IV CSK 738/13

Sygn. akt IV CSK 738/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Elżbieta Fijałkowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa T. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Skarbowemu w T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 17 kwietnia 2013 r.,

1. Oddala skargę kasacyjną.

2. Przyznaje adwokatowi J. B. od Skarbu Państwa (Sąd

Okręgowy) kwotę 1 800 zł (jeden tysiąc osiemset) podlegającą

podwyższeniu o podatek VAT tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu i kwotę 84 zł

(osiemdziesiąt cztery) tytułem zwrotu wydatków.

3. Zasądza od powoda na rzecz Skarbu Państwa- Prokuratorii

Generalnej Skarbu Państwa kwotę 1 200 zł (jeden tysiąc

dwieście) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

3

Powód T. B. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Pastwa -

Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. na jego rzecz kwoty 20 000 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia wniesienia pozwu, tj. odszkodowania i zadośćuczynienia

odpowiednio w kwotach 12.148,67 zł i 7.851,33 zł, przywołując jako podstawę

prawną swojego roszczenia przepisy art. 4171

§ 1 k.c., art. 4171

§ 2 k.c. w zw. z art.

4241b

k.p.c., a także art. 4172

k.c.

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w B. oddalił powództwo

w całości oraz orzekł o kosztach postępowania. Ustalił, że powód jako

pełnomocnik finansowy Komitetu Wyborczego „[…]" przedłożył Komisarzowi

Wyborczemu w B. sprawozdanie finansowe wskazanego Komitetu o przychodach,

wydatkach i zobowiązaniach. Komisarz stwierdził, że Komitet Wyborczy przyjął

korzyść majątkową w kwocie 4.770 zł z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 16

lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików

województw (Dz. U. Nr 95, poz. 602, ze zm. – dalej: „Ordynacja wyborcza”). Sąd

Okręgowy w B. prawomocnym postanowieniem z dnia 19 grudnia 2003 r.,

wydanym w trybie postępowania nieprocesowego na podstawie art. 84d ust. 1 i 4

wymienionej ustawy, uwzględnił wniosek Komisarza Wyborczego i stwierdził

przepadek kwoty 4.770 zł. Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 17 września

2004 r. oddalił apelację od wskazanego orzeczenia.

Wyrokiem z dnia 13 lipca 2004 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził

niekonstytucyjność art. 84d ust. 2 i 4 ustawy - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad

powiatów i sejmików województw i jednocześnie uznał, że powyższe przepisy

utracą moc obowiązującą z dniem 31 marca 2005 r.

Powód uregulował w całości zobowiązanie wynikające z postanowienia Sądu

Okręgowego z dnia 19 grudnia 2003 r. Następnie kilkakrotnie zmierzał do

wznowienia postępowania w sprawie przepadku i uchylenia wydanego w tej

sprawie orzeczenia. Skargi powoda o wznowienie postępowania były odrzucane

prawomocnymi postanowieniami Sądu Apelacyjnego.

Sąd I instancji wskazał, że zaistniały spór miał charakter wyłącznie prawny

i sprowadzał się do oceny, czy w świetle treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 13 lipca 2004 r. możliwe jest skuteczne wystąpienie z roszczeniem

4

o odszkodowanie i zadośćuczynienie, jeżeli niekonstytucyjny przepis nie został

uchylony z chwilą ogłoszenia orzeczenia, a jedynie odroczono utratę przez niego

mocy obowiązującej. Ponadto, czy przed wystąpieniem z przedmiotowym żądaniem

powód nie powinien najpierw uzyskać stosownego prejudykatu stwierdzającego

nieważność orzeczenia wydanego na podstawie niekonstytucyjnego przepisu

(art. 4171

§ 2 k.c.).

Trybunał Konstytucyjny, stwierdzając niekonstytucyjność art. 84d ust. 2 i 4

(ustanawiającego tryb nieprocesowy jako właściwy przy rozpatrywaniu spraw

o przepadek) Ordynacji wyborczej z 1998 r., odroczył termin utraty przez te

przepisy mocy obowiązującej do dnia 31 marca 2005 roku. Oznacza to, że do tej

daty zakwestionowane ustępy art. 84d nadal funkcjonowały w porządku prawnym,

zatem organy państwa miały obowiązek je stosować. Samo uznanie ich za

niezgodne z Konstytucją nie jest wystarczające do przypisania Skarbowi Państwa

odpowiedzialności za tzw. bezprawie legislacyjne. Zatem, jeżeli Trybunał, biorąc

pod uwagę wszystkie chronione Konstytucją wartości, decyduje się na utrzymanie

w mocy przepisu sprzecznego z ustawą zasadniczą, to tak długo, jak on

obowiązuje, żadnemu zachowaniu, do którego ten przepis się odnosi, nie można

przypisać cech bezprawności. Prowadziło to do wniosku, że nie można uznać –

w rozumieniu art. 77 Konstytucji RP i art. 4171

§ 1 k.c. - aby działania organów

Państwa, dla których przepis ten stanowi podstawę, były niezgodne z prawem,

a tym samym pociągały za sobą odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu

Państwa (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 07.12.2007 r., III CZP 125/07, OSNC

2008, nr 12, poz. 138, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 24.02.2012

roku, I ACa 759/11, LEX nr 1131065). Określenie późniejszej daty mocy

obowiązującej zakwestionowanego przepisu (klauzula „odraczająca") nie może być

tłumaczone inaczej, niż jego pozostawienie przez oznaczony czas w porządku

prawnym, a tym samym wykluczony jest skutek retrospektywny takiego wyroku.

Oznacza to, że nie jest dopuszczalne wznowienie postępowań zakończonych

wydaniem orzeczenia opartego na przepisie, którego dotyczy klauzula

„odraczająca" (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.04.2011 r., I CSK 410/10,

OSNC 2012, nr 1 poz. 14).

5

Pominąwszy to, czy powód łączy swoje roszczenie z działaniem właściwej

jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa, Sąd Okręgowy stwierdził, że odroczenie

utraty mocy obowiązującej art. 84d ust. 2 i 4 Ordynacji wyborczej z 1998 r. wyłącza

możliwość dochodzenia odszkodowania od Skarbu Państwa, wiązanego zarówno

z wydaniem aktu normatywnego (art. 4171

§ 1 k.c.), jak również z wydaniem

orzeczenia niezgodnego z prawem (art. 4171

§ 2 k.c.). Sąd I instancji stwierdził też,

że powód nie wypełnił przesłanek niezbędnych do skutecznego wystąpienia

z roszczeniem na podstawie powyższego przepisu, gdyż nie uzyskał wymaganego

prejudykatu stwierdzającego niezgodność tego orzeczenia z prawem we właściwym

postępowaniu. Wobec tego powoływanie się przez powoda na treść art. 4241b

k.p.c.

również nie miało uzasadnienia. Nie zaistniała także podstawa do przypisania

pozwanemu odpowiedzialności określonej w przepisie art. 4172

k.c., który dotyczy

możliwości ubiegania się o naprawienie wyrządzonej szkody na osobie powstałej

w związku z wykonywaniem zgodnie z prawem władzy publicznej. Powód nie

wykazał, aby poniósł jakąkolwiek szkodę na osobie w związku z wydaniem wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 19 grudnia 2013 r.

Wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda, za własne przyjął ustalenia faktyczne jak i stanowisko prawne, Sądu I

instancji.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 4171

§ 2 k.c. przez uznanie, że orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzające niezgodność konkretnego przepisu prawa

z Konstytucją nie stanowi sui generis tzw. prejudykatu, niezbędnego dla

możliwości dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od Skarbu Państwa, art.

4172

k.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy okoliczności niniejszej

sprawy i względy słuszności uzasadniają zasądzenie na rzecz powoda stosownego

odszkodowania, mając na uwadze jego ciężkie położenie materialne, art. 5 w zw.

z art. 8 ust. 2, art. 21 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji i art. 22 w zw. z art. 8 ust. 2

Konstytucji RP.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Apelacyjnego i

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 20 000 zł wraz z odsetkami

6

ustawowymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i zasądzenie od pozwanego

zwrotu kosztów procesu za I i II instancję, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia Sądu Apelacyjnego oraz Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. Domagał się także zasądzenia od

Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika powoda ustanowionego z urzędu - radcy

prawnego J. B. kosztów zastępstwa w postępowaniu kasacyjnym wg załączonego

zestawienia kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Problematyka skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego

niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją dla odpowiedzialności Skarbu

Państwa w sytuacji, w której odroczono utratę mocy obowiązującej przepisu

uznanego za niekonstytucyjny, jest przedmiotem licznych wypowiedzi orzecznictwa

i doktryny. Za utrwalone należy uznać w orzecznictwie Sądu Najwyższego

stanowisko, że określenie późniejszej daty utraty mocy obowiązującej aktu

normatywnego nie może być tłumaczone inaczej niż jego pozostawienie przez

oznaczony czas w porządku prawnym i oznacza, że Trybunał Konstytucyjny, mimo

stwierdzenia niezgodności aktu z przepisami wyższego rzędu, działając

w granicach kompetencji, utrzymuje w mocy normę prawną. Do wskazanej w

wyroku Trybunału Konstytucyjnego daty utraty mocy obowiązującej przepis musi

być uznany za zgodny z Konstytucją, a tym samym wyłączony jest skutek

retrospektywny takiego wyroku (zob. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca

2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004, nr 9, poz. 136, z dnia 24 stycznia 2004 r.,

III CZP 112/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 61 i z dnia 23 czerwca 2005 r., III CZP

35/05, OSNC 2006, nr 5, poz. 81, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia

2006 r., IV CSK 28/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 31 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 listopada 2008 r., V CZ 73/08, nie publ., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2011 r., I CSK 410/10).

Taki wyrok Trybunału Konstytucyjnego uniemożliwia wznowienie

postępowania zakończonego przed upływem terminu określonego w sentencji

wyroku (art. 4011

k.p.c.), chyba że została orzeczona indywidualna korzyść dla

osoby, która wniosła skargę konstytucyjną, jak również wyklucza odpowiedzialność

7

odszkodowawczą Skarbu Państwa. Jeżeli bowiem Trybunał Konstytucyjny, biorąc

pod uwagę chronioną Konstytucją wartość, korzysta z przyznanego mu

w Konstytucji uprawnienia i decyduje się na utrzymanie w mocy przepisu

sprzecznego z ustawą, umową międzynarodową lub Konstytucją, to tak długo, jak

on obowiązuje, żadnemu zachowaniu, do którego przepis się odnosi, nie można

przypisać bezprawności. Uznanie, że samo stwierdzenie niekonstytucyjności aktu

normatywnego jest wystarczające do przypisania Skarbowi Państwa

odpowiedzialności za bezprawie legislacyjne, a odroczenie wejścia w życie

orzeczenia Trybunału nie ma żadnego znaczenia, musiałoby prowadzić do

dysfunkcjonalności w działalności organów państwa (uchwała Sądu Najwyższego

dnia 7 grudnia 2007 r., III CZP 125/07). Wobec tego wyłączone było zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie przepisu art. 4171

§ 2 k.c.

Jak wynika z treści zarzutu skargi kasacyjnej, skarżący nie kwestionuje

stanowiska Sądów obu instancji, które wynikało z przedstawionego poglądu

wykluczającego odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 4171

§ 2 k.c. Zarzucając jego błędną wykładnię, twierdzi, że orzeczenie Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzające niezgodność konkretnego przepisu prawa

z Konstytucją stanowi sui generis tzw. prejudykat, niezbędny dla możliwości

dochodzenia roszczeń odszkodowawczych. W jego opinii, w przypadku, gdy

prawomocne orzeczenie sądowe wydano na podstawie aktu normatywnego

niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą, to

tzw. przesądu dokonuje Trybunał Konstytucyjny ustalający niezgodność tego aktu

normatywnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.

Rozstrzygnięcie tego zagadnienia prawnego w okolicznościach

przedmiotowych sprawy nie ma znaczenia, a to z uwagi na brak podstaw do

przypisania odpowiedzialności Skarbowi Państwa. Jednakże wykładnia językowa

przepisu art. 4171

§ 2 k.c. wskazuje, że możliwość żądania naprawienia szkody

wyrządzonej przez prawomocne orzeczenie, które zostało wydane na podstawie

aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucją, ratyfikowaną umową lub ustawą,

aktualizuje się po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu niezgodności tego

orzeczenia z prawem. „Przepisem odrębnym, który stanowiłby inaczej” (art. 4171

§ 2 zd. 1 k.c.), tj. zezwalającym poszkodowanym na dochodzenie wyrównania

8

szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego

z prawem bez wcześniejszego stwierdzenia jego niezgodności z prawem

(bez uzyskania prejudykatu) nie jest, w okolicznościach tej sprawy, przywołany

przez skarżącego przepis art. 4241

b k.p.c.

Nie ma podstaw do przyjęcia, że sądy obu instancji dopuściły się naruszenia

przepisu art. 4172

k.c. Stanowi on wyjątkową podstawę odpowiedzialności

odszkodowawczej władzy publicznej, gdyż dotyczy przypadku odpowiedzialności za

szkodę wyrządzoną legalnym wykonywaniem władzy publicznej. Norma przepisu

art. 4172

k.c. nie wskazuje jak przy odpowiedzialności na zasadzie słuszności

należy oceniać przesłankę związku przyczynowego, nie wyklucza się zupełnie

wyjątkowego odstąpienia od kryterium normalności następstw. Drugą przesłanką

powstania odpowiedzialności z tego przepisu jest to, aby przyznania kompensacji

wymagały „względy słuszności”.

Zakres kompensacji przy tej podstawie odpowiedzialności ograniczony został

tylko do sytuacji, gdy wyrządzona została szkoda na osobie, a więc w warunkach

określonych normą art. 445 k.c. w zw. z art. 444 k.c. Nie jest dopuszczalne żądanie

zadośćuczynienia za legalnie wyrządzoną szkodę niemajątkową na podstawie art.

448 k.c. z powołaniem się na naruszenie dobra osobistego innego niż objętego

ochroną art. 445 k.c. w zw. z art. 444 k.c. Skarżący powoływał się na naruszenie

czci, dobrego imienia, utratę zaufania w kręgu najbliższych osób i środowisku

lokalnej polityki, a więc na dobra osobiste, których uszczerbek nie jest objęty

ochroną przepisu art. 4172

k.c. Dodać należy, że w postępowaniu przed Sądami

obu instancji skarżący nie przedstawił twierdzeń faktycznych i dowodów na ich

wsparcie pozwalających na zbadanie przesłanek do zastosowania tego przepisu.

Zaskarżony wyrok nie narusza wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów

Konstytucji, tj. art. 5 w zw. z art. 8 ust. 2, art. 21 w zw. z art. 8 ust. 2, art. 22 w zw.

z art. 8 ust. 2. Uzasadnienie zarzutów wymienionych norm konstytucyjnych

ograniczało się do stwierdzenia, że powód zaciągając pożyczkę w kwocie 4.770 zł

określił jej cel, którym było rozpoczęcie działalności gospodarczej, zaś

zaksięgowanie tej kwoty na rachunku bankowym komitetu wyborczego wyborców

9

powiatu […] było błędem banku. Orzeczony przepadek kwoty pożyczki uniemożliwił

skarżącemu rozpoczęcie prowadzonej działalności.

Przede wszystkim podkreślić należy, że Trybunał Konstytucyjny nie

zakwestionował zasady wynikającej z przepisu art. 84d ustawy z dnia 16 lipca

1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw

(jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. nr 176, poz. 1100), że korzyści (jej równowartości)

uzyskane w sposób sprzeczny z prawem ulegają przepadkowi. Celem przepisu art.

84d jest, jak wskazał Trybunał, zapobieżenie bogaceniu się komitetów wyborczych

dzięki gromadzeniu środków finansowych z naruszeniem prawa, bo tylko tak

konsekwentne unormowanie gwarantuje przejrzystość i legalność finansowania

wyborów. Wymaganiom, jakie wynikają z art. 2 i art. 46 Konstytucji nie odpowiadał

tryb orzekania o przepadku korzyści majątkowej lub jej równowartości z art. 84 d

ust. 2-4. U podstaw orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności

z Konstytucją nie leżało dążenie do wyeliminowania instytucji przepadku korzyści,

lecz - przeciwnie - wzbogacenie treści przepisów uznanych za niekonstytucyjne tak,

by tworzyły klarowny mechanizm orzekania przepadku.

Z uzasadnienia podniesionych zarzutów wynika, że skarżący podważa

zasadę przepadku korzyści majątkowej, która nie miała na celu finansowania

wyborów, nie zaś przewidziany ustawą, a zakwestionowany przez Trybunał

Konstytucyjny, tryb dochodzenia roszczeń Skarbu Państwa związanych

z przepadkiem. Niezależnie od tego stwierdzić należy, że prawo własności nie jest

prawem absolutnym i na mocy orzeczenia sądowego możliwa jest ingerencja w tym

zakresie. Tego rodzaju działania nie stanowią naruszenia gwarancji własności i są

koniecznym elementem porządku prawnego ze względu na art. 1 Konstytucji RP,

tj. zasadę interesu ogólnego. Orzeczenie przepadku określonej sumy pieniężnej

nie jest ograniczeniem wolności działalności gospodarczej w rozumieniu

konstytucyjnym.

Wobec tego na podstawie art. 39814

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 98, 99 k.p.c., w tym

o kosztach zastępstwa procesowego na rzecz pełnomocnika z urzędu

i pełnomocnika pozwanego na podstawie § 6 ust. 6, § 12 ust. 4 pkt 2 i § 15

10

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego

z urzędu (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 490).