I UK 181/14

Sygn. akt I UK 181/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 grudnia 2013 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego na rzecz

adwokata A. K. kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni w postępowaniu

kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 marca 2013 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w B. oddalił odwołanie ubezpieczonej A. S. od decyzji Zakładu

2

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w B. z dnia 10 maja 2012 r. odmawiającej

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczona, urodzona 21 grudnia 1954 r., w

grudniu 2011 r. złożyła wniosek o rentę z ogólnego stanu zdrowia.

Orzeczeniem z dnia 15 lutego 2012 r. lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych stwierdził, że ubezpieczona jest zdolna do pracy. Ubezpieczona

złożyła sprzeciw do komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jednak

wezwana dwukrotnie na badania (6 kwietnia 2012 r. i 19 kwietnia 2012 r.) nie

stawiła się, w związku z czym Zakład wydał zaskarżoną decyzję. Ubezpieczona

posiada wykształcenie średnie techniczne - technik budowlany, ostatnio pracowała

jako sprzedawca.

W okresie od 14 sierpnia 2003 r. do 31 sierpnia 2005 r. ubezpieczona

pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy z ogólnego stanu zdrowia. Następnie

wielokrotnie składała wnioski o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy -

wszystkie załatwione odmownie.

Ostatnio, wyrokiem z dnia 16 stycznia 2012 r., Sąd oddalił odwołanie A. S.

od decyzji organu rentowego z dnia 30 marca 2010 r. o prawo do renty z tytułu

niezdolności do pracy.

Na podstawie opinii biegłych psychiatry i psychologa Sąd ustalił, że u

ubezpieczonej występują cechy charakterologiczne ze skłonnością do

roszczeniowości, drażliwości, sztywności myślenia, przerzucania odpowiedzialności

za własne niepowodzenia na system lub inne osoby. Jednak powyższe przymioty

osobowościowe nie mają znaczenia orzeczniczego. Ubezpieczona leczona była w

poradni zdrowia psychicznego z powodu miernie nasilonych zaburzeń nerwicowych

depresyjno-lękowych. Nasilenie objawów nie jest na tyle znaczne, aby upośledzało

zdolności zawodowe badanej. Ponadto biegli nie stwierdzili istotnych zaburzeń

sfery afektywnej ani deficytów w zakresie funkcji amnestyczno-intelektualnych.

Podkreślili, że ubezpieczona dysponuje dostatecznymi możliwościami

kompensacyjnymi, aby podjąć pracę na wolnym rynku zgodnie z posiadanymi

kwalifikacjami.

Na tej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że odwołanie nie zasługuje na

uwzględnienie.

3

Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona. Powołała się na

okoliczności dotyczące jej życiowej sytuacji, w tym utratę pracy i brak środków

finansowych na zakup leków.

Uzupełniając apelację, ubezpieczona przedłożyła zaświadczenia wystawione

przez Zakład Lecznictwa Kolejowego z dnia 11 kwietnia 2013 r. z rozpoznaniem

choroby dyskopatycznej - zwyrodnieniowej kręgosłupa z przewlekłym zespołem

bólowym - stan po operacji w 2002 r., z dnia 15 kwietnia 2013 r. stwierdzające

zaburzenia nerwicowe (depresyjno-lękowe) oraz opinię psychologiczną z dnia 15

kwietnia 2013 r., z której wynika, że cierpi na nerwicę depresyjno-lękową, która nie

poddaje się leczeniu i powoduje klinicznie znaczące ograniczenia funkcjonowania,

badana potrzebuje opieki i wsparcia, szczególnie w sytuacjach trudnych z którymi

sama sobie nie radzi, nie jest też w stanie całkowicie samodzielnie mierzyć się z

problemami socjalno-bytowymi i nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy

zawodowej.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 13

grudnia 2013 r. oddalił apelację.

W uzasadnieniu wskazał, że przedstawione przez apelującą argumenty nie

mogą stanowić podstawy do zmiany zaskarżonego orzeczenia, tym bardziej, że

powoływane przez nią okoliczności dotyczące jej schorzeń psychiatryczno-

psychologicznych oraz operacji z 2002 r. były już przedmiotem opinii biegłych w

toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Z wniosków opinii biegłych w

tym zakresie wynika, że nasilenie objawów nie jest na tyle znaczne, aby

upośledzało zdolności zawodowe ubezpieczonej; dysponuje ona dostatecznymi

możliwościami kompensacyjnymi, aby podjąć pracę na wolnym rynku pracy

zgodnie z posiadanym wykształceniem i kwalifikacjami, zatem nie utraciła zdolności

do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, ubezpieczona nie przedstawiła żadnych

nowych, nieznanych wcześniej Sądowi dowodów dotyczących jej stanu zdrowia,

mogących stanowić podstawę do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania

dowodowego. Dlatego też Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia

apelacji i na mocy art. 385 k.p.c. orzekł o jej oddaleniu jako oczywiście bezzasadnej.

4

Wyrok ten został zaskarżony przez ubezpieczoną skargą kasacyjną w

całości. Zarzucono mu naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie: art. 278

§ 1 k.p.c. i art. 232 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c., przez

niedopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy sądowych z zakresu ortopedii i

neurochirurgii na okoliczność ustalenia, czy ubezpieczona jest całkowicie czy

częściowo niezdolna do pracy, w jakiej dacie powstała niezdolność, czy ma ona

charakter trwały czy okresowy i do kiedy przewiduje się jej trwanie; powyższe

naruszenie miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, bowiem spowodowało

oddalenie apelacji i „utrzymanie w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji” oraz

art. 227 k.p.c. w związku z art. 236 k.p.c. w związku z art. 354 k.p.c. w związku z

art. 381 k.p.c., przez nierozpoznanie złożonych przez ubezpieczoną wniosków o

przeprowadzenie dowodu z zaświadczeń przedstawionych w postępowaniu

apelacyjnym, których nie mogła powołać w postępowaniu pierwszoinstancyjnym,

gdyż powstały one po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji oraz

niewydanie postanowienia w przedmiocie powyższych wniosków dowodowych;

powyższe naruszenie miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, gdyż

uniemożliwiło wypowiedzenie się przez ubezpieczoną co do okoliczności, na które

miały być dopuszczone zawnioskowane przez nią dowody oraz spowodowało

wydanie orzeczenia na podstawie niewystarczającego materiału dowodowego, co

doprowadziło do przyjęcia, że ubezpieczona nie jest niezdolna do pracy, oddalenia

apelacji i „utrzymania w mocy wyroku Sądu pierwszej instancji”.

W uzasadnieniu skargi stwierdzono między innymi, że w niniejszej sprawie

wnioski dowodowe dotyczyły dokumentów, które zostały wystawione w dniach 11 i

15 kwietnia 2013 r., tj. już po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji, co

nastąpiło dnia 7 marca 2013 r. W tej sytuacji nie ulega żadnej wątpliwości, że

ubezpieczona nie miała możliwości złożenia tychże wniosków w toku postępowania

przed Sądem Okręgowym, gdyż wówczas objęte nimi dowody jeszcze nie istniały.

Wobec zaistnienia tego rodzaju przesłanki, zgodnie z art. 381 k.p.c. Sąd Apelacyjny

nie mógł pominąć zgłoszonych dowodów. Konieczne było zatem wydanie przez

Sąd postanowienia o dopuszczeniu wnioskowanych dowodów. Sąd mógłby

pominąć wnioskowane dowody, gdyby dowody te mogły zostać zgłoszone już w

5

postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jednakże - jak już wykazano - taka

okoliczność w niniejszej sprawie nie zachodziła.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Argumentacja wspierająca zarzuty skargi koncentruje się na pominięciu

przez Sąd drugiej instancji dowodów powołanych w postępowaniu apelacyjnym -

zaświadczeń Zakładu Lecznictwa Kolejowego: z dnia 11 kwietnia 2013 r.

potwierdzającego rozpoznanie choroby dyskopatyczno-zwyrodnieniowej kręgosłupa

z przewlekłym zespołem bólowym, z dnia 15 kwietnia 2013 r. potwierdzającego

rozpoznanie zaburzeń nerwicowych (depresyjno-lękowych), z dnia 15 kwietnia

2013 r. stwierdzającego, że ubezpieczona cierpi na niepoddającą się terapii

depresję znacznie ograniczającą jej funkcjonowanie i uniemożliwiającą jej podjęcie

jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

W związku z tym, że skarżąca zarzuca uchybienia w postępowaniu przed

Sądem drugiej instancji polegające na nieuzupełnieniu materiału dowodowego o

dowody zgłoszone w postępowaniu apelacyjnym, to adekwatną podstawę takiego

zarzutu stanowi powołany w skardze art. 381 k.p.c., zgodnie z którym sąd drugiej

instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w

postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na

nie wynikła później.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych nie jest możliwe powoływanie się w postępowaniu

apelacyjnym na nowe okoliczności dotyczące stwierdzenia niezdolności do pracy

lub niezdolności do samodzielnej egzystencji (nowe fakty i dowody, np.

pogorszenie stanu zdrowia), które powstały po wyroku sądu pierwszej instancji.

Takie okoliczności (dowody) sąd drugiej instancji może pominąć (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2007 r., I UK 316/06, Monitor Prawa Pracy 2007 nr

11, s. 600 oraz z dnia 16 maja 2008 r., I UK 385/07, OSNP 2009 nr 17-18, poz.

240). Wynika to stąd, że sąd drugiej instancji kontroluje rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji w odniesieniu do stanu faktycznego (w zakresie okoliczności

dotyczących stwierdzenia niezdolności do pracy) istniejącego w chwili wydania

6

decyzji przez organ rentowy. Utrwalony jest bowiem pogląd, że postępowanie w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych ma charakter kontrolny, służy

badaniu prawidłowości decyzji organu rentowego i nie może polegać na

zastępowaniu tego organu w wydawaniu decyzji ustalających świadczenie z

ubezpieczeń społecznych. Postępowanie dowodowe przed sądem jest

postępowaniem sprawdzającym, weryfikującym ustalenia dokonane przez organ

rentowy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2007 r.,

I UZP 1/07, OSNP 2007 nr 21-22, poz. 323). Z tego powodu sąd co do zasady nie

może we własnym zakresie ustalać prawa do świadczenia, a ujawniona w trakcie

postępowania sądowego zmiana stanu zdrowia ubezpieczonego jako przesłanka

niezdolności do pracy warunkująca prawo do renty, nie może prowadzić do uznania

kontrolowanej decyzji za wadliwą i do jej zmiany (por. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 13 września 2005 r., I UK 382/04, LEX nr 276245). W postępowaniu

odwoławczym od decyzji odmawiającej prawa do świadczenia sąd ubezpieczeń

społecznych ocenia legalność decyzji według stanu rzeczy istniejącego w chwili jej

wydania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 20 maja 2004 r., II UK 395/03,

OSNP 2005 nr 3, poz. 43 oraz z dnia 7 lutego 2006 r., I UK 154/05, LEX nr

272581).

Przedstawionych w postępowaniu apelacyjnym dowodów dotyczących stanu

zdrowia ubezpieczonej nie można zakwalifikować jako odnoszących się do stanu

faktycznego istniejącego w chwili wydania decyzji. Potwierdzają one istnienie

określonych schorzeń, ale nie wynika z nich, aby stwierdzany stopień ich nasilenia

schorzenia odnosił się do innej chwili niż data wystawienia dokumentu. Mogą one

jedynie wskazywać na pogorszenie stanu zdrowia skarżącej po wydaniu

zaskarżonej decyzji. W istocie zatem nie są to nowe okoliczności i dowody, o

których mowa w art. 381 k.p.c., które musiałyby dotyczyć stanu zdrowia

ubezpieczonej w dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39816

k.p.c. orzekł

jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. O kosztach nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej ubezpieczonej w postępowaniu kasacyjnym orzeczono na

podstawie § 11 ust. 1 2 w związku z § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

7

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1349 ze zm.).