III PZP 3/14

Sygn. akt III PZP 3/14

UCHWAŁA

Dnia 18 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

Protokolant Grażyna Grabowska

w sprawie z powództwa B. B.

przeciwko Szkole Podstawowej w L.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 18 września 2014 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem Sądu Okręgowego w L.

z dnia 28 maja 2014 r.

1. Czy roszczenie o przywrócenie do pracy w związku z

wypowiedzeniem nauczycielowi stosunku pracy na podstawie art. 20

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela,

przekształca się po upływie okresu pozostawania w stanie

nieczynnym w roszczenie o przywrócenie do pracy związane z

wygaśnięciem stosunku pracy (art. 20 ust. 5 C ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela);

2. czy niezgodne z prawem wypowiedzenie nauczycielowi stosunku

pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982

roku - Karta Nauczyciela, stanowi jednocześnie naruszenie przepisów

o wygaśnięciu stosunku pracy w związku z przeniesieniem w stan

nieczynny

podjął uchwałę:

1. Roszczenie o przywrócenie do pracy za niezgodne z

prawem lub nieuzasadnione wypowiedzenie nauczycielskiego

stosunku pracy (art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela, jednolity tekst: Dz. U. z 2014 r., poz.

2

191, w związku z art. 45 k.p. i art. 91 c tej Karty) nie przekształca

się bez zmiany powództwa (art. 193 k.p.c.) w roszczenie o

przywrócenie do pracy z tytułu niezgodnego z prawem

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy (art. 56 § 1 w

związku z art. 67 k.p. w związku z art. 91 c Karty Nauczyciela).

2. Okoliczności i przyczyny niezgodnego z prawem lub

nieuzasadnionego wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku

pracy, które stało się bezskuteczne wskutek złożenia pisemnego

wniosku o przeniesienie nauczyciela w stan nieczynny (art. 20

ust. 5c Karty Nauczyciela), mogą być poddane sądowej kontroli

jako okoliczności lub przyczyny niezgodnego z prawem

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy tylko w razie

skutecznego uchylenia się od skutków prawnych wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny i terminowego zaskarżenia

wygaśnięcia stosunku pracy (art. 56 § 1 w zw. z art. 67 i art. 264 §

2 k.p. oraz w związku z art. 91c Karty Nauczyciela).

UZASADNIENIE

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne ujawniły się w

następującym stanie sprawy. W pozwie przeciwko Szkole Podstawowej w L.,

nauczycielka B. B., w domagała się uznania za bezskuteczne wypowiedzenia

stosunku pracy, dokonanego jej w dniu 30 maja 2012 r., względnie - w razie jego

rozwiązania z upływem okresu wypowiedzenia - przywrócenia do pracy na

poprzednich warunkach. Zakwestionowała zasadność dokonanego wypowiedzenia,

jego przyczynę oraz zastosowane w stosunku do niej kryteria doboru do zwolnienia,

a nadto wskazała, że w dacie wręczenia pisma o wypowiedzeniu przebywała na

urlopie dla poratowania zdrowia, co czyniło niedopuszczalnym rozwiązanie z nią w

tym trybie stosunku pracy.

Wyrokiem z dnia 18 września 2013 r. Sąd Rejonowy w L. przywrócił

powódkę do pracy w pozwanej szkole „na warunkach pracy i płacy obowiązujących

przed dniem 1 marca 2013 r.” (pkt I wyroku), oddalił wniosek pozwanej o

zasądzenie kosztów procesu (pkt II wyroku), przejął na rachunek Skarbu Państwa

3

brakującą opłatę sądową, od uiszczenia której powódka była zwolniona z mocy

ustawy (pkt III wyroku).

Badając zasadność roszczeń pozwu, Sąd Rejonowy dokonał ustaleń

kwalifikacji powódki, podstawy nawiązania jej stosunku pracy, stanowiska, stopnia

awansu zawodowego, uzyskanych ocen okresowych pracy, stażu pracy, a także

rodzaju prowadzonych zajęć. Sąd ten zbadał również kryteria, które rada

pedagogiczna pozwanej szkoły ustaliła na potrzeby ewentualnych zwolnień i

odniósł je zarówno do powódki, jak i pozostałych nauczycieli, a także do organizacji

nauczania wczesnoszkolnego, które było przedmiotem nauczania przez powódkę.

Już w toku procesu powódka skorzystała z możliwości złożenia pisemnego wniosku

w celu przeniesienia w stan nieczynny i została w ten stan przeniesiona. Z dniem

28 lutego 2013 r. jej stosunek pracy wygasł.

Powódka podjęła decyzję o przejściu w stan nieczynny z uwagi na zamiar

utrzymania „jakichkolwiek świadczeń finansowych i nadzieję na ponowny powrót do

pracy, o ile będzie to możliwe”. Sąd Rejonowy za uzasadnione żądania powódki w

świetle art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela

(jednolity tekst: Dz. U. z 2014 r., poz. 191, zwanej dalej Kartą Nauczyciela, Kartą

lub KN), podkreślając, że zarówno odwołanie od dokonanego „wypowiedzenia, jak i

wniosek o przeniesienie w stan nieczynny zostały złożone w przepisanych

terminach”. W ocenie tego Sądu, ocenie nie budzi wątpliwości, iż z chwilą złożenia

przez powódkę wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, złożone jej

wypowiedzenie stało się bezskuteczne. Powyższe nie mogło pozbawić powódki

prawa kwestionowania wypowiedzenia na podstawie art. 45 k.p. Roszczenie

związane z wygaśnięciem stosunku pracy z upływem okresu stanu nieczynnego

należało uznać za swoistą kontynuację roszczeń przewidzianych w art. 45 k.p. w

związku z art. 91c KN, które powstały już z chwilą wręczenia powódce

wypowiedzenia stosunku pracy. Bezskuteczność wypowiedzenia, jako okoliczność

zaistniała już w toku procesu zaistniała już w toku procesu, nie mogła pozbawić jej

do dochodzenia roszczeń z art. 45 k.p. Sąd ten „nie stracił przy tym z pola

widzenia, że swoje przejście w stan nieczynny powódka uzasadniała brakiem

perspektyw na znalezienie innego zatrudnienia oraz potrzebą pozyskania środków

do życia. Obecna sytuacja na polskim rynku pracy jest faktem powszechnie

4

znanym i nie wymaga dowodzenia”. Wobec braku realnych szans powódki na

znalezienie nowego miejsca pracy nie można było od niej zasadnie oczekiwać, że

przez cały czas trwania postępowania zmierzającego do zakwestionowania

wypowiedzenia pozostanie ona bez źródła utrzymania. Przeniesienie w stan

nieczynny gwarantowało powódce możliwość korzystania z dotychczasowych

świadczeń pracowniczych przez czas potrzebny w jej przekonaniu na rozpatrzenie

odwołania i przywrócenie jej do pracy. Nie bez znaczenia jest przy tym okoliczność,

że zwolnienie powódki nastąpiło z przyczyn dotyczących pracodawcy, których

powódka nie musiała, a wręcz nie mogła przewidzieć. Jednocześnie w okresie

stanu nieczynnego mogła liczyć na potencjalny powroty do pracy.

Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska, że bezskuteczność złożonego

pracownikowi wypowiedzenia, będąca następstwem skutecznego złożenia wniosku

o przeniesienie w stan nieczynny, wyklucza możliwość dochodzenia roszczeń,

związanych z wypowiedzeniem stosunku pracy przez pracodawcę, argumentując,

że „nietrudno bowiem wyobrazić sobie sytuację, w której nauczyciel, mimo

całkowicie bezzasadnego rozwiązania z nim umowy o pracę na podstawie art. 20

ust. 1 pkt 2 KN, rezygnuje z drogi sądowego dochodzenia swoich praw w obawie

przed utratą źródła dochodu na czas trwania procesu, a przy tym nie mając

pewności, czy w momencie wyrokowania przywrócenie go do pracy wciąż będzie

możliwe i celowe”. Oznaczałoby to „niejako udzielenie pracodawcy przyzwolenia na

nieuzasadnione lub sprzeczne z prawem rozwiązywanie stosunków pracy, skoro

działanie tego rodzaju nie wiązałoby się dla niego z żadnymi konsekwencjami. To z

kolei należy uznać za niedopuszczalne z punktu widzenia zasad demokratycznego

państwa prawnego”. Pozbawienie nauczyciela możliwości kwestionowania

prawidłowości złożonego mu wypowiedzenia, spowodowane jedynie późniejszym

przejściem w stan nieczynny, mogłoby zostać ocenione jako złamanie

konstytucyjnego prawa obywatela do sądu.

Na poparcie swoich wywodów Sąd pierwszej instancji wskazał na

argumentację przyjętą przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 grudnia 2004 r.,

III PK 54/04 (OSNP 2005, nr 13, poz. 192), że w razie przeniesienia nauczyciela w

stan nieczynny w toku procesu wszczętego odwołaniem od wypowiedzenia

złożonego na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN przedmiotem rozpoznania stają się

5

roszczenia związane z przeniesieniem w stan nieczynny. Wprawdzie orzeczenie to

zapadło na gruncie aktualni nieobowiązującego brzmienia art. 4771

k.p.c., jednak

„zachowuje ono swoją aktualność z uwagi na zaprezentowany tok myślenia, który w

istocie nie zależy od brzmienia przywołanego przepisu procesowego”. Sąd

Najwyższy zasadnie uznał, „przedmiotowa sytuacja jest podobna do swoistej

konwersji roszczenia, która zachodzi w przypadku, gdy pracownik zgłasza

roszczenie o uznaniu za bezskuteczne wręczonego mu wypowiedzenia, a

następnie wskutek upływu okresu wypowiedzenia, roszczenie to ulega

przekształceniu w roszczenie o przywrócenie do pracy”. Ponadto stanowisko

podtrzymał w wyroku z dnia 14 stycznia 2009 r., III PK 52/08 (OSNP 2010, nr 13-

14, poz. 164).

Natomiast Sąd Rejonowy nie zgodził się z poglądem zawartym w

uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2011 r., I PK 33/11

(OSNP 2012 nr 21-22, poz. 261), że roszczenie nauczyciela o przywrócenie do

pracy w związku z wypowiedzeniem dokonanym na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2

KN nie jest roszczeniem alternatywnym w stosunku do roszczenia o przywrócenie

do pracy związanego z wygaśnięciem stosunku pracy na skutek upływu

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym. W tej koncepcji,

podstawę uwzględnienia roszczeń pracownika odwołującego się od wygaśnięcia

stosunku pracy mógłby stanowić jedynie brak samej przyczyny wypowiedzenia w

trybie art. 20 ust. 1 KN, przekładający się z kolei na brak podstaw przeniesienia w

stan nieczynny. Ponadto Sąd pierwszej instancji uznał, że „powódka, podobnie jak

inni nauczyciele, nie mają wiedzy na temat wszystkich skutków złożenia wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny. Żaden przepis wprost nie stanowi o nich, poza

stwierdzeniem, że wypowiedzenie staje się wówczas bezskuteczne, a stan

nieczynny zawsze wiąże się z wypowiedzeniem – czynnością z zakresu prawa

pracy dokonaną przez praco-dawcę, która inicjuje kolejne stany faktyczne i

prawne”.

W konsekwencji Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że powódka, mimo

bezskuteczności wręczonego jej wypowiedzenia, mogła w przedmiotowej sprawie

skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu jego niezgodności z prawem,. Dlatego

badał, czy wypowiedzenie było uzasadnione w rozumieniu art. 45 k.p. w związku z

6

art. 91c KN oraz czy zachodziły przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. Ze względu na

kontrowersyjne niewłaściwe kryteria doboru powódki do zwolnienia z pracy, Sąd

pierwszej instancji uznał roszczenie powódki za uzasadnione, wskazując

dodatkowo na niezgodność dokonanego wypowiedzenia z prawem, skoro zostało

ono wręczone w czasie, gdy powódka przebywała na urlopie dla poratowania

zdrowia.

Wyrok ten w całości zaskarżyła apelacją pozwana Szkoła, zarzucając

naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 45 k.p. w związku z art. 91c

K.N., a także naruszenie prawa procesowego - art. 233 k.p.c.

Przy rozpoznaniu apelacji pozwanej Szkoły Sąd Okręgowy powziął istotne

zawarte w treści pytań prawnych, „w jaki sposób sąd rozpoznający sprawę z

odwołania nauczyciela od wypowiedzenia dokonanego w trybie art. 20 ust. 1 pkt 2

KN winien zakwalifikować zgłoszone przez niego roszczenie, a tym samym wydać

co do niego rozstrzygnięcie, w sytuacji przeniesienia powoda w stan nieczynny,

wygaśnięcia jego stosunku pracy i konsekwentnego kwestionowania przez niego

oświadczenia pracodawcy o wypowiedzeniu”. Powyższe kontrowersje były

przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego w trzech powołanych wyżej

orzeczeniach, które „podążały w różnych kierunkach i oparte były na odmiennej

wykładni tych samych przepisów, chociażby więc z tego względu przedstawiony

problem nasuwa poważne wątpliwości orzecznicze”.

Nie ulega wątpliwości, że wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy

na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela staje się bezskuteczne wskutek

złożenia przez nauczyciela, w przepisanym terminie, wniosku o przeniesienie w

stan nieczynny. Ponadto, zarówno oświadczenie pracodawcy o wypowiedzeniu, jak

też wygaśnięcie stosunku pracy wskutek upływu okresu pozostawania w stanie

nieczynnym rodzi dla nauczyciela odmienne roszczenia, oparte odpowiednio na

art. 45 k.p. w związku z art. 91c KN bądź na art. 56 § 1 w związku z 67 k.p. w

związku z 91c KN. „Problem dotyczący zbiegu tych roszczeń powstaje jednak

zarówno na płaszczyźnie procesowej, jak i w zakresie ewentualnej oceny ich

wzajemnego bytu z punktu widzenia przepisów materialnoprawnych”. Nie bez

znaczenia jest to, że na gruncie obecnie obowiązującego brzmienia art. 4771

k.p.c.

sąd pracy jest władny wydać rozstrzygnięcie co do jednego z roszczeń

7

pozostających w zbiegu jedynie w przypadku, gdy są to roszczenia alternatywne, a

ponadto pracownik dokonał wyboru jednego z nich, z tym, że okazało się ono

bezzasadne. W świetle literalnego brzmienia wymienionego przepisu Kodeksu

postępowania cywilnego oraz biorąc pod uwagę wspomniane skutki, które „jasno

wynikają z wcześniej powołanych przepisów prawa materialnego, powództwo o

uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN (względnie

przywrócenie do pracy), zgłoszone jako jedyne przez nauczyciela, przeniesionego

w stan nieczynny, podlegałoby oddaleniu. Za takim rozstrzygnięciem przemawia

dodatkowo teza wyrażona przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego już

wyroku z dnia 12 grudnia 2011 r., I PK 33/11, o braku alternatywności obydwu

roszczeń, pozostających we wspomnianym zbiegu. Dlatego też, w ocenie Sądu

odwoławczego, istotne jest rozstrzygnięcie losów obydwu przedmiotowych

roszczeń w oparciu o odpowiednią wykładnię przepisów art. 20 ust. 1 pkt 2 oraz

ust. 5c KN.

Przyjęcie w przedmiotowym stanie faktycznym, że roszczenie o

przywrócenie do pracy w związku z wypowiedzeniem nauczycielowi stosunku pracy

na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN przekształca się po upływie okresu

pozostawania w stanie nieczynnym w roszczenie o przywrócenie do pracy

związane z wygaśnięciem stosunku pracy, prowadziłoby do poddania ocenie sądu

roszczenia niezgłoszonego przez powódkę, które uchroniłoby ją przed oddaleniem

powództwa z uwagi na bezprzedmiotowość rozstrzygania w przedmiocie

bezskutecznego wypowiedzenia.

Sąd Okręgowy wskazał, że przedstawione zagadnienia dotyczą także samej

istoty instytucji przejścia w stan nieczynny, który jest nierozerwalnie związany z

wypowiedzeniem z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. Problematyczne było „niejako

instrumentalne posłużenie się wnioskiem o przejście w stan nieczynny - jedynie

jako remedium na negatywne skutki złożonego przez pracodawcę wypowiedzenia”.

Tymczasem taki wniosek „może jawić się jedynie jako dodatkowa korzyść dla

nauczyciela, łagodząca skutki wypowiedzenia mu stosunku pracy, a nie stanowiąca

środek zaradczy wobec tej czynności”. Uprawnione jest też oczekiwanie, że

„nauczyciel z takiego wniosku skorzysta świadomie, wykazując akceptację co do

samego faktu ustania zatrudnienia”. Dlatego, wątpliwości budzi oparcie przez Sąd

8

Rejonowy rozstrzygnięcia w szczególności na art. 45 k.p., zwłaszcza że w

powołanym i zaaprobowanym przez ten Sąd uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 2 grudnia 2004 r., III PK 54/04, „mowa jest właśnie o konwersji

roszczenia ze stosowanego odpowiednio art. 45 k.p. w roszczenie związane z

wygaśnięciem stosunku pracy, a więc uruchamiające kontrolę, o jakiej mowa w

art. 56 § 1 w związku z art. 67 k.p. Tak więc w sytuacji konwersji, jaką przyjął Sąd

Najwyższy w ostatnio powołanym orzeczeniu, kontrola sądu dotyczyłaby innego

roszczenia i innych okoliczności niż te, jaki pierwotnie legły u podstaw wystąpienia

przez nauczyciela z powództwem. Z kolei brak opisanej konwersji skutkowałby

oddaleniem powództwa”.

W przypadku przyjęcia koncepcji konwersji roszczenia o przywrócenie do

pracy związanego z wypowiedzeniem stosunku pracy w roszczenie przywrócenie o

pracy związane z wygaśnięciem stosunku pracy z powodu upływu okresu

pozostawania w stanie nieczynnym pojawia się dalsza wątpliwość dotycząca

wykładni art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. Mianowicie, czy niezgodne z prawem

wypowiedzenie nauczycielowi stosunku pracy na podstawie tego przepisu stanowi

naruszenie przepisów o wygaśnięciu stosunku pracy w związku z przeniesieniem w

stan nieczynny. W ocenie Sądu Okręgowego nie ma wątpliwości, że w procesie o

przywrócenie do pracy z powodu naruszenia przepisów o wygaśnięciu stosunku

pracy, badaniu podlegać będzie istnienie przyczyny wskazanej w art. 20 ust. 1 pkt 2

KN. Przeniesienie w stan nieczynny będzie zgodne z prawem tylko wtedy, gdy

zaistniały przyczyny uzasadniające przeniesienie nauczyciela w ten stan. Możliwa

jest jednak również wykładnia wskazująca na związek złożenia oświadczenia o

przeniesienie w stan nieczynny z uprzednio dokonanym wypowiedzeniem stosunku

pracy. Zgodnie z art. 20 ust. 5c KN wypowiedzenie jest bezskuteczne w przypadku

złożenia przez nauczyciela, w terminie do 30 dni od dnia doręczenia

wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w ust. 1 pkt 2, pisemnego

wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Nauczyciel składa powyższe

oświadczenie woli w związku z uprzednio wręczonym mu wypowiedzeniem

stosunku pracy. Stąd powstaje pytanie, czy w procesie o przywrócenie do pracy,

badaniu powinna podlegać także zgodność z prawem wypowiedzenia stosunku

pracy oraz czy naruszenie przepisów prawa w tym zakresie stanowi jednocześnie

9

naruszenie przepisów o wygaśnięciu stosunku pracy. W ocenie Sądu Okręgowego,

skoro w momencie złożenia przez nauczyciela wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny wypowiedzenie stosunku pracy jest bezskuteczne, to brak jest podstaw

do badania jego zgodności z prawem w procesie o przywrócenie do pracy w

związku z przeniesieniem w stan nieczynny. „Wypowiedzenie bowiem nie może być

bezskuteczne (tj. nie powodować rozwiązania stosunku pracy) i jednocześnie być

oceniane jako niezgodne z prawem, co z kolei miałoby stanowić naruszenie w

przepisów o wygaśnięciu stosunku pracy. Prowadziłoby to w istocie do obejścia art.

20 ust. 5c KN”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust.1 pkt 2 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły w razie

częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących

zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnienie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć

rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan

nieczynny. Rozwiązanie nauczycielskiego stosunku pracy następuje z końcem roku

szkolnego po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu (art. 20 ust. 3), które

wszakże jest (staje się) bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w

terminie 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny. W okresie 30 dni od wypowiedzenia zwalniany

nauczyciel może i powinien rozeznać stan faktyczny i prawny sprawy oraz skutki

prawne własnych zachowań i zdecydować, czy wybiera alternatywę w postaci

złożenia pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, co jednak prowadzi

do bezskuteczności z mocy prawa wcześniejszego wypowiedzenia stosunku pracy,

a następnie do jego wygaśnięcia z upływem sześciomiesięcznego okresu

pozostawania w stanie nieczynnym (art. 20 ust. 5c KN), czy zaskarża decyzję o

nieuzasadnionym lub niezgodnym z prawem wypowiedzeniu nauczycielskiego

stosunku pracy, którego nie ubezskutecznił pisemnym wnioskiem o przeniesienie w

stan nieczynny. Od nauczycieli, którzy zaliczają się do pracowników

wykształconych, którzy powinni mieć lub uzyskać rozeznanie w zakresie

10

przysługujących im uprawnień i skutków prawnych dokonywanych czynności

prawnych, należy wymagać świadomego podejmowania decyzji w razie uzyskania

informacji o możliwości złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny i jego

skutkach prawnych, jeżeli na ich przemyślaną ocenę mają 30 dni od dnia

doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1

pkt 2 KN. W konsekwencji i co do zasady kontrowersyjne jest powoływanie się na

wadę oświadczenia woli („błędu”) zawartego we wniosku ze względu „na brak

wiedzy na temat wszystkich skutków złożenia pisemnego wniosku o przeniesienie

w stan nieczynny”, które ubezskutecznia wcześniej dokonane wypowiedzeniem,

przeto nie rozwiązuje stosunku pracy z upływem okresu bezskutecznego

wypowiedzenia. Równie wątpliwe bywa zatem instrumentalne nadużywanie jedynie

„korzyści” stanu nieczynnego wyłącznie dla celów procesowych związanych z

uzyskaniem orzeczenia o kontestowanym wypowiedzeniu stosunku pracy, które z

mocy prawa jest kwalifikowane jako bezskuteczne wskutek złożenia wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN).

Zwalniany nauczyciel może na drodze sądowej kwestionować albo

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy, co wymaga złożenia odwołania

do sądu pracy w terminie 7 dni od dokonanego wypowiedzenia (art. 264 § 1 k.p. w

związku z art. 91c KN), albo podważać wygaśnięcie tego stosunku pracy w terminie

14 dni od tego sposobu ustania (wygaśnięcia) stosunku pracy, licząc od upływu

sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy

(art. 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia

18 kwietnia 2000 r., I PKN 607/99, OSNP 2001 nr 19, poz. 581). Terminy sądowego

zaskarżania decyzji o wypowiedzeniu nauczycielskiego stosunku pracy ze skutkiem

na koniec roku szkolnego albo o jego wygaśnięciu z upływem sześciomiesięcznego

okresu pozostawania w stanie nieczynnym nie przypadają w tym samym czasie

(momencie), a zatem już z tej przyczyny roszczenia kontestujące dokonane

wypowiedzenie nauczycielskiego stosunku pracy nie mają natury alternatywnej

wobec roszczeń podważających wygaśnięcie w późniejszym terminie tego

stosunku pracy. Ponadto w judykaturze wskazuje się na inne okoliczności faktyczne

tych niealternatywnych roszczeń, które w przypadku sądowego zaskarżenia

wypowiedzenia muszą odnosić się do przyczyn i okoliczności tego sposobu

11

rozwiązania nauczycielskiego stosunku pracy za wypowiedzeniem ze skutkiem na

koniec danego roku szkolnego. Natomiast w razie przeniesienia w stan nieczynny

kwestionowane mogą być przyczyny i okoliczności wygaśnięcia stosunku pracy z

upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w takim stanie. Różnią się

także podstawy prawne dochodzenia wymienionych roszczeń. I tak podstawę

prawną roszczeń związanych z wypowiedzeniem nauczycielskiego stosunku pracy

(o orzeczenie bezskuteczności dokonanego wypowiedzenia lub o przywrócenie do

pracy) stanowi art. 45 k.p. w związku z art. 91c KN. Natomiast roszczenie o

przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie (niekiedy

o dopuszczenie do pracy lub przywrócenie dotychczasowych warunków pracy, jeśli

nauczycielski stosunek pracy jeszcze trwa, por. wyroki Sądu Najwyższego z:

17 kwietnia 1997 r., I PKN 110/97, OSNP 1998 nr 7, poz. 205 i 20 czerwca 2001 r.,

I PKN 476/00, OSNP 2003 nr 10, poz. 240) w razie niezgodnego z prawem

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy wnosi się na podstawie art. 56 § 1

k.p. w związku z art. 67 k.p. i w związku z art. 91 c KN (por. wyroki Sądu

Najwyższego z: 17 kwietnia 1997 r., I PKN 110/97, OSNAPiUS 1998 nr 7, poz. 205

i z 20 czerwca 2001 r., I PKN 476/00, OSNAPiUS 2003 nr 10, poz. 240). Takie

okoliczności wykluczają alternatywną naturę prawną roszczeń przysługujących w

razie wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy w stosunku do roszczeń

związanych z jego wygaśnięciem z upływem sześciomiesięcznego okresu

pozostawania nauczyciela na jego wniosek w stanie nieczynnym (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2011 r., I PK 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz. 261).

Roszczenie wywodzone z niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy nie zbiega się w czasie z

roszczeniem z tytułu innego sposobu ustania (wygaśnięcia) tego stosunku pracy,

które nie stanowi „kontynuacji” roszczenia związanego z wypowiedzeniem

nauczycielskiego stosunku pracy ani nie może być postrzegane jako czasowo-

przyczynowa „konwersja” roszczeń z tytułu wypowiedzenia nauczycielskiego

stosunku pracy. Nauczyciel, któremu wypowiedziano nauczycielski stosunek pracy

ma 30 dni na złożenie świadomego, a zatem także przemyślanego nie tylko pod

względem wyłącznie korzyści, ale także skutków prawnych składanego na piśmie

wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Złożenie takiego wniosku obliguje

12

dyrektora szkoły do przeniesienia nauczyciela w stan nieczynny i sprawia, że

bezskuteczne staje się wcześniej dokonane wypowiedzenie, a nauczycielski

stosunek pracy trwa nadal po okresie ubezskutecznionego wypowiedzenia, które

nie rozwiązuje wypowiedzianego stosunku pracy, aż do jego wygaśnięcia z

upływem z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie

nieczynnym.

W konsekwencji bezpodstawne lub zbędne staje się orzekanie w

przedmiocie wniesionego odwołania od dokonanego wypowiedzenia, które stało się

bezskuteczne z mocy art. 20 ust. 5c KN. Sąd pracy nie może orzec o

bezskuteczności wypowiedzenia, które stało się bezskuteczne wskutek

przeniesienia nauczyciela na jego pisemny wniosek w stan nieczynny, ani o

przywróceniu do pracy w stosunku pracy, którego bezskuteczne wypowiedzenie nie

rozwiązało wobec złożenia przez nauczyciela pisemnego wniosku o przeniesienie

w stan nieczynny. Prawna bezskuteczność dokonanego wypowiedzenia wywołuje

jego „upadłość” wskutek złożenia przez nauczyciela pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny, co wyklucza („unicestwia”) rozwiązanie

nauczycielskiego stosunku pracy za wypowiedzeniem z końcem danego roku

szkolnego. Wszystko to sprawia, że bezpodstawne bądź zbędne staje się orzekanie

o bezskuteczności wypowiedzenia unicestwionego wnioskiem o przeniesienie w

stan nieczynny wypowiedzenia lub o przywróceniu do pracy z upływem

bezskutecznego z mocy prawa wypowiedzenia, które nie doprowadziło do skutku

rozwiązującego stosunek pracy z końcem danego roku szkolnego.

Odmienna wykładnia zawarta w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia

2004 r., III PK 54/04 (OSNP 2005 nr 213, poz. 192, bezrefleksyjnie powtórzona w

wyroku z dnia 14 stycznia 2009 r., III PK 52/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 164),

odnosiła się do stanu prawnego, w którym sąd pracy miał obowiązek orzekania o

roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez pracownika także

wówczas, gdy roszczenie nie było objęte jego żądaniem (art. 477 § 1 k.p.c.).

Ponadto w dacie wyrażenia po raz pierwszy tego poglądu nie obowiązywał art. 20

ust. 5c KN o bezskuteczności z mocy prawa dokonanego wypowiedzenia,

wywołanej złożeniem pisemnego wniosku o przeniesieniem nauczyciela w stan

nieczynny. Po nowelizacji art. 4771

k.p.c., także w sprawach ze stosunku pracy

13

wykluczone jest orzekanie ponad żądanie. Nadal dopuszczalne jest wyłącznie

uwzględnienie z urzędu potencjalnych roszczeń alternatywnych, którymi nie są

roszczenia o przywrócenie do pracy wynikające z innych okoliczności faktycznych i

podstaw prawnych, związanych z wypowiedzeniem nauczycielskiego stosunku

pracy, które staje się bezskuteczne w razie złożenia pisemnego wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN), albo z wygaśnięciem tego

stosunku pracy z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie

nieczynnym, zwłaszcza że roszczenie to jest zgłaszane w różnych terminach

materialnoprawnych zaskarżenia wypowiedzenia bądź wygaśnięcia stosunku pracy.

W razie podtrzymywania roszczeń z tytułu prawnie bezskutecznego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy sąd pracy powinien ustalić,

czy nauczyciel skutecznie uchylił się od skutków prawnych swojego wniosku o

przeniesienie go w stan nieczynny i świadomie zrezygnował z uprawnień

związanych z tą instytucją prawną. Tylko w takim przypadku może rozpoznać

„pierwotne” roszczenia za niezgodne z prawem lub nieuzasadnione wypowiedzenie

nauczycielskiego stosunku pracy. Nauczyciel, który uchylił się od skutków

prawnych wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, nie może dalej, niejako

„instrumentalnie” korzystać ze skutków prawnych, w tym z uprawnień przypisanych

do instytucji nauczycielskiego stanu nieczynnego do osądzenia jego roszczeń z

tytułu niezgodnego z prawem lub nieuzasadnionego wypowiedziana

nauczycielskiego stosunku pracy.

Natomiast, jeżeli nauczyciel nie uchyla się od skutków prawnych

oświadczenia woli zawartego w pisemnym wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny, to sąd pracy nie powinien orzekać w przedmiocie już bezskutecznego z

mocy samego prawa wypowiedzenia ani o przywróceniu do pracy w ramach

wypowiedzianego stosunku pracy, którego bezskuteczne wypowiedzenie nie

rozwiązało. Zgodnie z art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela, wypowiedzenie stosunku

pracy jest bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w terminie 30 dni

od dnia doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy z przyczyn określonych w

art. 20 ust. 2, pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Wymieniona

bezskuteczność wcześniej dokonanego wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku

sprawia, że bezpodstawne staje się odwołanie od bezskutecznego wypowiedzenia,

14

które „upada” w rozumieniu art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela, a nauczyciel nie

może dochodzić przywrócenia do pracy w ramach stosunku pracy, którego

dokonane, ale bezskuteczne z mocy prawa wypowiedzenie nie rozwiązło.

Przeniesienie z mocy prawa w stan nieczynny nie jest wypowiedzeniem

zmieniającym nauczycielski stosunek pracy, który po ubezskutecznieniu wcześniej

dokonanego wypowiedzenia definitywnego, zostaje przedłużony o okres sześciu

miesięcy pozostawania w tym stanie, ze skutkiem wygaśnięcia stosunku pracy z

upływem tego okresu. Dyskwalifikuje to stanowisko, że przeniesienie w stan

nieczynny, które prowadzi do bezskuteczności wypowiedzenia definitywnego

nauczycielskiego stosunku pracy, nie wyklucza wniesienia odwołania od

bezskutecznego z mocy prawa wypowiedzenia tego stosunku pracy.

Równocześnie prawna bezskuteczność wypowiedzenia, od którego

wniesiono odwołanie do sądu pracy, nie oznacza, że nauczyciel przeniesiony

na wniosek w stan nieczynny traci możliwość zaskarżenia przeniesienia go w stan

nieczynny lub wygaśnięcia upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania

w takim stanie. Nie ma przeszkód prawnych, aby nauczyciel uchylił się od skutków

własnego oświadczenia woli zawartego we wniosku przeniesienie w stan nieczynny,

jeżeli złożył pracodawcy taki wniosek pod wpływem wad prawnych

tego oświadczenia woli wywołanych przez pracodawcę (art. 82-88 k.c. w związku z

art. 300 k.p.). Sądowe badanie skuteczności uchylenia się od niezgodnego

z prawem („wadliwego”) oświadczenia woli zawartego we wniosku o

przeniesienie w stan nieczynny jest wszakże uwarunkowane od zachowania

prawem określonej formy oraz ustawowo określonych terminów i

warunków wymaganych do skutecznego uchylenia się od skutków prawnych

dotkniętego potencjalną ustawową wadą prawną takiego oświadczenia woli.

Ponadto w takich sprawach ze stosunku pracy nauczyciel musi

zachować materialnoprawny 14 dniowy termin zaskarżenia wygaśnięcia

stosunku pracy (art. 264 § k.p. w związku z art. 91c KN). Tylko skuteczne

uchylenie się od skutków prawnych konkretnego wniosku o przeniesienie

nauczyciela w stan nieczynny, połączone z terminowym zaskarżeniem wygaśnięcia

nauczycielskiego stosunku pracy, umożliwia weryfikację zarzutów niezgodności z

prawem lub wadliwości zaskarżonego wygaśnięcia stosunku pracy, także ze

15

względu na niezgodność z prawem lub potencjalnie bezpodstawny czy

nieuzasadniony wybór konkretnego nauczyciela, który doprowadził do wygaśnięcia

stosunku pracy. W procesie wywołanym odwołaniem od dokonanego

wypowiedzenia nauczycielskiego stosunku pracy, które staje się bezskuteczne z

chwilą złożenia wniosku o przeniesienie w stan nieczynny (art. 20 ust. 5c KN),

bezpodstawne albo zbędne jest zatem orzekanie o prawnie ubezskutecznionym

wypowiedzeniu wskutek złożenia pisemnego wniosku o przeniesienie w stan

nieczynny, który nie wywołał skutku rozwiązującego nauczycielski stosunek pracy.

Oznacza to, że wymagana jest zmiana powództwa o przywrócenie do pracy w

związku z bezskutecznym wypowiedzeniem stosunku pracy, wywołanego

złożeniem pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, na inne

roszczenie o przywrócenie do pracy z tytułu niezgodnego z prawem wobec

wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku pracy, które zostaje oparte na innych

okolicznościach faktycznych oraz ma inną podstawę prawną (art. 56 § 1 w związku

z art. 67 k.p. i 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN). Tego typu zmiana powództwa

jest dopuszczalna na podstawie art. 193 k.p.c., a działający bez adwokata lub radcy

prawnego pracownik może jej dokonać w sądzie właściwym ustnie do protokołu

(art. 466 k.p.c.), ale tylko w postępowaniu pierwszoinstnacyjnym (art. 383 k.p.c. a

contrario). Wymaga to jednak skutecznego uchylenia się od skutków prawnych

wniosku o przeniesienie w stan nieczynny, a w razie wygaśnięcia stosunku pracy

zachowania 14 dniowego terminu do zaskarżenia tego trybu ustania stosunku pracy

(art. 264 § 2 k.p. w związku z art. 91c KN). Tylko wtedy możliwe jest poddanie

sądowej kontroli okoliczności i przyczyn wygaśnięcia nauczycielskiego stosunku

pracy.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uchwalił jak w sentencji.