III CZP 57/14

Sygn. akt III CZP 57/14

UCHWAŁA

Dnia 11 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa K. M. S.A. w L.

przeciwko Syndykowi masy upadłości Korporacji Budowlanej B. sp. z o.o.

w upadłości likwidacyjnej w P.

o ustalenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 11 września 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny […]

postanowieniem z dnia 12 maja 2014 r.,

"Czy po wejściu w życie art. 1 ust. 22 w zw. z art. 9 ust. 1 w zw.

z art. 9 ust. 4 w zw. z art. 11 ustawy z dnia 16 września 2011 r.

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) można ponownie wytoczyć

powództwo, z zachowaniem skutków z art. 1821

§ 2 k.p.c. w zakresie

uiszczonej przy pierwotnie wniesionym powództwie opłaty od pozwu,

w sytuacji gdy do umorzenia pierwotnego postępowania doszło na

podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c., przed wejściem w życie ustawy

nowelizacyjnej?"

podjął uchwałę:

Uchylenie art. 1821

k.p.c. nie niweczy skutków, jakie ustawa

wiązała z poprzednio wytoczonym powództwem, jeżeli ponowne

powództwo zostało wytoczone z zachowaniem wymagań

przewidzianych w art. 1821

§ 2 k.p.c.

UZASADNIENIE

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstało na tle

następującego stanu faktycznego. Powód w pozwie z dnia 6 maja 2011 r.

skierowanym przeciwko Korporacji Budowlanej B. sp. z o.o. domagał się

zasądzenia kwoty 1.118.577,25 euro z odsetkami za opóźnienie, od kwot i dat

szczegółowo opisanych w pozwie. Powód uiścił opłatę należną od pozwu w kwocie

100.000 zł. Wobec ogłoszenia w dniu 10 maja 2011 r. upadłości likwidacyjnej

pozwanego, Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 20 maja 2011 r. umorzył na

podstawie art. 1821

§ 1 k.p.c. postępowanie w sprawie. Powód objętą powództwem

wierzytelność wraz z odsetkami zgłosił w postępowaniu upadłościowym. Syndyk

masy upadłości pozwanego odmówił umieszczenia wierzytelności na liście

wierzytelności, a sprzeciw powoda został oddalony postanowieniem z dnia 7 maja

2013 r. Zażalenie powoda na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem z

dnia 3 października 2013 r. W pozwie przeciwko syndykowi masy upadłości

Korporacji Budowlanej B. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej, wniesionym z

zachowaniem terminu trzech miesięcy wynikającym z art. 1821

§ 2 k.p.c., powód

domagał się ustalenia istnienia wierzytelności w kwocie 1.244.363,06 euro.

Wezwany do uiszczenia opłaty należnej od pozwu w kwocie 100.000 zł, powód

złożył zażalenie, powołując się na treść art. 1821

§ 2 k.p.c., z którego wynika, że w

przypadku ponownego wytoczenia powództwa w warunkach w nim opisanych,

zachowane zostają skutki jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym

powództwem.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie powoda, powziął wątpliwość prawną

wyrażoną w przytoczonym na wstępie pytaniu. Wskazał, że art. 1821

k.p.c. został

uchylony z dniem 3 maja 2012 r., a więc przed złożeniem przez powoda

ponownego pozwu. Przepisy przechodnie do ustawy zmieniającej w tym zakresie

kodeks postępowania cywilnego (art. 9 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 16 września 2011 r.

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw,

Dz.U. nr 233, poz.1381) nie dają odpowiedzi czy przepis art. 9 ust. 4 stanowiący, że

art. 1821

k.p.c. nie stosuje się od dnia wejścia w życie ustawy nowelizującej

3

oznacza też zniesienie możliwości wytoczenia ponownego powództwa

z zachowaniem przewidzianych w tym przepisie korzyści.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 1821

k.p.c. w brzmieniu: „§ 1. Jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą

likwidację majątku pozwanego a postępowanie dotyczy masy upadłości, sąd

wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania. Postanowienie może zapaść na

posiedzeniu niejawnym. Przepisu art. 108 § 1 nie stosuje się.

§ 2. W przypadku ponownego wytoczenia powództwa w terminie trzech miesięcy

po prawomocnej odmowie uznania wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym

zakończeniu albo umorzeniu postępowania upadłościowego, zachowane zostają

skutki, jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem. Postępowanie

dowodowe nie wymaga powtórzenia.

§ 3. Przepis § 2 stosuje się odpowiednio w przypadku zmiany postanowienia

o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu” –

został wprowadzony do porządku prawnego ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o

zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2006 r., Nr 235, poz. 1699 ze zm.) i obowiązywał od 20 marca 2007 r.

wraz ze zmienionym z tą datą przepisem art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., który eliminował

obowiązującą dotychczas w takiej sytuacji konieczność zawieszenia postępowania.

Zacytowany przepis został uchylony przez art. 1 pkt 22 ustawy z dnia 16 września

2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2011 r., Nr 233, poz.1381, dalej jako „ustawa zmieniająca k.p.c.”),

która weszła w życie z dniem 3 maja 2012 r.

Okoliczności sprawy, na tle której powstało przedstawione Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne wskazują, że powód po umorzeniu

postępowania w sprawie pierwszej, wszczętej przed ogłoszeniem upadłości

likwidacyjnej pozwanego, dopełnił czynności wynikających z § 2 art. 1821

k.p.c.,

jednakże zmieniony stan prawny rodzi wątpliwość czy powód zachował korzyści

jakie ustawa związała z umorzeniem w tym trybie postępowania, w sytuacji gdy

ponowne powództwo zostało wytoczone co prawda z zachowaniem

4

trzymiesięcznego terminu, jednak termin ten upłynął w czasie, kiedy przypis już nie

obowiązywał.

Przepisy przechodnie do ustawy zmieniającej k.p.c. ustawodawca zwarł

m.in. w art. 9 i 11 stanowiąc, że ustawa wchodzi w życie po upływie sześciu

miesięcy od dnia ogłoszenia czyli 3 maja 2012 r. (art. 11), a jej przepisy stosuje się

do postępowań wszczętych po tej dacie, z zastrzeżeniem ust. 2-7 art. 9.

Z zastrzeżenia uczynionego w art. 9 ust. 4 wynika zaś, że art. 1821

k.p.c.

nie stosuje się od wejścia w życie ustawy czyli od 3 maja 2012 r. Uwzględniając

płynące z § 52 ust. 2 załącznika do Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia

20 czerwca 2002 r. w sprawie zasad techniki prawodawczej (Dz.U. z 2002 r., Nr

100, poz. 908) zalecenia w zakresie budowania przepisów, stwierdzić należy,

że formuła art. 9 ust. 4 ustawy zmieniającej – „nie stosuje się” oznacza, że art. 1821

k.p.c. został uchylony z dniem 3 maja 2012 r.

Z punktu widzenia charakteru art. 1821

k.p.c., ma on niewątpliwie charakter

procesowy. Na gruncie prawa procesowego dość powszechnie przyjmuje się jako

obowiązującą, zasadę bezpośredniego działania ustawy nowej (zwaną też regułą

aktualizacji) i zasadę tę wyraża art. 9 ust. 4 ustawy zmieniającej k.p.c. Tak więc,

jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku pozwanego

a postępowanie dotyczy wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości,

od 3 maja 2012 r. nie jest dopuszczalne w takiej sprawie umorzenie postępowania;

zmieniony jednocześnie tą samą ustawą art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. przywrócił

obowiązek zawieszenia postępowania. O umorzeniu postępowania stanowił § 1 art.

1821

k.p.c. i przedstawione rozumienie art. 9 ust. 4, że od 3 maja 2012 r. nie jest

dopuszczalne w takiej sprawie umorzenie postępowania, nie nasuwa wątpliwości.

Wyjaśnienia jednak wymaga znaczenie uchylenia również i § 2 tego artykułu

stanowiącego, że zachowane zostają skutki związane z poprzednio wniesionym

powództwem, a więc czy wynikający z przepisu przywilej zachowania skutków jakie

ustawa wiązała z poprzednio wytoczonym powództwem, po 3 maja 2012 r. upada.

Sięgając dla dokonania wykładni do uzasadnienia projektu ustawy

zmieniającej k.p.c. zauważa się, że ustawodawca w zakresie odnoszącym się do

zagadnień intertemporalnych uznał za istotną jedynie potrzebę stosowania

5

rozwiązań procesowych – które zostały tą ustawą do systemy prawnego

wprowadzone czy też li tylko przywrócone, takich jak zawieszenie postępowania

w sytuacji gdy ogłoszono upadłości strony a spór dotyczy wierzytelności

podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości - od razu, z chwilą wejścia w życie

ustawy. Uzasadnienie projektu zdaje się wskazywać, że ustawodawca konstruując

przepisy przechodnie nie dostrzegł, że oddziaływanie uchylanego przepisu

w porządku prawnym było szersze, § 2 art. 1821

k.p.c. utrwalał bowiem w tym

porządku tak procesowe jak i materialnoprawne skutki dokonanych w przeszłości

czynności procesowych, a ponadto modyfikował założenia art. 145 prawa

upadłościowego i naprawczego (dalej jako pr.u.n.).

W myśl art. 145 ust. 1 pr.u.n. (w brzmieniu sprzed 20 maja 2007 r.)

prowadzenie procesu wszczętego przed ogłoszeniem upadłości o wierzytelność

podlegającą zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym, po ogłoszeniu upadłości

jest dopuszczalne, ale tylko wtedy, gdy w postępowaniu upadłościowym

wierzytelność ta, po wyczerpaniu trybu określonego ustawą, nie została

umieszczona na liście wierzytelności. Powołany przepis przewidywał (i nadal

przewiduje), że wówczas postępowanie sądowe lub administracyjne w sprawie

wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o taką

wierzytelność może być "podjęte" przeciw syndykowi. Wyrażenia „podjęcie

postępowania” było (i pozostaje) skorelowane z tymi regulacjami, które przewidują

w razie ogłoszenia upadłości strony zawieszenie postępowania. Nowelizacja k.p.c.

obowiązująca od 20 marca 2007 r. wyłączyła jednak możliwość zawieszenia

postępowania cywilnego mającego za przedmiot wierzytelność podlegającą

zgłoszeniu do masy upadłości i wprowadziła w zamian umorzenie postępowania

dotyczącego takiej wierzytelności (art. 1821

§ 1 k.p.c.). Jednocześnie, na wypadek

odmowy uznania wierzytelności dochodzonej w umorzonym postępowaniu, w art.

1821

§ 2 k.p.c. przewidziano możliwość ponownego wytoczenia powództwa.

Zamiast zatem zawieszenia postępowania i ewentualnego podjęcia tego

postępowania przeciw syndykowi, w okresie od 20 marca 2007 r. do 3 maja 2012 r.

obowiązywała konstrukcja obejmująca umorzenie postępowania i możliwość

ponownego wytoczenia powództwa in idem, jeśli wierzytelność nie zostanie

umieszczona na liście wierzytelności. Wprowadzenie do porządku prawnego art.

6

1821

§ 1 k.p.c. zmierzało więc do zapobieżenia sytuacjom, w których z chwilą

ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego przed sądem toczyłoby się

postępowanie o wierzytelność podlegającą procedurze zgłoszenia i uznania

w postępowaniu upadłościowym. Skutek tej regulacji nie skupiał się zatem na tym,

aby zakończyć proces ze względu na niemożność realizacji roszczenia w ogóle,

ale na tym, aby umożliwić powodowi skorzystanie z innego, właściwego, trybu

zaspokojenia. Na czasowość umorzenia postępowania w takiej sprawie

wskazywała też samodzielna podstawa prawna umorzenia, ustawodawca nie

odwołał się bowiem do ogólnych zasad umorzenia postępowania ujętych w art. 355

k.p.c., a także uwolnienie sądów od obowiązku orzekania o kosztach w umorzonym

postępowaniu, co stanowiło odstępstwo od generalnego obowiązku orzekania

o kosztach w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 1 k.p.c.),

nie przewidując przy tym zwrotu opłaty uiszczonej od pozwu pierwszego; art. 79

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r.,

nr 90, poz. 594 ze zm.) takiego przypadku nie obejmuje. Powyższe wskazuje na

„zawieszające” skutki postanowienia o umorzeniu. Uregulowanie zatem

stanowiące, że w wypadku ponownego wytoczenia powództwa w sytuacji opisanej

w tym artykule ,,zachowane zostają skutki jakie ustawa wiąże z poprzednio

wytoczonym powództwem”, a „postępowanie dowodowe nie wymaga powtórzenia”

potwierdzało niedefinitywny, zawieszający skutek umorzenia. Wytoczenie wobec

tego, zgodnie z art. 1821

§ 2 k.p.c., ponownie powództwa, w świetle art. 145

pr.up.n. oznaczało kontynuowanie dotychczasowego postępowania, z tym że

przeciwko syndykowi. Kontynuowanie dotychczasowego postępowania oznacza

zachowanie ciągłości procesu. Ciągłość procesu to również utrzymywanie się

w nowym postępowaniu tych wszystkich skutków jakie wywołuje pozew. Skutki

materialnoprawne jakie ustawa wiąże z wniesieniem powództwa w płaszczyźnie

prawa materialnego obejmują przede wszystkim przerwę biegu przedawnienia

(art. 123 § 1 pkt 1 k.c.; w okolicznościach sprawy nie ma potrzeby wymieniania

pozostałych skutków wniesienia pozwu wynikających z prawa materialnego, a także

prawa procesowego). Przerwę biegu przedawnienia powoduje tylko pozew

skutecznie wniesiony, a takim jest pozew należycie opłacony.

7

Nie ma podstaw do przyjęcia, że uchylając w całości art. 1821

k.p.c.

ustawodawca tym samym uchylił, a więc unicestwił, również skutki prawne,

procesowe i materialnoprawne, które powstały na skutek wytoczenia powództwa

w sprawie umorzonej na podstawie tego przepisu.

Prawo procesowe reguluje organizację i przebieg postępowania cywilnego.

Nowe prawo procesowe, zgodnie z zasadą aktualizacji, odnosi się do zdarzeń

i następstw tych zdarzeń powstałych po jego wejściu w życie. Jeżeli ustawodawca

wyraźnie tego zagadnienia nie reguluje, zasada aktualizacji nie odnosi się do oceny

skutków prawnych czynności procesowych dokonanych pod rządem prawa

uprzednio obowiązującego. Przyjmuje się wówczas, że ocena taka powinna być

dokonywana z zastosowaniem, w drodze analogii, art. XV § 2 przep. wprow. k.p.c.,

w którym zasada bezpośredniego działania nowego prawa procesowego połączona

została z zasadą tempus regit actum. Pozwala to na utrzymanie w mocy skutków

procesowych, które zgodnie z dotychczasowym prawem powstały w prowadzonym

postępowaniu zamian doszło do zmiany prawa. Naruszenie tej zasady mogłoby

wskazywać na wsteczne działanie prawa, co, jakkolwiek niewykluczone, nastąpić

może wyłącznie z mocy wyraźnego przepisu i jedynie w dostatecznie

uzasadnionych przypadkach.

W świetle powyższego uznanie, że uchylenie, w myśl art. 9 ust. 4 ustawy

zmieniającej k.p.c., art. 1821

k.p.c. z dniem 3 maja 2012 r. oznacza również

uchylenie tych wszystkich skutków, które powodowało prawidłowo wytoczone

pierwsze powództwo oznaczałoby, że ustawodawca naruszył regułę wynikającą

z art. XV § 2 przep. wprow. k.p.c. i bez wyraźnego przepisu oraz braku

uzasadnionej przyczyny dopuścił do wstecznego działania prawa. Taką wykładnię

tego przepisu należy wykluczyć.

Ponadto uwzględnić należy, że powód pierwszy pozew wniósł przed

ogłoszeniem upadłości pozwanego. Niedefinitywne, „zawieszające” umorzenie

postępowania (art. 1821

§ 1 k.p.c.) stwarzało mu możliwość kontynuowania tego

postępowania i chociaż wymagało to nowego powództwa, to jednak wobec

brzmienia art. 145 pr.up.n. i art. 1821

§2 k.p.c. to nowe powództwo nie tworzyło

innej sytuacji procesowej niż podjęcie zawieszonego postępowania. Przyjęcie,

8

że uchylenie z dniem 3 maja 2012 r. art. 1821

k.p.c. oznacza też uchylenie skutków

jakie były związane z poprzednio wytoczonym powództwem pozbawia interesy

powoda ochrony prawnej, gwarantowanej przecież art. 145 pr.up.n. i art. 1821

§ 2

k.p.c. Wynikająca z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasada państwa

prawnego nie dopuszcza takiej wykładni przepisów, która doprowadza do

pozbawienia strony ochrony prawnej. Z zasady państwa prawa płynie obowiązek

lojalności państwa wobec obywatela co wyraża się w obowiązku tworzenia takich

norm prawa, które obywatelowi zapewniają bezpieczeństwo prawne, szczególnie

wówczas gdy dochodzi do zmiany przepisów kształtujących jego sytuację prawną.

Kierując się tą zasadą, nie sposób przyjąć, że celem ustawodawcy uchylającego

z dniem 3 maja 2012 r. art. 1821

k.p.c. było ograniczenie praw wierzycieli

w dochodzeniu wierzytelności podlegających zaspokojeniu z masy upadłości.

Tak więc wyniki wykładni prowadzą do wniosku, że jeżeli wszczęte przed

ogłoszeniem upadłości postępowanie o wierzytelność należącą do masy upadłości

umorzono, to ponowne powództwo, chociażby wytoczone po uchyleniu art. 1821

k.p.c., ale z zachowaniem terminu z § 2 tego artykułu, powinno być traktowane jak

przewidziana w obowiązującym ciągle art. 145 pr.up.n. czynność polegająca na

podjęciu postępowania przeciwko syndykowi. Wykładnia taka pozwala utrzymać

w mocy skutki materialnoprawne i procesowe jakie wiązały się z poprzednio

wytoczonym powództwem i uchyla tym samym obowiązek ponownego uiszczenia

opłaty należnej od pozwu.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak na wstępie

(art. 390 § 1 k.p.c.).