I UK 39/14

Sygn. akt I UK 39/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania K. R.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanej E. R.

o niezrealizowane świadczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 25 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając mu

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 17 listopada 2011 r. odmówił

ubezpieczonemu A. R. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

2

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy stwierdził, że ubezpieczony w okresie

ostatniego 10-lecia przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę, oraz przed dniem

powstania niezdolności do pracy, nie udowodnił wymaganych ustawą 5 lat okresów

składkowych i nieskładkowych. Organ rentowy uznał, że ubezpieczony wykazał 18

lat, 6 miesięcy i 16 dni okresów składkowych oraz 1 rok, 1 miesiąc i 14 dni okresów

nieskładkowych. Do stażu pracy nie zaliczono ubezpieczonemu zatrudnienia w

charakterze ucznia od 1 września 1968 r. do 18 czerwca 1970 r. z uwagi na brak

umowy o naukę zawodu, wpisu zatrudnienia w legitymacji ubezpieczeniowej lub

innego dokumentu potwierdzającego zawarcie indywidualnej umowy o naukę

zawodu, nie zaliczono również okresu zatrudnienia od 1 sierpnia 1980 r. do 30

marca 1987 r. w charakterze roznosiciela mleka z powodu nieprzedłożenia

żadnego dokumentu potwierdzającego to zatrudnienie oraz nie zaliczono okresu od

1 września 1995 r. do 19 września 1995 r. z uwagi na niewykazanie

ubezpieczonego przez pracodawcę – Przemysłową Spółkę Wodną „T.” – jako

pracownika w imiennej deklaracji ubezpieczeniowej.

Odwołanie od powyższej decyzji wniósł ubezpieczony, domagając się

zaliczenia do stażu pracy okresu zatrudnienia w charakterze ucznia od 1 września

1968 r. do 18 czerwca 1970 r. oraz okresu zatrudnienia w charakterze roznosiciela

mleka od 1 sierpnia 1980 r. do 30 marca 1987 r. w oparciu o zeznania świadków,

ewentualnie o przyznanie renty w drodze wyjątku.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie,

podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Ubezpieczony A. R. zmarł 4 lutego 2012 r., wobec czego Sąd Okręgowy w

K. postanowieniem z 9 marca 2012 r. zawiesił postępowanie z urzędu, podejmując

je postanowieniem z 19 lipca 2012 r. z udziałem następców prawnych zmarłego –

żony K. R. jako odwołującej się oraz córki E. R. jako zainteresowanej.

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 28 listopada 2012 r., oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy ustalił, że 1 lipca 2011 r. A. R. złożył wniosek o rentę z tytułu

niezdolności do pracy. Ubezpieczony ostatnio był zatrudniony od 1 lutego 2010 r.

do 9 listopada 2011 r. w A. Spółce z o.o., przy czym w okresie od 8 grudnia 2010 r.

pobierał wynagrodzenie chorobowe i następnie zasiłek chorobowy, a 2 sierpnia

2011 r. wyczerpał 182 dni okresu zasiłkowego. Lekarz orzecznik Zakładu

3

Ubezpieczeń Społecznych orzeczeniem z 12 września 2011 r. uznał

ubezpieczonego za trwale całkowicie niezdolnego do pracy i trwale niezdolnego do

samodzielnej egzystencji od 3 sierpnia 2011 r.

Przesłanka nabycia prawa do renty w postaci trwałej niezdolności do pracy

została zatem wykazana, sporny był staż ubezpieczeniowy wnioskodawcy (art. 57

ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że niesporny staż pracy A. R. (ustalony

przez organ rentowy) wynosi 18 lat, 6 miesięcy i 16 dni okresów składkowych oraz

1 rok, 1 miesiąc i 14 dni okresów nieskładkowych, co łącznie wynosi 19 lat i 8

miesięcy.

Sąd pierwszej instancji ustalił i ocenił, że do stażu pracy A. R.

uwzględnionego przez organ rentowy należy zaliczyć dodatkowo jako okres

składkowy okres od 1 września 1968 r. do 18 czerwca 1970 r., tj. 1 rok, 9 miesięcy i

18 dni. Swoje ustalenie Sąd Okręgowy oparł na świadectwie pracy ubezpieczonego

z 26 stycznia 1977 r. wystawionym przez Przedsiębiorstwo Instalacji

Przemysłowych „I.” Ze świadectwa tego wynika, że ubezpieczony był zatrudniony w

tym przedsiębiorstwie od 1 września 1968 r. do 18 czerwca 1970 r. jako uczeń, a

następnie od 23 maja 1973 r. na stanowisku montera. Zdaniem Sądu pierwszej

instancji, ubezpieczony udowodnił przedstawionym dokumentem okres zatrudnienia

w charakterze ucznia bez konieczności przedstawiania żądanej przez organ

rentowy indywidualnej umowy o naukę zawodu.

Sąd Okręgowy ustalił i ocenił ponadto, że ubezpieczonemu należy zaliczyć

jako okres składkowy okres od 3 grudnia 1981 r. do 20 lutego 1983 r. (łącznie 1 rok,

2 miesiące i 18 dni) z uwagi na przedstawione przez żonę ubezpieczonego A. R.

zaświadczenie z 28 lutego 2012 r. wystawione przez „S.” T. S.A. z którego wynika,

że A. R. zatrudniony był w „S.” Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców w K. na

podstawie umowy zlecenia od 3 grudnia 1981 r. do 20 lutego 1983 r. jako

roznosiciel mleka i od wykazanych w tym zaświadczeniu pobranych przez niego

wynagrodzeń „S.” odprowadzało składki do ZUS. W ocenie Sądu pierwszej

instancji, brak jest podstaw prawnych do zaliczenia do stażu pracy A. R. okresów

zatrudnienia jego żony K. R. na podstawie umowy zlecenia zawartej przez nią ze

4

„S.”, wynikających z zaświadczenia z 20 kwietnia 2012 r., chociaż – jak twierdzi K.

R. – to mąż A. R. wykonywał za nią pracę.

Podsumowując, Sąd Okręgowy ustalił, że do stażu pracy uwzględnionego

przez organ rentowy (19 lat i 8 miesięcy), należało zaliczyć dodatkowo, jako okresy

składkowe: okres od 1 września 1968 r. do 18 czerwca 1970 r. i okres od 3 grudnia

1981 r. do 20 lutego 1983 r. co, w obliczeniach Sądu Okręgowego, daje łącznie

okres 22 lat, 8 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Powołując się na dokonaną ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 187,

poz. 1112) nowelizację art. 58 ustawy emerytalnej, Sąd Okręgowy stwierdził, że

ubezpieczony nie spełnił warunków koniecznych do przyznania prawa do spornego

świadczenia, ponieważ nie posiadał wymaganego okresu składkowego

nieskładkowego wynoszącego 25 lat. W celu nabycia prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy A. R. musiałby legitymować się okresem składkowym i

nieskładkowym wynoszącym 5 lat w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed

zgłoszeniem wniosku o rentę, tj. w okresie od 1 lipca 2001 r. do 30 czerwca 2011 r.,

lub przed dniem powstania niezdolności do pracy w rozumieniu rentowym, czyli od

4 sierpnia 2001 r. do dnia 2 sierpnia 2011 r. Ubezpieczony tego warunku nie

spełnił, wobec czego brak było podstaw do zmiany zaskarżonej decyzji i przyznania

prawa do spornego świadczenia.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosła K. R. ponosząc, że w

związku z uzyskaniem przez nią zaświadczeń potwierdzających: zatrudnienie jej

męża w Zakładach Piwowarskich w T. w okresie od 13 października 1980 r. do 22

sierpnia 1981 r. i w Wojewódzkiej Spółdzielni Transportu Wiejskiego w T. w okresie

od 28 marca 1983 r. do 12 czerwca 1984 r. oraz zarejestrowanie jej męża jako

bezrobotnego w Powiatowym Urzędzie Pracy w T. z prawem do zasiłku w okresach

od 28 kwietnia do 26 maja 1990 r., od 4 lipca do 14 października 1990 r., od 24

września do 31 grudnia 1995 r. i od 1 stycznia do 23 września 1996 r., należy

przyjąć, że spełniał on wymagania dotyczące stażu ubezpieczeniowego dla

przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy. Wniosła o ponowne rozpoznanie

sprawy i uwzględnienie dostarczonych dokumentów.

5

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 11 września 2013 r., uwzględnił apelację i

zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu rentowego i

przyznał odwołującej się K. R. i zainteresowanej E. R. prawo do niezrealizowanych

świadczeń po A. R. za okres od 1 lipca 2011 r. do 4 lutego 2012 r.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił

łącznie następujące warunki: jest niezdolny do pracy, ma wymagany okres

składkowy i nieskładkowy a niezdolność do pracy powstała w okresach, o których

mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3. Do 23 września 2011 r. obowiązywał ust. 2 art. 57

ustawy emerytalnej, który stanowił, że przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co

najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny

do pracy. Na bazie tego przepisu została podjęta uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006 nr 19-20,

poz. 305), w której przyjęto, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje

ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co

najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do

pracy (art. 57 ust. 2 ustawy emerytalnej), bez potrzeby wykazywania

przewidzianego w art. 58 ust. 2 ustawy pięcioletniego okresu składkowego i

nieskładkowego, przypadającego w ciągu dziesięciolecia przed zgłoszeniem

wniosku o rentę lub przed powstaniem niezdolności do pracy.

Ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 187, poz. 1112) w art. 58 dodano

ust. 4 w brzmieniu: przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który

udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat

dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.

Mając na uwadze przytoczone regulacje prawne Sąd Apelacyjny ustalił, że

ubezpieczony spełnił warunki do przyznania prawa do spornego świadczenia.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego ubezpieczonemu do stażu pracy, jako okres

składkowy, należy zaliczyć (na podstawie przedstawionego w toku procesu

świadectwa pracy) zatrudnienie w Zakładach Piwowarskich w T. od 13 października

6

1980 r. do 22 sierpnia 1981 r., gdzie ubezpieczony zatrudniony był jako palacz

kotłów przemysłowych. Podobnie należy zaliczyć do stażu ubezpieczeniowego (na

podstawie przedstawionego w toku procesu świadectwa pracy) zatrudnienie w

Wojewódzkiej Spółdzielni Transportu Wiejskiego w T. w okresie od 28 marca 1983

r. do 12 czerwca 1984 r., gdzie ubezpieczony był zatrudniony jako ładowacz. Sąd

Apelacyjny uwzględnił ponadto jako okres składkowy zatrudnienie ubezpieczonego

w T. S.A. w T. w okresie od 4 lipca do 31 sierpnia 1988 r., gdzie ubezpieczony

zatrudniony był jako robotnik transportu, co wynika ze świadectwa pracy złożonego

w toku procesu.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, doliczenie powyższych okresów zatrudnienia

jako okresów składkowych pozwala na ocenę, że ubezpieczony legitymuje się

wymaganym w poprzednio obowiązującym stanie prawnym 25-letnim okresem

składkowym i nieskładkowym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej

sprawy należy zastosować art. 58 ustawy emerytalnej w brzmieniu obowiązującym

przed nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 28 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ponieważ

ubezpieczony złożył wniosek o sporne świadczenie 1 lipca 2011 r., a nowelizacja

art. 58 ustawy weszła w życie 23 września 2011 r.

Zgodnie z art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej, w razie śmierci osoby, która

zgłosiła wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia

śmierci wypłaca się małżonkowi, dzieciom, z którymi prowadziła wspólne

gospodarstwo domowe, a w razie ich braku – małżonkowi i dzieciom, z którymi

osoba ta nie prowadziła wspólnego gospodarstwa domowego, a w razie ich braku –

innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których utrzymaniu

pozostawała ta osoba.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że skoro ubezpieczony spełnił warunki do

przyznania mu prawa do spornego świadczenia, odwołującej się żonie

ubezpieczonego K. R. i zainteresowanej córce ubezpieczonego E. R. przysługuje

prawo do niezrealizowanych świadczeń od dnia złożenia wniosku o rentę do dnia

zgonu ubezpieczonego.

7

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł w imieniu organu

rentowego jego pełnomocnik, zaskarżając wyrok ten w całości.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego, a mianowicie: 1) art. 57 ust. 2 w związku z ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) przez przyjęcie, że zmarły spełniał przesłanki do

przyznania mu prawa do renty, w szczególności wykazał 25 lat stażu

ubezpieczeniowego; 2) art. 136 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, przez przyjęcie, że istnieje niezrealizowane

świadczenie, do którego prawo mają K. R. i E. R.

Konieczność przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznawania pełnomocnik

skarżącego uzasadnił tym, że skarga jest oczywiście zasadna, z uwagi na

oczywiste naruszenie art. 136 ust. 1 w związku z art. 57 ust. 2 w związku z ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przez

błędne zastosowanie i przyznanie prawa do niezrealizowanych świadczeń z tytułu

renty, mimo niespełnienia przez ubezpieczonego łącznie wszystkich przesłanek do

jej uzyskania, to jest mimo niewykazania 25 lat okresów składkowych i

nieskładkowych.

Skarżący organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

oddalenie odwołania ubezpieczonej, ewentualnie o uchylenie tego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz organu

rentowego kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

Zgodnie z art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (zwanej dalej ustawą emerytalną), renta z tytułu niezdolności do pracy

przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące warunki: 1) jest

niezdolny do pracy; 2) ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy;

3) niezdolność do pracy powstała w okresach szczegółowo wymienionych w art. 57

ust. 1 pkt 3. Przepisu art. 57 ust. 1 pkt 3 (dotyczącego czasu powstania

8

niezdolności do pracy) nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres

składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla

mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy. Ponieważ niezdolność

zmarłego ubezpieczonego A. R. nie powstała w okresach wymienionych w art. 57

ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, miało do niego zastosowanie wymaganie

wynikające z art. 57 ust. 2 ustawy dotyczące udowodnienia okresów składkowych i

nieskładkowych wynoszących w tym przypadku 25 lat. Spełnienie warunku

całkowitej niezdolności do pracy nie było kwestionowane przez organ rentowy.

Organ rentowy ustalił w toku postępowania przedsądowego, na podstawie

dostępnych dokumentów, że okresy składkowe i nieskładkowe (ogólny staż

ubezpieczeniowy) A. R. obejmują łącznie 19 lat i 8 miesięcy.

Sąd Okręgowy uznał, na podstawie dowodów zgromadzonych i ocenionych

w toku postępowania sądowego, że do stażu ubezpieczeniowego uwzględnionego

przez organ rentowy należy doliczyć dodatkowo jako okresy składkowe: okres

nauki zawodu od 1 września 1968 r. do 18 czerwca 1970 r. (1 rok, 9 miesięcy i 18

dni) oraz okres zatrudnienia w „S.” Wojewódzkiej Spółdzielni na podstawie umowy

zlecenia od 3 grudnia 1981 r. do 20 lutego 1983 r. (1 rok, 2 miesiące i 18 dni).

Łącznie okresy składkowe doliczone przez Sąd Okręgowy obejmowały 3 lata i 6

dni.

Dalsze okresy składkowe doliczył do stażu ubezpieczeniowego Sąd

Apelacyjny, uwzględniając dokumenty złożone w toku postępowania apelacyjnego:

okres zatrudnienia w Zakładach Piwowarskich w T. od 13 października 1980 r. do

22 sierpnia 1981 r. (10 miesięcy i 11 dni), okres zatrudnienia w Wojewódzkiej

Spółdzielni Transportu Wiejskiego w T. od 28 marca 1983 r. do 12 czerwca 1984 r.

(1 rok, 2 miesiące i 16 dni) oraz okres zatrudnienia w T. S.A. od 4 lipca 1988 r. do

31 sierpnia 1988 r. (1 miesiąc i 28 dni).

Według obliczeń skarżącego, przedstawionych w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej, łącznie zaliczono ubezpieczonemu do stażu ubezpieczeniowego 24 lata

11 miesięcy i 3 dni okresów składkowych i nieskładkowych zamiast wymaganych

25 lat. Tym samym ubezpieczony nie mógł nabyć prawa do renty, w konsekwencji

czego K. R. i E. R. nie mogły nabyć prawa do niezrealizowanych świadczeń

9

przysługujących ich zmarłemu ojcu i mężowi, ponieważ on sam nie nabył do nich

prawa.

Zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia prawa materialnego (art. 57 ust. 2 w

związku z ust. 1 oraz art. 136 ust. 1 ustawy emerytalnej) jest w tej sytuacji

uzasadniony. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego nie wynika

bowiem, w jaki sposób Sąd ten dokonał wyliczenia okresów składkowych i

nieskładkowych w sposób pozwalający na ocenę, że „ubezpieczony legitymuje się

wymaganym na tle poprzednio obowiązujących przepisów 25-letnim okresem

składkowym i nieskładkowym”.

Niespełnienie wyznaczonych ustawowo wymagań dotyczących nabycia

prawa do świadczenia uniemożliwia uzyskanie odpowiednich świadczeń.

Jednocześnie brak jest podstaw prawnych do dokonywania wykładni rozszerzającej

lub funkcjonalnej bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa ubezpieczeń

społecznych. Sąd Najwyższy wielokrotnie zwracał uwagę, że „przepisy prawa

ubezpieczenia społecznego mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Tworzą

system prawa ścisłego, zamkniętego. Nie mogą być przeto interpretowane

rozszerzająco, zwłaszcza przy zastosowaniu reguł wykładni aksjologicznej” (wyrok

Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2005 r., I UK 104/05, LEX nr 176313).

Z dotychczas dokonanych ustaleń faktycznych (wiążących w postępowaniu

kasacyjnym – art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że ani zmarły ubezpieczony, ani jego

następcy prawni nie wykazali 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, a

jedynie 24 lata 11 miesięcy i 1 dzień (według wyliczeń Sądu Najwyższego, według

wyliczeń organu rentowego – 24 lata, 11 miesięcy i 3 dni). Z dotychczasowych

ustaleń wynika, że A. R. nie mógł nabyć prawa do renty, a tym samym K. R. i E. R.

nie mogły nabyć prawa do niezrealizowanych świadczeń po zmarłym mężu i ojcu.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.