma zarzut niezastosowania art. 13 ust. 3

rozporządzenia nr 883/2004, gdyż przedmiotem sporu było określenie

ustawodawstwa właściwego i zasady ubezpieczenia społecznego osoby

mieszkającej i prowadzącej w jednym państwie Unii Europejskiej działalność

gospodarczą, która w drugim państwie zawarła umowę o pracę. Ważne jest, że

wyłączenie przewidzianych w tym przepisie zasad koordynacji ubezpieczeń

społecznych nastąpiło ze względu na uznanie za nieważną umowy o pracę

zawartej na terytorium drugiego państwa.

Należy podkreślić, że stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia

nr 883/2004, osoba podejmująca pracę najemną w innym państwie Unii podlega w

zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu tego państwa członkowskiego,

w którym wykonywana jest praca najemna. Wyłączona jest tym samym możliwość

7

ustalenia prawa właściwego dla tego stosunku prawnego w inny sposób niż

wskazany przez normę dotyczącą koordynacji ubezpieczeń społecznych, w

szczególności w sposób, w jaki ustala się ustawodawstwo właściwe dla stosunku

pracy na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr

593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań

umownych. Nie jest możliwe poddanie stosunku ubezpieczenia społecznego

wynikającego z umowy o pracę prawu wybranemu przez strony lub właściwemu

według zasad przewidzianych w art. 3 i 8 tego rozporządzenia. W sprawach

dotyczących koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego stosunek prawny,

na podstawie którego powstaje tytuł ubezpieczenia społecznego i stosunek

ubezpieczenia społecznego, to dwie niezależne więzi prawne, które mogą podlegać

prawu różnych państw członkowskich, przy czym stosownie do generalnej reguły

wspólnotowej koordynacji ubezpieczeń społecznych, stosunek ubezpieczenia

społecznego podlega prawu miejsca wykonywania pracy (lex loci laboris). Temu

prawu – stosownie do zasady koordynacji, która jest przeciwieństwem harmonizacji

(ujednolicenia) systemów krajowych przez wprowadzenie unijnych pojęć lub

instytucji – przyporządkowane jest zakwalifikowanie pracownika jako zatrudnionego

w rozumieniu rozporządzenia nr 883/2004. Nie ma zatem – gdyż nie może być –

używanej w ubezpieczeniach społecznych definicji pracy najemnej jako pojęcia

prawa unijnego. Choć nie jest ono zasadniczo inne, niż wykonywanie zatrudnienia

podporządkowanego, to pojęcie to, jako określające tytuł ubezpieczenia

społecznego, rozumiane jest i tłumaczone według prawa miejscowego. Definicje

tytułu ubezpieczenia społecznego przyjęte w krajowych systemach zabezpieczenia

społecznego miejsca wykonywania pracy najemnej, do którego należy pracownik

migrujący, mogą różnić się od tych zawartych w prawie pracy, ale muszą być

utrzymane jako jedyne właściwe, tak jak rozumiane są przy stosowaniu

ustawodawstwa z dziedziny zabezpieczenia społecznego danego państwa

członkowskiego, na terytorium którego praca jest wykonywana (por. wyroki ETS z

dnia 30 stycznia 1997 r., C-221/95, C. Hervein i Hervillier SA, ECR 1997, s. 609, z

dnia 30 stycznia 1997 r., E.J.M. de Jaeck, ECR 1997 s. 461).

Zgodnie z art. 1 pkt a rozporządzenia nr 883/2004, do celów stosowania

rozporządzenia określenie „praca najemna” oznacza wszelką pracę lub sytuację

8

równoważną, traktowaną jako taką do celów stosowania ustawodawstwa w

zakresie zabezpieczenia społecznego państwa członkowskiego, w którym taka

praca lub sytuacja równoważna ma miejsce. W związku z tym pojęcie „pracownik”,

autonomiczne pojęcie prawa Unii Europejskiej, niezależne od porządków

krajowych, wypracowane w jeszcze orzecznictwie Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości na tle przepisów dotyczących swobody przepływu pracowników

(por. wyroki z dnia 3 lipca 1986 r., 66/85, D. Lawrie-Blum, ECR 1986, s. 2121, z

dnia 31 maja 1989 r., 344/87 I. Bettray, ECR 1989, s. 1621, z dnia 15 marca

2011 r., C-29/10, H. Koelzsch, Monitor Prawniczy 2011 nr 8, s. 404), nie ma

znaczenia w określeniu pracy najemnej używanej w celu koordynacji ubezpieczeń

społecznych. Nieprzydatne jest wyrażone w orzecznictwie Trybunału stanowisko,

że przy określeniu „pracownika” bez znaczenia są czynności wykonywane na tak

niewielką skalę, że można je jedynie uznać za marginalne i pomocnicze (por. wyrok

ETS z dnia 23 marca 1982 r., D.M. Levin, 53/81, ECR 1982 s. 1035).

W sprawie miał zastosowanie art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004, w

którym tego kryterium się nie stosuje. Ubezpieczona domagała się ustalenia wobec

niej ustawodawstwa właściwego, informując, że jednocześnie prowadzi działalność

gospodarczą na terytorium Polski (w Polsce ma też miejsce zamieszkania) oraz

wykonuje pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim.

Istotne jest zatem, że weszła w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze

transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności w różnych

państwach i konieczne jest zbadanie, czy spełnia warunki ubezpieczenia

ustanowione przez system zabezpieczenia społecznego w prawie krajowym

wskazanym przez normy kolizyjne jako właściwe (por. wyrok ETS z dnia 15 grudnia

1976 r., C-39/76, L.J. Mouthaan, OCR 1976 s. 1901, wyrok TSUE z dnia 10 marca

2011 r., C-516/09, T. Borger, C 139/8 Dz. Urz. UE 2011/C 139, poz. 11). W tym

wypadku organ ubezpieczeń społecznych miejsca zamieszkania ubezpieczonej był

uprawniony tylko do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13

ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

sierpnia 2007 r., I UK 68/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 300), nie miał natomiast

kompetencji do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia w sensie prawnym.

Ocena ta mogła nastąpić wyłącznie na podstawie wskazanego przez normę

9

kolizyjną przepisów miejsca świadczenia pracy i mogła być dokonana tylko przez

organ władny te przepisy stosować.

Ze względu na różnice między ustawodawstwami krajowymi co do określenia

przedmiotu ubezpieczenia społecznego wprowadzono zasadę, że uwzględnianie

okoliczności lub wydarzeń mających miejsce w jednym państwie członkowskim nie

może w żaden sposób sprawiać, iż właściwym dla nich stanie się inne państwo ani

że będzie się do nich stosować jego ustawodawstwo (pkt 11 preambuły

rozporządzenia nr 883/2004). Określenie ustawodawstwa właściwego

wskazującego na instytucję miejsca świadczenia pracy najemnej wyłącza ocenę

przez instytucję miejsca zamieszkania, czy stosunek prawny będący podstawą

objęcia ubezpieczeniem społecznym w kraju świadczenia pracy jest ważny według

prawa miejsca zamieszkania ubezpieczonego. W tym kontekście sformułowany w

skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 22 k.p. oraz art. 58 k.c. w związku z

art. 300 k.p. jest trafny.

Jest oczywiste, że instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o

ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powziąć wątpliwości

co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa, lecz trzeba podkreślić, iż

może chodzić jednie o wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego

zastosowanie do zainteresowanego, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia nr

883/2004 i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia nr 987/2009, czyli

niepewności co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego jest

objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie

członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie

może sama rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów

co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności o art. 6,

15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się – w

przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności – do instytucji innego państwa

członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą

wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób,

do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych

danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za

pośrednictwem instytucji łącznikowych. Zastosowanie ma również decyzja Nr A1

10

Komisji Administracyjnej w sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji w

zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz

udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(WE) nr 883/2004 (Dz. U. UE C 106 z 24 kwietnia 2010 r.).

Poinformowanie więc przez osobę wykonującą pracę w dwóch lub więcej

państwach członkowskich instytucji wyznaczonej przez właściwą władzę państwa

członkowskiego, w którym ma miejsce zamieszkania, wymaga – ze względu na

zaistnienie czynnika ponadkrajowego w ubezpieczeniu społecznym – zastosowania

procedury przestrzegającej właściwości i kompetencji instytucji ubezpieczeń

społecznych, przewidzianej w przepisach art. 16 rozporządzenia nr 987/2009.

Informacja, o której mowa, jest podstawą do niezwłocznego, lecz tylko wstępnego i

tymczasowego ustalenia dla niej ustawodawstwa właściwego, stosownie do zasad

kolizyjnych ustalonych w art. 13 rozporządzenia nr 883/2004. O tymczasowym

określeniu prawa, według którego obejmuje się tę osobę ubezpieczeniem

społecznym, instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy informuje wyznaczone

instytucje państwa, w którym wykonywana jest praca. Od tej chwili biegnie termin

dwu miesięcy, w czasie których przynajmniej jedna z zainteresowanych instytucji

może poinformować instytucję miejsca zamieszkania o niemożności

zaakceptowania ustalonego ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej

kwestii. Gdy to nie nastąpi, tymczasowe określenie ustawodawstwa staje się

ostateczne.

Współdziałanie i opieranie się na porozumieniu instytucji właściwych ze

względu na miejsce zamieszkania ubezpieczonego i ze względu na miejsce

wykonywania przez niego pracy najemnej oznacza, że do instytucji właściwych, jak

również do sądu krajowego należy przede wszystkim ustalenie, czy osoba żądająca

ustalenia właściwego ustawodawstwa podlega ubezpieczeniu społecznemu w

każdym ze wskazanych przez nią państw i postąpienie w celu ustalenia stanu

zgodnego z art. 11 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004. Organ rentowy ani sądy nie

mogą spowodować sytuacji, w której osoba prowadząca działalność i wykonująca

pracę najemną w różnych państwach członkowskich Unii nie będzie podlegała

żadnemu ustawodawstwu lub że będzie podlegała ustawodawstwu więcej niż

jednego państwa. Taki skutek jest niezgodny z celem art. 48-51 TWE (art. 39 i 42 w

11

tekście skonsolidowanym), którym jest zapewnienie, aby pracownicy, w rezultacie

wykorzystania prawa do swobodnego przepływu, nie tracili korzyści należnych im z

zabezpieczenia społecznego na podstawie ustawodawstwa danego państwa

członkowskiego (por. wyroki ETS z dnia 20 września 1994 r., C-12/93, A. Drake.,

ECR 1994, s. 4337, z dnia 26 maja 2005 r., C-249/04, J. Allard, z dnia 10 czerwca

1986 r., 60/85, M. E. S. Luijten, ECR 1986, s. 2365, z dnia 3 maja 1990 r., C-2/89,

K. von Heijningen, z dnia 16 lutego 1995 r., C-425/93, Calle Grenzshop Andresen

GmbH & Co. KG, ECR 1995, s. 269).

Decyzji organu ubezpieczeń społecznych, w której uczyniono zastrzeżenia

co do istnienia stosunku prawnego wskazywanego jako tytuł ubezpieczenia

społecznego w innym państwie, nie można zakwalifikować jako decyzji wydanej na

podstawie art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009. Decyzja, której przedmiot

stanowi odmowa uznania sytuacji równoczesnego podlegania ubezpieczeniu

społecznemu w dwu państwach członkowskich nie uwzględnia treści art. 13

rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 14 rozporządzenia nr 987/2009 i nie

odpowiada dyspozycji przedmiotowych unormowań. Należałoby także przyjąć, że

wobec niepoinformowania przez instytucję miejsca zamieszkania ubezpieczonej

instytucji państwa członkowskiego o ustalonym przez siebie ustawodawstwie

tymczasowym stanowi obejście obowiązku nawiązania kontaktu z instytucją innego

państwa i ustalenia ustawodawstwa na mocy wspólnego porozumienia (art. 16

ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009). W takim wypadku także termin dwumiesięczny,

o którym mowa w art. 16 ust. 2 i 3 rozporządzenia nr 987/2009, nie rozpoczął

biegu, co sprawia, że takie ustalenie ustawodawstwa właściwego nie staje się

ostateczne. Jest to właściwy skutek wskazanych zaniechań, uwzględniając, że

zbadanie, czy osoba składająca wniosek o ustalenie ustawodawstwa właściwego

dla ubezpieczenia społecznego jest ubezpieczona na terenie państwa świadczenia

pracy i czy podlega tam systemowi ubezpieczenia społecznego powinno być

pierwszorzędne.

W skardze kasacyjnej wskazano, że w postępowaniu przed słowacką

instytucją ubezpieczeń społecznych nadano skarżącej numer ubezpieczenia, ale

nie wynika to z ustaleń sądów obu instancji, tymczasem polska instytucja

ubezpieczeniowa nie mogła tej okoliczności zignorować, istnienie bowiem tytułu

12

ubezpieczenia społecznego za granicą wyklucza dokonywanie ustaleń przeciwko

dowodowi ubezpieczenia społecznego w innym państwie (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10, OSNP 2010 nr 17-18, poz. 216 i

wyroki z dnia 6 września 2011 r., I UK 84/11, niepubl. i z dnia 23 listopada 2012 r.,

II UK 103/12, niepubl.). W razie pojawienia się wątpliwości co do ważności

dokumentu lub dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się

informacje zawarte w tym dokumencie, instytucja państwa członkowskiego, która

otrzymuje dokument, ma - stosownie do art. 5 rozporządzenia nr 987/2009 -

zwrócić się do instytucji, która ten dokument wydała o niezbędne wyjaśnienia lub o

wycofanie tego dokumentu. Instytucja wydająca dokument ponownie rozpatruje

podstawy jego wystawienia i w stosownych przypadkach wycofuje go. W razie

pojawienia się wątpliwości w odniesieniu do informacji przedstawionych przez

zainteresowanych, do ważności dokumentu lub dowodów potwierdzających lub do

dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się zawarte w nim

informacje, instytucja miejsca pobytu lub zamieszkania przystępuje, w zakresie, w

jakim jest to możliwe, na wniosek instytucji właściwej, do niezbędnej weryfikacji

tych informacji lub dokumentów (art. 5 ust. 2-3 rozporządzenia nr 987/2009).

Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie, w której przedmiotem sporu było

zastosowanie art. 13 rozporządzenia nr 883/2004, a wyrażona w nim norma

kolizyjna jasno wskazuje na państwo ubezpieczenia społecznego, decyzja w

kwestiach podniesionych w skardze kasacyjnej nie była niezbędna do wydania

wyroku i nie powstało zagadnienie wstępne wymagające rozstrzygnięcia przez

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w trybie art. 234 TWE (por. także wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2013 r., II UK 333/12, OSNP 2014 nr 3,

poz. 47).

Ze względu na brak kognicji sądu miejsca zamieszkania w zakresie badania

istnienia stosunku pracy stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym

państwie członkowskim Unii i powstałą w związku z tym konieczność zajęcia

stanowiska przez instytucję ubezpieczeń społecznych państwa będącego miejscem

pracy ubezpieczonej, Sąd Najwyższy za celowe uznał uchylenie nie tylko

zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji, lecz

13

także decyzji organu rentowego, aby organ ten rozpoznał sprawę we właściwym

trybie (art. 47714a

w związku z art. 39815

k.p.c.).