III CZP 53/14

Sygn. akt III CZP 53/14

UCHWAŁA

Dnia 11 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSA Barbara Trębska

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej

[…] przeciwko T. K.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 11 września 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2014 r.,

"Czy jest możliwym uwzględnienie powództwa, którym powód

domaga się zasądzenia na jego rzecz odsetek w wysokości

czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego

Banku Polskiego, w tym za okres po dniu wydania wyroku?"

podjął uchwałę:

Dopuszczalne jest orzeczenie o odsetkach za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas opóźnienia po

wydaniu wyroku zasądzającego to świadczenie, także wtedy, gdy

wysokość odsetek została określona na podstawie stopy kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego.

UZASADNIENIE

2

W dniu 8 grudnia 2011 r. strona powodowa - Spółdzielcza Kasa

Oszczędnościowo-Kredytowa […] - zawarła z pozwanym T. K., swym wieloletnim

klientem i kontrahentem, umowę, na podstawie której udzieliła mu pożyczki w

kwocie 40 000 zł. Pożyczka miała być zwrócona w ratach, z tym że w razie

opóźnienia pozwany obowiązany był uiścić odsetki w wysokości ustalonej - według

zmiennej stopy - przez zarząd strony powodowej. Od dnia 20 lutego 2006 r. odsetki

te ustalane są na podstawie oprocentowania kredytu lombardowego ogłaszanego

przez Narodowy Bank Polski; w dniu wniesienia pozwu wynosiły one czterokrotność

stopy tego kredytu w stosunku rocznym.

Pozwany nie uiszczał w terminie należnych rat, w związku z czym strona

powodowa wypowiedziała umowę, co z dniem 26 września 2011 r. spowodowało

wymagalność roszczenia z tytułu pożyczki obejmującego niespłacone raty oraz

odsetki kapitałowe i za opóźnienie w łącznej kwocie 32 131,47 zł.

Sąd Rejonowy w L. nakazem zapłaty z dnia 20 stycznia 2012 r. zasądził od

pozwanego wymienioną kwotę, a następnie - po wniesieniu sprzeciwu - Sąd

Rejonowy w Ś. wyrokiem z dnia 28 września 2012 r. uwzględnił powództwo do

kwoty 31 869,48 zł z odsetkami umownymi w wysokości 24% od dnia 8 grudnia

2011 r. do dnia 9 maja 2912 r. oraz w wysokości 25% od dnia 10 maja 2012 r. do

dnia 28 września 2012 r., tj. do dnia wyrokowania, a w pozostałym zakresie – w

szczególności w zakresie odsetek od dnia wydania wyroku do dnia zapłaty -

powództwo oddalił. Stwierdził, że w chwili orzekania nie jest możliwe ustalenie

wysokości należnych odsetek, gdyż zależy ona od rozmiaru opóźnienia oraz od

oprocentowania, które - zgodnie z umową - jest zmienne.

Rozpoznając apelacje obu stron, Sąd Okręgowy powziął poważne

wątpliwości, które wysłowił w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Naj-

wyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Zagadnienie to spro-

wadza się do oceny dopuszczalności zasądzania odsetek za opóźnienie w

spełnieniu świadczenia w sytuacji, w której strony w drodze czynności prawnej

określiły zmienną stopę oprocentowania, zależną od wysokości stopy kredytu

3

lombardowego wyznaczającej cenę, po której Narodowy Bank Polski udziela

bankom komercyjnym pożyczek pod zastaw papierów wartościowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z utrwaloną i niekwestionowaną praktyką sądową, opartą na art.

190 k.p.c., ale uwzględniającą także argumenty funkcjonalne i pragmatyczne,

dopuszczalne jest zasądzenie na rzecz powoda odsetek za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas opóźnienia powstałego po wydaniu

wyroku uwzględniającego roszczenie o to świadczenie - do dnia spełnienia

świadczenia. Praktyka ta dotyczy odsetek, których stopa jest stała, a więc przede

wszystkim odsetek ustawowych, a także - w zasadzie - odsetek umownych o stałej

stopie, choćby ich łączna wartość była niemożliwa do określenia w chwili

wyrokowania. Dzięki tej praktyce wierzyciel nie musi oczekiwać na powstanie

i wymagalność roszczenia o odsetki, a tym samym unika wytaczania nowych spraw

tylko o te roszczenia, ewentualnie sukcesywnego rozszerzania powództwa

w sprawie będącej w toku.

Wszystkie te względy, jurydyczne i praktyczne, przemawiają za

dopuszczalnością orzekania o odsetkach należnych za okres między wydaniem

wyroku a spełnieniem świadczenia także wtedy, gdy mają one stopę zmienną,

z zastrzeżeniem jednak, że zmiana stopy została uzależniona od czynników

obiektywnych, co eliminuje jakąkolwiek swobodę interpretacyjną oraz umożliwia

wyliczenie (ustalenie) stopy odsetek w drodze prostych działań arytmetycznych.

Strony niniejszego sporu „zaindeksowały” umówione odsetki do stopy kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego, a więc do parametru o charakterze

przedmiotowym, określającego cenę, po której bank centralny udziela bankom

komercyjnym pożyczek pod zastaw papierów wartościowych. Parametr ten stanowi

także kryterium określające wysokość odsetek maksymalnych (art. 359 § 21

k.c.);

jest czynnikiem niezależnym od woli stron umowy i maksymalnie

zobiektywizowanym. Ustala go umocowany konstytucyjnie centralny bank państwa

(art. 227 Konstytucji RP), działający przez swój organ ustawowy, według określonej

procedury, stosownie do aktualnej sytuacji ekonomicznej i stabilności systemu

finansowego (art. 6, 12 i nast. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym

4

Banku Polskim, jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 908 ze zm. oraz uchwała Rady

Polityki Pieniężnej z dnia 15 lutego 2011 r. w sprawie regulaminu Rady Polityki

Pieniężnej, M.P. Nr 16. poz. 180 ze zm.). Stopa lombardowa, obok innych stóp

procentowych, jest ogłaszana publicznie, w Dzienniku Urzędowym Narodowego

Banku Polskiego oraz na stronie internetowej (www.nbp.pl), a w związku z tym jest

powszechnie znana.

W tej sytuacji nie ma żadnych przeszkód do uznania, że dopuszczalne jest

orzeczenie o odsetkach za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego

za czas opóźnienia powstałego po wydaniu wyroku zasądzającego to świadczenie,

także wtedy, gdy wysokość odsetek została określona na podstawie stopy kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego. Temu wnioskowi nie stoi

na przeszkodzie uchwała Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2009 r., III CZP

145/08 („Biuletyn SN” 2009, nr 2, s. 8), orzeczony bowiem w tej uchwale zakaz

posługiwania się przy określaniu stopy odsetek za opóźnienie formułą

„czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku

Polskiego” dotyczy wyłącznie bankowego tytułu wykonawczego i ma źródło w art.

96 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U.

z 2012 r., poz. 1376 ze zm.) (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

20 listopada 2009 r., III CZP 90/09, nie publ.).

Oczywiście, dopuszczenie zasądzania odsetek za opóźnienie, gdy ich

wysokość została określona na podstawie stopy kredytu lombardowego,

nie oznacza zdecentralizowania decyzji orzeczniczej i przeniesienia jej ciężaru

także na komornika egzekwującego należności z tytułu tak określonych odsetek.

Nie podejmuje on w tym zakresie jakiejkolwiek decyzji jurysdykcyjnej, lecz -

posługując się najczęściej programami komputerowymi (tzw. kalkulatorami odsetek)

lub specjalnymi tabelami wykorzystującymi ustalone algorytmy - dokonuje prostych

operacji matematycznych mających na celu wyliczenie wartości odsetek według

parametrów wskazanych ściśle przez sąd w sentencji wyroku. Jego czynności

pozostają zresztą pod kontrolą sądu i stron.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie, zastrzegając

jednak, że jej uwzględnienie przez Sąd Okręgowy w dalszym toku postępowania

5

zależy od ustalenia, czy wobec wypowiedzenia umowy pożyczki i ustania

umownego stosunku prawnego łączącego strony, stronie powodowej należą

się odsetki w umówionej przez strony wysokości. Wykładnia treści umowy oraz

ocena skutków jej rozwiązania należy do sądu meriti, sąd ten zatem samodzielnie

oceni skutki dokonanego przez pożyczkodawcę wypowiedzenia i jego wpływ

na zasadność dochodzenia odsetek w wysokości umownej za okres po

rozwiązaniu umowy.