II UK 593/13

Sygn. akt II UK 593/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z wniosku M. K.

przeciwko Komendantowi Wojewódzkiej Policji w W.

o jednorazowe odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 11 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 1 sierpnia 2013 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W. oddalił odwołanie M. K. od decyzji Komendanta

Wojewódzkiego Policji z dnia 27 sierpnia 2010 r. w przedmiocie odmowy prawa do

jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku pozostającego w związku ze

służbą w Policji. Na podstawie dowodu z opinii biegłych sądowych, które zgodnie

stwierdzały, że do zdarzenia doszło na skutek schorzenia samoistnego i nie miało

2

ono przyczyny zewnętrznej, podtrzymane zostało stwierdzenie zawarte w protokole

powypadkowym sporządzonym przez komisję powypadkową w dniu 3 lutego 2010

r. Wskazywane we wniosku zdarzenie w dniu 17 grudnia 2009 r. miało miejsce

podczas pełnienia służby konwojowej w Sądzie Okręgowym w L. Około godz.

15.10, w drodze do Komendy Policji, ubezpieczony zatrzymał samochód służbowy

przy przejściu dla pieszych, by przepuścić przechodzącą przez pasy dziewczynkę,

a wtedy samochód jadący z przeciwnego kierunku dziewczynkę potrącił.

Ubezpieczony zatrzymał pojazd sprawcy, poinformował dyżurnego o zdarzeniu i

kiedy po zakończeniu czynności wsiadał do samochodu służbowego, poczuł ból w

dolnej części kręgosłupa i drętwienie prawej nogi. Kontynuował jazdę, a po

załatwieniu spraw wrócił do Sądu. Nasilenie dolegliwości spowodowało

konieczność hospitalizacji od dnia 19 grudnia 2009 r., podczas której wykonano

zabieg usunięcia dysku. Jak Sąd ustalił, w trakcie zdarzenia doszło u

ubezpieczonego do uszkodzenie krążka międzykręgowego jako następstwa

naturalnego zużywania się tkanek, zwłaszcza, że już w 2005 i 2007 r. stwierdzano

bóle kręgosłupa lędźwiowego typu rwy kulszowej.

Wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy, Sąd Ubezpieczeń

Społecznych oddalił apelację ubezpieczonego, podzielając ustalenia Sądu

pierwszej instancji w przedmiocie przebiegu nagłego zdarzenia podczas pełnienia

służby w Policji w dniu 17 grudnia 2009 r. Wykluczył zaistnienie przyczyny

zewnętrznej, w szczególności w postaci sugerowanego przez ubezpieczonego

stresu, mrozu lub „wymuszonej pozycji ciała”, typowej dla wszystkich kierowców

samochodu. W konkluzji Sąd Okręgowy stwierdził, że Sąd pierwszej instancji

dokonał właściwej wykładni art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o

ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167, poz. 322 ze zm.; dalej „ustawa o

ubezpieczeniu wypadkowym”), przyjmując że zdarzenie z dnia 17 grudnia 2009 r.

nie było wypadkiem przy pracy ze względu na brak przyczyny zewnętrznej.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, którą objął wyrok Sądu drugiej instancji

w całości, z wnioskiem o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu, ewentualnie jego uchylenie w całości i

uwzględnienie apelacji, została oparta na obydwu podstawach kasacyjnych.

3

Zarzucono w niej obrazę przepisów postępowania – art. 227 i 286 w związku z art.

235 k.p.c. przez nieuwzględnienie wniosku o uzupełniające przesłuchanie biegłych

na okoliczności podniesione w pisemnych opiniach, mimo że w toku postępowania

skarżący zgłaszał zastrzeżenia do tych opinii, oraz wskazano, że biegli nie wzięli

pod uwagę części dowodów, świadczących o charakterze wykonywanej przez

skarżącego pracy i wezwanie biegłych na rozprawę miało nastąpić celem

wyjaśnienia wątpliwości.

W podstawie skargi dotyczącej naruszenia prawa materialnego skarżący

wskazał na błędne zastosowanie art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu wypadkowym

w miejsce art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o odszkodowaniach

przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą w

Policji (Dz.U. Nr 53, poz. 345; dalej „ustawa o odszkodowaniach”). Podniósł, że

między zastosowanym przepisem a przepisem ustawy o odszkodowaniach

występują zasadnicze różnice dotyczące zakresu podmiotowego, określenia

charakteru wypadku, zakresu przedmiotowego czynności, z którymi ma się wiązać

określone zdarzenie oraz braku w artykule 2 ust. 1 ustawy o odszkodowaniach

warunku, że zaistniałe zdarzenie musi powodować uraz lub śmierć.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie 227 i 286 w związku z art. 235 k.p.c. przez nieuwzględnienie

wniosku o uzupełniające przesłuchanie biegłych można odnieść tylko do

postępowania przed Sądem pierwszej instancji, zwłaszcza, że dowód taki nie był

ponawiany przed Sądem drugiej instancji. Wskazuje na to także niepowiązanie

zarzutu naruszenia tych przepisów z art. 391 § 1 k.p.c. Wady tego postępowania

usuwają się spod kontroli kasacyjnej, zatem ustalenia faktyczne będące podstawą

zaskarżonego orzeczenia, oparte na dowodach przeprowadzonych przez Sądem

pierwszej instancji, wiążą Sąd Najwyższy. Wysnute z nich przez obydwa Sądy

wnioski prawne były zgodne; zdarzenie podczas pełnienia służby w Policji w dniu

17 grudnia 2009 r. nie zostało wywołane przyczyną zewnętrzną ani zewnętrzna

przyczyna nie spowodowała urazu ubezpieczonego polegającego na uszkodzeniu

4

krążka międzykręgowego. Wniosek ten jest niesprzeczny z argumentami użytymi

przez biegłych sądowych z zakresu chirurgii i ortopedii oraz neurologii, że

wskazywany przez skarżącego ewentualny uraz związany z obciążeniem

kręgosłupa podczas wsiadania do samochodu służbowego nie spowodował

wypadnięcia jądra miażdżystego (dysku), lecz dotyczył uszkodzenia samych

kręgów (płytek organicznych i trzonów). Według wiedzy medycznej jest to

następstwo naturalnego zużywania, a nie skutek urazu. Oceniono w opiniach także,

że praca typowo obciążająca kierowcę, w wymuszonej pozycji, przemarznięcie,

przemęczenie lub zdenerwowanie nie stanowiły podnoszonych przez skarżącego

współprzyczyn zachorowania.

W konsekwencji tych ustaleń należy, odnosząc się do zarzutu naruszenia

art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu wypadkowym, wyjaśnić, że prawo do

odszkodowania objętego postępowaniem niezakończonym ostateczną decyzją

przed dniem 1 lipca 2014 r. (por. art. 48 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o

świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadku lub choroby

pozostających w związku ze służbą, Dz.U. 2014 r., poz. 616) przysługuje na

podstawie art. 1 w związku z art. 2 ust. 1 ustawy o odszkodowaniach. Przewidziane

jest dla funkcjonariusza Policji, który doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu

wskutek wypadku pozostającego w związku z pełnieniem służby, za które uważa

się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które zaszło podczas lub w

związku z wykonywaniem obowiązków służbowych.

W swym podstawowym kształcie nieszczęśliwe zdarzenia, z tytułu których

przysługują świadczenia z zabezpieczenia społecznego, zwane wypadkami,

odznaczają się pewnymi szczególnymi cechami odróżniającymi od wypadku jako

ogólnego pojęcia rodzajowego. Ich opis zawiera takie określenia, jak „nagłe

zdarzenie”, „przyczyna zewnętrzna” oraz „związek z najszerzej rozumianym

zatrudnieniem”. W sprawie objętej skargą kasacyjną sporny był ten element definicji

wypadku, który odnosi się do zewnętrzności jego przyczyny, czyli okoliczności

doprowadzających do wypadku. Potocznie, można wnosić, że chodzi o przyczynę

znajdującą się poza zdarzeniem, działającą z zewnątrz, a nie o czynnik tkwiący

wewnątrz, w istocie zdarzenia, przy czym tego elementu definicji nie należy

rozumieć dosłownie, lecz jako konieczność, by w zespole przyczyn

5

rozstrzygających o szkodliwym skutku była również przyczyna zewnętrzna, tj. taka,

bez której zdarzenie nie nastąpiłoby.

Wymaganie istnienia zewnętrznej przyczyny wypadku tłumaczy się w

orzecznictwie jako konieczność, by pochodziła „z zewnątrz” organizmu

poszkodowanego; inaczej mówiąc, by skutek nie był wyłącznie rezultatem

zadziałania przyczyn wewnętrznych, rozumianych zawsze jako samoistne

schorzenia istniejące wewnątrz organizmu pracownika (por. przede wszystkim

uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1963 r., III PO

15/62, OSNCP 1963 nr 10, poz. 215). W tym znaczeniu wypadek może być

spowodowany każdym czynnikiem, nie wykluczając działań samego

poszkodowanego, z wyłączeniem jednak jego cech psychofizycznych mogących

stanowić wewnętrzną przyczynę szkody, określanych jako podatność na

zachorowanie lub istnienie samoistnego schorzenia (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 1958 r., 3 CR 1230/58, PiP 1960 nr 12, s. 1067;

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1962 r., I CR 54/62, OSNCP 1963 nr 12,

poz. 262 oraz z dnia 16 grudnia 2004 r., II UK 83/04, OSNP 2005 nr 14, poz. 215).

Zewnętrzność przyczyny wypadku jednolicie została sprowadzona do warunku

pochodzenia spoza organizmu pracownika. Stwierdzenie, że doszło do wypadku,

zawsze wymaga więc ustalenia, że na organizm poszkodowanego zadziałał jakiś

czynnik zewnętrzny i że ten czynnik spowodował uraz. Zwraca się uwagę na

pojmowanie „zewnętrzności” w podwójnym znaczeniu, z których w jednym

uznawano ją za cechę zdarzenia będącego wypadkiem („wypadek wywołany

przyczyną zewnętrzną”), a w drugim znaczeniu rolę przyczyny zewnętrznej

przypisywano wypadkowi jako przyczynie powstałej szkody na osobie pracownika

(„uraz spowodowany czynnikiem zewnętrznym”).

Skarżący dostrzegł tę różnicę, wskazując na niewymienienie w art. 2 ust. 1

ustawy o odszkodowaniach warunku, by zaistniałe zdarzenie powodowało uraz lub

śmierć, trafnie podnosząc że w tej ustawie zdefiniowano wypadek bez

wyeksponowania jego skutku w takiej postaci. Ten element definicji wypadku jest

nowością przyjętą w ustawie o ubezpieczeniu wypadkowym; przez wprowadzenie w

art. 3 ust. 1 tej ustawy określenia wypadku przy pracy, jako zdarzenia skutkowego

(„powodującego uraz”), w związku z zdefiniowaniem urazu jako uszkodzenie tkanek

6

ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego,

przesunięty został punkt ciężkości w powiązaniu skutku wypadku z jego przyczyną

zewnętrzną. Jasne jest obecnie, że przyczyna zewnętrzna dotyczy nagłego

zdarzenia jako całości, a uraz ma być skutkiem wyzwolonego przez to zdarzenie

czynnika zewnętrznego wobec uszkodzonego organizmu. W porównaniu z

poprzednim stanem prawnym, współczesnym ustawie o odszkodowaniach z dnia

16 grudnia 1972 r., definicja wypadku przy pracy nie zawierała tego elementu, lecz

była tożsama w zakresie wymagania nagłości zdarzenia i zewnętrznej przyczyny

(art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych

przysługujących w razie wypadków przy pracy, Dz.U. Nr 3, poz. 8 ze zm.). W

ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o świadczeniach odszkodowawczych

przysługujących w razie wypadku lub choroby pozostających w związku ze służbą,

w art. 3 ust. 1, za wypadek pozostający w związku ze służbą przyjęto nagłe

zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć. Zmiana

definicji nie ma wpływu na ocenę prawną ustalonych faktów, gdyż na gruncie prawa

ubezpieczeń społecznych wypadek zawsze jest zdarzeniem polegającym na

doznaniu przez człowieka urazu cielesnego powodującego zgon lub uszkodzenie

tkanek lub narządów ciała. Cechą wypadku jako podstawy roszczeń o jednorazowe

odszkodowanie z ubezpieczenia społecznego jest doznanie urazu, czyli skutków

organicznych, mierzonych stopniem uszczerbku na zdrowiu. Także skutki socjalne,

należące do przesłanek prawa do świadczeń długoterminowych, oceniane są jako

utrata zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu.

Uraz, a poprzednio każdy skutek wypadku na osobie poszkodowanego ma

znaczenie w zakresie świadczeń ubezpieczeniowych tylko wówczas, gdy nie

następuje wyłącznie na skutek nagłego rozwoju (ujawnienia się, pogorszenia,

pogłębienia) schorzeń samoistnych, wewnętrznych stwierdzanych u

poszkodowanego przed wypadkiem, ujawniających się bez zadziałania czynnika

zewnętrznego. Taki objaw chorobowy nie jest skutkiem wypadku (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 czerwca 2009 r., II PK 318/08, niepubl.).

W tych okolicznościach, mimo że Sąd drugiej instancji wskazał jako

podstawę wyroku art. 3 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu wypadkowym, to jednak

rozważył wszystkie te okoliczności, które mają znaczenie także na gruncie art. 2

7

ust. 1 ustawy o odszkodowaniach, w związku z czym jego wyrok ostatecznie

odpowiada prawu.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).